Purushottama Jagannatha Mahatmya
Purushottama Jagannatha Mahatmya
This section is anchored in the sacred landscape of Puruṣottama-kṣetra on the eastern seacoast (sāgarasyottare tīre), associated with the southern bank of a “mahānadī” and the prominence of Nīlācala/Nīlaparvata. The narrative situates the site as a concealed yet preeminent pilgrimage field, describing features such as the Nīlādri interior, a celebrated water-body (Rauhiṇa-kuṇḍa), and the coastal-sand terrain associated with tīrtha-rāja imagery. The geography is presented as both physical and theological: a place where the omnipresent deity is said to be especially perceivable through embodied forms and localized rites.
Adhyayas in Purushottama Jagannatha Mahatmya
49 chapters to explore.
Adhyaya 1
Puruṣottama-kṣetra-prastāvaḥ (Introduction to the Glory of Puruṣottama-kṣetra)
ଅଧ୍ୟାୟଟି ପରମ୍ପରାଗତ ମଙ୍ଗଳାଚରଣରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ନାରାୟଣ, ନର-ନରୋତ୍ତମ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଶ୍ରବଣ-ପରମ୍ପରାର ପବିତ୍ର ପରିବେଶ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଋଷିମାନେ ଜୈମିନିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି: ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ର କ’ଣ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ କିପରି ଦାରୁ-ତନୁ (କାଠ ଦେହ) ରୂପେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି। ଜୈମିନି ଏହାକୁ ‘ପରମ ରହସ୍ୟ’ ବୋଲି କହି ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଜଣାଇ କଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି ଓ ତୀର୍ଥ-ସ୍ଥାପନ ପରେ, ତ୍ରିବିଧ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିବା ଭାରରେ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ, ମୋକ୍ଷର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଭକ୍ତିସହ ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ଭଗବାନ ହିଁ ସୃଷ୍ଟା, ପାଳକ, ସାକ୍ଷୀ; ଜଗତ୍ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର ପ୍ରକାଶ। ତାପରେ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି। ଭଗବାନ ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତରେ ଓ ଏକ ମହାନଦୀର ଦକ୍ଷିଣେ, ନୀଳପର୍ବତ/ନୀଳାଚଳରେ ଶୋଭିତ ଗୁପ୍ତ ତଟପ୍ରଦେଶର ରହସ୍ୟ କହି, ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟ ଚକ୍ରରୁ ଅତୀତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ବଟମୂଳ ନିକଟ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୌହିଣ-କୁଣ୍ଡ ପାଖରେ ଅନ୍ତର୍ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶାଇ, ତାହାର ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ଲୋକେ ସାମୀପ୍ୟ/ସାୟୁଜ୍ୟ ଆଦି ମୋକ୍ଷଫଳ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ଯାଇ ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମା ଦେଖିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ଭଗବାନ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି।
Adhyaya 2
Yama’s Hymn to Nīlamādhava and the Jurisdiction of Puruṣottama-kṣetra (यमस्तवः तथा क्षेत्रमहिमा)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ନୀଳାଦ୍ରିର ଘଟଣାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆସି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି—କରୁଣାପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପୋଖରୀରେ ଗୋଟିଏ କାଉଆ ସ୍ନାନ କରି, ନୀଳମଣି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିମାତ୍ରେ ପକ୍ଷୀଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଋଷିମାନେ ନିଷ୍କର୍ଷ କରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ କିଛି ଦୁଷ୍କର ନୁହେଁ; ମାନବୀୟ ଆଚାର-ଅଧିକାର ସୀମା ପାରି ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ଭବ, ତେଣୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଅସାଧାରଣ ତାରକଶକ୍ତି ପ୍ରମାଣିତ। ପରେ ଧର୍ମରାଜ ଯମ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ର ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର କାରଣ, ଜଗତର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆଧାର, ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ କରୁଣାମୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ବରାହ-ନୃସିଂହାଦି ଅବତାରରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସହ ଅବିନାଭାବ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ସଙ୍କେତ କରନ୍ତି; ଶ୍ରୀ ଯମଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ‘ଅପରିତ୍ୟାଜ୍ୟ’ ଧାମ, ସେଠାରେ ସାଧାରଣ କର୍ମଫଳ-ପରିପାକ ଓ ଦଣ୍ଡାଧିକାର ଚାଲେ ନାହିଁ; ସେଠାରେ ବସୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାପ ଅଗ୍ନିରେ କପାସ ପରି ଜଳିଯାଏ, ମାନବେତର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ। ବିନୀତ ଯମ କ୍ଷେତ୍ରର ପରିମାଣ, ବାସବିଧି, ଫଳ, ତୀର୍ଥ, ଅଧିଷ୍ଠାନ ନୀତି ଏବଂ କେଉଁ ଗୁପ୍ତ କାରଣରୁ ସେହି ପବିତ୍ର ସୀମାରେ ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହୁନାହାନ୍ତି—ତାହାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହାନ୍ତି।
Adhyaya 3
मार्कण्डेय-प्रलयदर्शनं तथा पुरुषोत्तमक्षेत्र-शाश्वत्यप्रतिपादनम् (Markandeya’s Pralaya Vision and the Eternality of Puruṣottama-kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କ୍ଷେତ୍ର-ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଉପଦେଶ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ରର ଶାଶ୍ୱତତା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି। ପ୍ରଳୟକାଳେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଏକ ମହାସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ; ସେତେବେଳେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ରୟହୀନ ହୋଇ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ତା’ପରେ ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ର ସଦୃଶ ଏକ ସ୍ଥିର ସ୍ଥାନ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମହା ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟବୃକ୍ଷ) ଅଚଳ ରହିଛି। ଦିବ୍ୟ ଶିଶୁସ୍ୱର “ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କର” ବୋଲି ଡାକିଲେ, ସେ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ କରି କରୁଣା, ଗୁଣାତୀତତା ଓ ଦୟାରୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଦେହଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ବଟବୃକ୍ଷ ଦେଖିବାକୁ ଏବଂ ଶିଶୁରୂପର ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଭିତରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲୋକ, ଦେବ-ଋଷି, ସମୁଦ୍ର, ନଗର, ନାଗଲୋକ ଓ ଶେଷ ସହ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱବିନ୍ୟାସ ଦେଖନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟି ମାୟାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ବୋଲି ଏହା ଦର୍ଶାଏ। ବାହାରକୁ ଫେରି ପ୍ରଳୟ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯିବାର ବିରୋଧାଭାସ ପଚାରିଲେ, ନାରାୟଣ କହନ୍ତି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ‘ଶାଶ୍ୱତ’; ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି-ପ୍ରଳୟ ଓ ସଂସାରବନ୍ଧନର ପାରମାର୍ଥିକ ନିରସନ ଧରାଯାଏ, ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ସ୍ଥିରତାର ଚିହ୍ନ। ଶେଷରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସେଠାରେ ବାସବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଭଗବାନ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି—ଭବିଷ୍ୟତରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେବ; ତପସ୍ୟା