Vamana Purana — Rudra's Wrath & Kalarupa, Shloka 35

Rudra’s Wrath at Daksha’s Sacrifice and the Iconography of Kālarūpa through the Zodiac

Devanagari script

आदित्यांशश्च पुष्यं च आश्लेषा शशिनो गृहम् राशिः कर्कटको नाम पार्श्वे मखविनाशिनः/थ 5.34 पित्र्यर्क्षं भगदैवत्यमुत्तरांश् च केसरी सूर्यक्षेत्रं विभोर्ब्रह्मन् हृदयं परिगीयते

Transliteration

ādityāṃśaśca puṣyaṃ ca āśleṣā śaśino gṛham rāśiḥ karkaṭako nāma pārśve makhavināśinaḥ/tha 5.34 pitryarkṣaṃ bhagadaivatyamuttarāṃś ca kesarī sūryakṣetraṃ vibhorbrahman hṛdayaṃ parigīyate

Translation

ଆଦିତ୍ୟ-ଅଂଶ, ପୁଷ୍ୟ ଓ ଆଶ୍ଲେଷା—ଏହି ସବୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୃହ। କର୍କଟକ ନାମକ ରାଶି ଯଜ୍ଞ-ବିନାଶକ (ଦକ୍ଷ-ଯଜ୍ଞ-ଧ୍ୱଂସକ) ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଭଗ-ଦେବତାଯୁକ୍ତ ପିତୃ-ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଉତ୍ତରାଂଶମାନେ ମଧ୍ୟ (ନିୟୋଜିତ); ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେହି ବିଭୁଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ହୃଦୟ ଭାବେ ଗୀତ।

Word by Word

• आदित्य-अंशः: a part of Āditya
• आदित्य-अंशः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आदित्य (प्रातिपदिक) + अंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• पुष्यं: Puṣya (nakṣatra)
• पुष्यं: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुष्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• आश्लेषाः: Āśleṣā (nakṣatra)
• आश्लेषाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आश्लेषा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन (collective usage possible)

• शशिनः: of the Moon
• शशिनः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: शशिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन

• गृहम्: house
• गृहम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: गृह (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• राशिः: zodiac sign
• राशिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राशि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• कर्कटकः: Cancer (crab)
• कर्कटकः: Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कर्कटक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• नाम: by name
• नाम: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नाम-निपात (quotative/‘by name’)

• पार्श्वे: at the side
• पार्श्वे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पार्श्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन

• मख-विनाशिनः: of the destroyer of sacrifice (Śiva)
• मख-विनाशिनः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मख (प्रातिपदिक) + विनाशिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष

• अथ: then/now
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; आरम्भसूचक (discourse particle)

• पित्र्य-ऋक्षम्: the ancestral asterism
• पित्र्य-ऋक्षम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पित्र्य (प्रातिपदिक) + ऋक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कर्मधारय (pitr̥ya = ‘ancestral’)

• भग-दैवत्यं: having Bhaga as deity
• भग-दैवत्यं: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भग (प्रातिपदिक) + दैवत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (‘whose deity is Bhaga’)

• उत्तर-अंशः: the northern part
• उत्तर-अंशः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उत्तर (प्रातिपदिक) + अंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्मधारय (‘northern part’)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• केसरी: lion
• केसरी: Samānādhikaraṇa (समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: केसरी (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• सूर्य-क्षेत्रम्: the Sun’s region
• सूर्य-क्षेत्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक) + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष

• विभोः: of the Lord
• विभोः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: विभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन

• ब्रह्मन्: O Brahman (sage)
• ब्रह्मन्: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन

• हृदयम्: heart
• हृदयम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• परिगीयते: is sung/celebrated
• परिगीयते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √गै (गायने) धातु
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive); उपसर्ग: परि-

Speakers

• Likely Pulastya to Nārada (standard Vāmana Purāṇa frame; not explicit in input)

Primary Deities

• Śiva (as Makha-vināśin)
• Soma (Moon)
• Sūrya (Sun)
• Bhaga
• Pitṛs (implied)

Key Themes

• Shaivism
• Mythic epithet (Dakṣa-yajña destruction)
• Jyotiṣa correspondences
• Cosmic theology (Sun as heart-region)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The passage fuses myth (Śiva as the corrector of ritual arrogance in Dakṣa’s sacrifice) with cosmology (Sun/Moon regions and nakṣatras). The implied lesson is that ritual power must be grounded in humility and right order; cosmic order mirrors moral order.

How does this fit the Pancalakṣaṇa?

Primarily Sarga/Pratisarga (cosmic structuring). The epithet ‘makhavināśin’ gestures to an Itihāsa-like mythic episode, but here it functions as identification within a cosmological catalogue.

What is the symbolic significance?

Calling the ‘Sun’s field’ the Lord’s heart makes Sūrya the inner luminous principle of the deity’s cosmic body—linking external time/illumination with inner consciousness. The flank assignment to Karkaṭa (a watery sign) can suggest protective containment and nurturing, placed on the ‘side’ of the Lord who disciplines misdirected sacrifice.