Vamana Purana — Akhanda Ekadashi Vrata, Shloka 31

Akhaṇḍa-Ekādaśī Vrata and the Vaiṣṇava Protective Hymn; Prelude to the Kātyāyanī–Mahiṣāsura Narrative

Devanagari script

पाञ्चजन्यं महाशङ्खमन्तर्बोध्यं च पङ्कजम् प्रगृहय् रक्ष मां विष्णो आग्नेय्यां यज्ञसूकर

Transliteration

pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhamantarbodhyaṃ ca paṅkajam pragṛhay rakṣa māṃ viṣṇo āgneyyāṃ yajñasūkara

Translation

ମହାଶଙ୍ଖ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ଏବଂ (ଅନ୍ତର୍ବୋଧ୍ୟ) ପଦ୍ମକୁ ଧାରଣ କରି, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଆଗ୍ନେୟ (ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ) ଦିଗରେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ହେ ଯଜ୍ଞସୂକର।

Word by Word

• पाञ्चजन्यम्: Pāñcajanya (conch)
• पाञ्चजन्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाञ्चजन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; शङ्ख-नाम

• महाशङ्खम्: great conch
• महाशङ्खम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा + शङ्ख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (महान् शङ्खः)

• अन्तर्बोध्यम्: to be realized inwardly
• अन्तर्बोध्यम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्तर् + बोध्य (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः; विशेषणम् (to be awakened/known within)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• पङ्कजम्: lotus
• पङ्कजम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पङ्कज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पद्म-नाम

• प्रगृहय: take up/hold forth
• प्रगृहय: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र√ग्रह् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; छन्दसि/पाठभेदः ‘प्रगृहय्’

• रक्ष: protect
• रक्ष: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √रक्ष् (धातु)
• Form: लोट्-लकार, मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• विष्णो: O Viṣṇu
• विष्णो: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• आग्नेय्याम्: in the southeast
• आग्नेय्याम्: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आग्नेयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; दिक्-विशेषः (southeast)

• यज्ञसूकर: O boar of the sacrifice (Varāha)
• यज्ञसूकर: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ + सूकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (यज्ञस्य सूकरः)

Speakers

• Narrative frame typically Pulastya → Nārada (exact speaker not explicit in provided excerpt)

Primary Deities

• Vishnu

Key Themes

• Vaishnavism
• Bhakti
• Protective Mantra/Kavaca
• Ritual symbolism (Yajña)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Protection is sought by recollecting the divine presence in every direction; the devotee aligns fear and vulnerability with remembrance (smaraṇa) of Viṣṇu as sustaining order (dharma).

How does this fit the Pancalakshana?

This is not sarga/pratisarga genealogy material; it fits best as ancillary ritual/devotional material within a Purāṇic teaching context (dharma/ācāra), rather than the five classic marks.

What is the symbolic significance?

Conch and lotus signify auspicious sovereignty and purity; calling Viṣṇu “Yajña-sūkara” links Varāha to the cosmic sacrifice—order is restored through the sacrificial principle, not merely force.