ଓ ଶିବପୂଜା (ପ୍ରଭୁଙ୍କ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ ଶରୀର’ ଭାବେ) ଦ୍ୱାରା ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିବେ। ଜୈମିନି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗର୍ତ୍ତର ନାମକାରଣ, ତାହାର କର୍ମଫଳ, ସମୁଦ୍ରତଟୀୟ କ୍ଷେତ୍ରର ଭୌଗୋଳିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଏବଂ ଯମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିଗ୍ରହ-ସ୍ୱରୂପ ଓ ଯମପାଶ-ବନ୍ଧନଶମନ ମହିମା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।
Adhyaya 4
Kapālamocana–Vimalā–Nṛsiṃha-Guardianship and the Conch-Shaped Map of Puruṣottama Kṣetra (कपालमोचन–विमला–नृसिंह-रक्षा तथा शंखाकार-क्षेत्रवर्णनम्)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪ରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଶଙ୍ଖାକାର (ଶଙ୍ଖ-ଆକାର) ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଭାବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଶଙ୍ଖର ‘ମୁଣ୍ଡ’ ଓ ‘ଅନ୍ତର୍ଭାଗ’ରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ସ୍ଥଳମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ ଦେଖାଯାଏ। ଶ୍ରୀଦେବୀ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ନାରାୟଣଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସହ ଜଡିତ; ସମୁଦ୍ରଜଳ-ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ଅଞ୍ଚଳଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଏହାକୁ ‘ତୀର୍ଥରାଜ’ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦିଆଯାଏ। ରୁଦ୍ରକଥାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କପାଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା ରୁଦ୍ର ଏଠାରେ କପାଳମୋଚନ-ଲିଙ୍ଗ ନିକଟେ ଭାରମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ-ପୂଜା ଘୋର ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ବିମଳା-ଶକ୍ତି (ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ), ‘ନାଭି’ ଅଞ୍ଚଳର କୁଣ୍ଡ/ବଟ/ଶକ୍ତି ତ୍ରୟ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଧାରଣା ସହ ନିତ୍ୟଜଳାଶୟ ରୋହିଣୀ-କୁଣ୍ଡର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ; କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଯମଙ୍କ ଅଧିକାର ଲାଗୁ ହୁଏନି—ଏହି ସ୍ଥାନାଧାରିତ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ରକ୍ଷା-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ତର୍ବେଦୀକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଆଠ ଶକ୍ତିଙ୍କ ସ୍ଥାପନା—ବଟମୂଳରେ ମଙ୍ଗଳା, ପଶ୍ଚିମେ ବିମଳା, ଶଙ୍ଖପୃଷ୍ଠରେ ସର୍ବମଙ୍ଗଳା, ଏବଂ କାଳରାତ୍ରି, ଚଣ୍ଡରୂପା ଆଦି—ନାମ ଓ ସ୍ଥାନ ସହ କୁହାଯାଏ। ଜୈମିନି ଅଞ୍ଚଳ ଚାରିପାଖରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଠ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନାର କଥା କହି, ବୈଷ୍ଣବ କେନ୍ଦ୍ରକୁ ଶୈବ ରକ୍ଷା ସମର୍ଥନ କରୁଥିବା ପୁରାଣୀୟ ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାନ୍ତି। ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ ଅଂଶରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଆଗାମୀ ଭକ୍ତି, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦାରୁ-ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଚତୁର୍ବିଧ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହଭାଗିତାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ‘ଦାରୁ-ବ୍ରହ୍ମ’ର ରହସ୍ୟ—ଏହା କେବଳ କାଠ ନୁହେଁ, ପ୍ରକଟ ମୋକ୍ଷସ୍ଥାନ—ବୋଲି କହି, ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ କର୍ମବନ୍ଧ ଶୀଘ୍ର ଭାଙ୍ଗେ; ଘୋର ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷୋତ୍ତମକୁ ଯାଇ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 5
Puṇḍarīka–Ambarīṣa: Upavāsa, Darśana, and the Theology of Nāma
ଜୈମିନି କହନ୍ତି—ପୁଣ୍ଡରୀକ ଓ ଅମ୍ବରୀଷ ନାମକ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭକ୍ତ ନୀଚ ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଆହାର ଓ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି ବିଷ୍ଣୁଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହୋଇ ନୀଳାଦ୍ରିକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ବିଧିଅନୁସାରେ ତୀର୍ଥରାଜ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ମନ୍ଦିରଦ୍ୱାରେ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ଦର୍ଶନ ମାଗନ୍ତି; ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦର୍ଶନ ନ ହେବାରୁ ଅନାଶନ/ଉପବାସ କରି, ଶୁଦ୍ଧି ସାଧନାରୂପେ ନିରନ୍ତର ନାମକୀର୍ତନ କରନ୍ତି। ତେବେ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶରେ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମଧାରୀ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ, ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ, ପାଶେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଦୀପ, ଚାମର, ଧୂପ, ଛତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ପରିଚାରକ ଓ ସିଦ୍ଧ, ମୁନି, ଗନ୍ଧର୍ବ ଆଦି ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହନ୍ତି। ଭକ୍ତଦ୍ୱୟ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ପାଇ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ପୁଣ୍ଡରୀକ ନାରାୟଣଙ୍କ ପରାତ୍ପରତା, କାମନାପ୍ରେରିତ ପ୍ରୟାସର ବ୍ୟର୍ଥତା ଓ ଦିବ୍ୟ ନାମର ସର୍ବୋଚ୍ଚତା କହନ୍ତି; ଅମ୍ବରୀଷ ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ତୁତି କରି ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଓ କ୍ଲେଶନିବାରଣ ମାଗନ୍ତି। ସ୍ୱପ୍ନସଦୃଶ ଦର୍ଶନ ପରେ ସେମାନେ ପୁନଃ ଧାମର ଚତୁର୍ବିଧ ପ୍ରକାଶ—ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରା ସହିତ—ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରକାଶ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ଓ କୀର୍ତନ କରିବା ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଏ।
Adhyaya 6
Utkala-deśa-varṇana and Puruṣottama-kṣetra Identification (उत्कलदेशवर्णनम् / पुरुषोत्तमक्षेत्रनिर्णयः)
ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ର କେଉଁଠି, ଯେଉଁଠାରେ ନାରାୟଣ ଦାରୁରୂପୀ (କାଠ ରୂପରେ) ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କଥା ଅଛି। ଜୈମିନି ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଥିବା ଉତ୍କଳଦେଶ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର, ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଧାମରେ ସମୃଦ୍ଧ। ତାପରେ ସେଠାର ଆଦର୍ଶ ସାମାଜିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଅନୁଗ୍ରହ ସହ ଗୃହସ୍ଥ ସମୃଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜା-ସତ୍ୟ-ବୈଷ୍ଣବଭକ୍ତି-ଲୋକହିତଭାବରେ ଭରିଥିବା ଜନସମାଜ, ଏବଂ ପ୍ରଜାରକ୍ଷା ଓ ଦାନଶୀଳତାରେ ପ୍ରତିବଦ୍ଧ କ୍ଷତ୍ରିୟ। କୃଷି, ବାଣିଜ୍ୟ, ଗୋରକ୍ଷା, କଳା-ଶିଳ୍ପ ଉନ୍ନତ ହୁଏ; ଅତିଥିସତ୍କାର ଓ ଦାନଧର୍ମ ଦୃଢ଼ ରହେ। ଶେଷରେ ଋତୁଚକ୍ରର ନିୟମିତତା, ସମୟରେ ବର୍ଷା, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ସାମାଜିକ ପତନର ଅଭାବ, ଏବଂ ନାନା ବୃକ୍ଷ-ପୁଷ୍ପ-ଫଳବନର ପ୍ରଚୁରତା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଋଷିକୁଲ୍ୟା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେଖା ମଧ୍ୟର ଭୂମିକୁ ଦେଶସୀମା ଭାବେ ଦେଖାଇ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମକୁ ‘ଭୂସ୍ୱର୍ଗ’ ଭାବେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପଥରେ ତାହାର ସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ।
Adhyaya 7
इन्द्रद्युम्नचरित-प्रवेशः तथा श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्र-निर्देशः (Indradyumna’s Quest and the Topography of Śrī-Puruṣottama-Kṣetra)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କର କାଳ-ଦେଶ ଓ ସେ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣର ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ ତାହା ପଚାରନ୍ତି। ଜୈମିନି ତାଙ୍କୁ କୃତଯୁଗର ଆଦର୍ଶ ରାଜା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ସଂଯମୀ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ବିଦ୍ୟାର ପୋଷକ ଓ ମହାଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା। ପୂଜା ସମୟରେ ସଭାରେ ରାଜା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ‘ଉତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ର’ କେଉଁଠି ଅଛି ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଦେଶଭ୍ରମଣ କରିଥିବା ଜଣେ ବକ୍ତା ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ରର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଥିବା ଓଢ୍ରଦେଶକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ପବିତ୍ର ଭୂପ୍ରକୃତି କହନ୍ତି—ବନରେ ଘେରା ନୀଳଗିରି/ନୀଳାଚଳ, ପାପହର କଳ୍ପବୃକ୍ଷବନ, ଏବଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ରୌହିଣକୁଣ୍ଡ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦର୍ଶନକୁ ମହାଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶବର ବସତି ଓ ‘ଶବରଦୀପକ’ ଆଶ୍ରମକୁ ସୀମାଚିହ୍ନ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଧାମ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ଭାବେ ପରିଚୟ କରାଯାଏ। ସ୍ଥଳକୁ ନିଜେ ଦେଖିଥିବା ଜଟିଳ ତପସ୍ବୀ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି, ପଶୁ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଶକ୍ତି ଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ଲକ୍ଷଣ କହି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହାରେ ରାଜାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ପରେ ରାଜା ପୁରୋହିତଙ୍କ ଛୋଟଭାଇ ବିଦ୍ୟାପତିଙ୍କୁ ଅନ୍ୱେଷଣ ପାଇଁ ପଠାନ୍ତି। ବିଦ୍ୟାପତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି-ଧ୍ୟାନ କରି ଓଢ୍ରଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚି, ବିଷ୍ଣୁଚିହ୍ନଧାରୀ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶେଷରେ ଶବରଦୀପକରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ସେଠାରେ ଶବରବୃଦ୍ଧ ବିଶ୍ୱାବାସୁ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି। ବିଦ୍ୟାପତି ଆତିଥ୍ୟ ନାମାନି ନୀଳମାଧବଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ଚାହାନ୍ତି, ଯାହା ଦେବପ୍ରକାଶ ଓ କ୍ଷେତ୍ରପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଦିଗକୁ କଥାକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ।
Adhyaya 8
रौहिणकुण्डतीर्थमहिमा, नीलमाधवदर्शनं, शबरभक्तिवृत्तान्तः (Rauhiṇa-kuṇḍa Tīrtha Merit, Vision of Nīlamādhava, and the Śabara Devotee Narrative)
ଅଧ୍ୟାୟ ୮ରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥିଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଓ ଅତିଥିଧର୍ମର ଚାପରେ ଶବରନାୟକ ବିଶ୍ୱାବସୁ ଚିନ୍ତା କରି ବଂଶପରମ୍ପରାର ପୌରାଣିକ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସ୍ମରଣ କରେ—ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆସିବେ, ମହାଯଜ୍ଞ କରିବେ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚତୁର୍ବିଧ ଦାରୁରୂପ ସ୍ଥାପନ କରିବେ; ତେବେ ପୂର୍ବରୁ ଗୁପ୍ତ ଥିବା ନୀଳମାଧବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେବ। ତେଣୁ ସେ ନୀଳମାଧବ ଦର୍ଶନ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାଏ। କଣ୍ଟକାକୀର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ଦ ଅନ୍ଧାର ଜଙ୍ଗଲ ପଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନେଇ ସେ ରୌହିଣ-କୁଣ୍ଡକୁ ପହଞ୍ଚାଏ—ଏହା ମହାତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ବୈକୁଣ୍ଠଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନିକଟରେ କାମଦ ବଟବୃକ୍ଷ ଅଛି; ତାହାର ଛାୟା ଘୋର ପାପ ହରେ। ଏହି ଦୁଇ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟର ଉପବନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ନାନ କରି ପରମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଓ ଜଗଦାଧାର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରି, ପରେ ପ୍ରଣବମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି। ପରେ କଥା ଶବର ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରେ; ସେଠାର ଅଦ୍ଭୁତ ଅତିଥିସତ୍କାର ଦେବପୂଜାର ଶେଷ ଫଳ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ—ଦେବଗଣ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପାଇଁ ଭୋଗ ଆଣନ୍ତି, ଶବର ସମୁଦାୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ; ଏହା ରୋଗ, ଜରା ଓ ପାପ ହରେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିରସଖ୍ୟ ଓ ବନବାସୀ ଭକ୍ତି ଚାହାନ୍ତି; ବିଶ୍ୱାବସୁ କହେ—ଆସନ୍ତା ଆବରଣ ହେତୁ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନୀଳମାଧବଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିବେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱପ୍ନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ ଚତୁର୍ବିଧ ଦାରୁମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବେ। ଶେଷରେ ରାଜାଙ୍କ ବସତି ପ୍ରସ୍ତୁତି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅବନ୍ତୀ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
Adhyaya 9
Adhyāya 9: Darśana-viraha, Ākāśavāṇī, and Vidyāpati’s Return with Nirmālya (Theology of Absence and Sacred Proof)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ମାଧବ-ଅର୍ଚ୍ଚନ ସମୟର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଭୟଙ୍କର ପବନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ବାଳୁକାର ଝଡ଼ରେ କ୍ରିୟା ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ; ଧ୍ୟାନରୁ ଉଠିଥିବା ଦେବମାନେ ମାଧବଙ୍କୁ ନଦେଖି ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ଦର୍ଶନ ଉପରେ ନିର୍ଭର ଭକ୍ତି-ତତ୍ତ୍ୱ ସେମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କୌଣସି ଅପରାଧ ହୋଇଛି କି ନାହିଁ ବୋଲି ଶଙ୍କା କରି, ପୁନଃ ଦର୍ଶନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତପ, ବନବାସ ଓ ବ୍ରତର ସଙ୍କଳ୍ପ ନେନ୍ତି। ତେବେ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ କହେ—ଆଗାମୀଦିନରେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ; ତଥାପି ସେହି ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ମିଳିବ। କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ମିଳେ। ଅନ୍ୟପଟେ ନୀଳମାଧବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପରେ ବିଦ୍ୟାପତି ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ବୃକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ, ଜଳଧାରା, ପଦ୍ମ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଭରିଥିବା ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଶୋଭା ଦେଖି, ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଅବନ୍ତୀକୁ ଫେରନ୍ତି। ପୂର୍ବରୁ ସୂଚିତ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି; ବିଦ୍ୟାପତି ମାଧବଙ୍କ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାଳା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ରାଜାଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଜଗନ୍ନାଥ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟକର୍ତ୍ତା ଓ ଆର୍ତ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ବିଦ୍ୟାପତି ନୀଳେନ୍ଦ୍ର-ମଣି-ପାଷାଣର ପ୍ରାଚୀନ ରୂପ, ମାଳାର ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ, ଏବଂ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟର ସହଲାଭ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଶେଷରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ କୃପାମୟ ଉଦ୍ଧାରକ ମୁଖଦର୍ଶନର ମହିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି।
Adhyaya 10
Nīlādri-kṣetra-varṇana and Viṣṇu-bhakti-lakṣaṇa (Description of Nīlādri and the Definition of Devotion)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦୁଇଟି ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡିତ ଅଂଶରେ ପ୍ରବାହିତ। (୧) ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ବିଦ୍ୟାପତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରର ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନାନୁଭବ କହନ୍ତି—ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ, ଦେବସଙ୍ଗୀତ, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ସେବା-ଉପଚାର। ପରେ ସେ କ୍ଷେତ୍ରର ପରିମାଣ, ସଦାହରିତ ବଟବୃକ୍ଷ, ରୋହିଣୀ-କୁଣ୍ଡ, ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥାନବିନ୍ୟାସ ଓ ନୀଳମୂର୍ତ୍ତିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଅନ୍ତି—ଆସନ, ଅଙ୍ଗବିନ୍ୟାସ, ଆଭୂଷଣ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶେଷ, ଗରୁଡ, ସୁଦର୍ଶନ ଆଦି ସହଚର ରୂପ। ଦର୍ଶନ ଦୁର୍ଲଭ, କର୍ମାନୁଗ୍ରହରେ ମାତ୍ର ଲଭ୍ୟ ଏବଂ ସାଧାରଣ କର୍ମକାଣ୍ଡଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। (୨) ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସେଠାରେ ବସବାସ, ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ଉପାସନା କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ନାରଦ ଆସି ରାଜାଙ୍କ ଭକ୍ତିଭାବକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତିର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରନ୍ତି—ସଂସାରତାପର ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭାବୀ ଔଷଧ ଭକ୍ତି; ଏହା ତାମସୀ, ରାଜସୀ, ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ନିର୍ଗୁଣ/ଅଦ୍ୱୈତାଭିମୁଖ ଭକ୍ତିରେ ବିଭକ୍ତ। ସତ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ—ସଂଯମ, ଅହିଂସା, ଦୟା, ପରହିତ—ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏଭଳି କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ, ମୂର୍ତ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭକ୍ତିଧର୍ମ ଏକତ୍ର ହୁଏ।
Adhyaya 11
इन्द्रद्युम्नस्य नीलाचलयात्रा-निश्चयः तथा मङ्गलाभिषेकः (Indradyumna’s Resolve for the Nīlācala Pilgrimage and Auspicious Consecrations)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧ରେ ଭକ୍ତିପ୍ରେରିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭ ଓ ନିୟମିତ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସାଧୁସଙ୍ଗର ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମହିମା କହି ନୀଳମାଧବ ଓ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ସିଧା ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଚାହାନ୍ତି। ନାରଦ କ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥ, ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ଓ ଦର୍ଶନରେ ଭକ୍ତିବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ମହତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ସମ୍ମତ ହୁଅନ୍ତି। ରାଜା ପଞ୍ଚମୀ, ବୁଧବାର, ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲଗ୍ନ ଦେଖି ଶୁଭ ଯାତ୍ରାକାଳ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ନୀଳାଚଳରେ ରାଜ୍ୟସମର୍ଥିତ ଦୀର୍ଘ ନିବାସସହ ଯାତ୍ରାର ସାର୍ବଜନୀନ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ରାଜପରିବାର, ପୁରୋହିତ-ଋତ୍ୱିଜ, ଶିଳ୍ପୀ, ବଣିକ, କଳାକାର, ପଶୁଚିକିତ୍ସକ, ପ୍ରଶାସକ ଆଦି ନାନା ବୃତ୍ତିର ଲୋକ ସେବାଭୂମିକା ସହ ଯୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି—ଯାତ୍ରା ଏକ ବିଶାଳ ସାମାଜିକ ସଂଗଠନ ହୋଇଉଠେ। ତାପରେ ଯାତ୍ରା-ଅଭିଷେକ ଓ ରକ୍ଷାକର୍ମ—ବେଦ-ପୁରାଣ ଆଶୀର୍ବାଦ, ହୋମକ୍ରମ, ଶାନ୍ତିପାଠ, ନବଗ୍ରହ ଶମନ, ମଙ୍ଗଳ ବସ୍ତ୍ର-ଆଭୂଷଣ ଧାରଣ, ସଙ୍ଗୀତସହ ଶୋଭାଯାତ୍ରା, ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନ ଓ ମନ୍ଦିରପ୍ରବେଶ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ସୀମାରକ୍ଷକ ନରସିଂହ ଓ ସମୀପସ୍ଥ ଦେବୀ (ଦୁର୍ଗା)ଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ରଥ-ସେନା ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ ହୁଏ; ଉତ୍କଳ ସୀମାରେ ଚର୍ଚ୍ଚିକା ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ତୁତି କରି ନୀଳାଚଳ-ଦର୍ଶନ ନିର୍ବିଘ୍ନ ହେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ ଏବଂ ନଦୀ-ବନ ପ୍ରଦେଶରେ ଶିବିର କରି ବୈଷ୍ଣବ ବୃଦ୍ଧ ଓ ସେବକମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ। ରାତ୍ରିବିଶ୍ରାମ, ପ୍ରସ୍ଥାନ ଓ ସୁସଂଗଠିତ ଗତି, ଦାନର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ବଣ୍ଟନ ଆଦି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 12
Indradyumna’s Pilgrimage Inquiry; Nārada’s Account of Śiva–Viṣṇu and the Designation of Puruṣottama-kṣetra (नीलाचल–विरजामण्डल–एकाम्रवन-प्रसंगः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ନିଜ ପରିଶ୍ରମକୁ ଧର୍ମଫଳଦାୟକ ମାନି, ନାରଦଙ୍କୁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ କରି ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ସେ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ଓଡ୍ରଦେଶ-ସଂଲଗ୍ନ ପଥରେ ଏକାମ୍ରବନ ଦିଗକୁ ଯାଇ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ପୂଜାଧ୍ୱନି ଶୁଣି ନିକଟରେ ଆରାଧନା ହେଉଛି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ଧ୍ୱନି ନୀଳାଚଳନାଥଙ୍କର କି ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର—ବୋଲି ରାଜା ପଚାରିଲେ, ନାରଦ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ରକ୍ଷିତ ଓ ଦୁର୍ଜ୍ଞେୟ; ଅପୂର୍ବ ଭାଗ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହରେ ମାତ୍ର ଲଭ୍ୟ। ତାପରେ ରାଜା ଶିବଙ୍କ ଭୟ ଓ ଆଶ୍ରୟ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ନାରଦ ପୁରାଣପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୂର୍ବକଥା କହନ୍ତି—ପାର୍ବତୀ ସହ ଶିବଙ୍କ ଗୃହ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ, କାଶୀ/ଅବିମୁକ୍ତର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ କୀର୍ତ୍ତି, କାଶୀରାଜ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନ ପ୍ରୟୋଗ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଶରଣାଗତି। ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ଏକାମ୍ରବନରେ ବାସ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ନୀଳାଚଳ ଓ ବିରଜାମଣ୍ଡଳ ଚିହ୍ନିତ ପୁରୁଷୋତ୍ତମକ୍ଷେତ୍ରକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପୁନଃ ଯାତ୍ରାବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏକାମ୍ରବନ ପହଞ୍ଚି ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ଦାନ-ଅର୍ଘ୍ୟାଦି କରି, କୋଟୀଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ସମୟବଦ୍ଧ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସହ ଆଶ୍ୱାସନ ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ନୀଳାଚଳରେ ହରିସନ୍ନିଧି ଦିଗକୁ ଗତି ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ମନ-ବଚନରେ ସ୍ମରଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 13
कपोतेश्वर-बिल्वेश-माहात्म्य (Kapoteśvara and Bilveśvara: Theological Discourse on Sacred Origins)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—କପୋତେଶସ୍ଥଳୀ କିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା ଏବଂ କପୋତ ଓ ଈଶ କିଏ। ଜୈମିନି କହନ୍ତି, ପୂର୍ବେ କୁଶସ୍ଥଳୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କୁଶାଘାସ ଓ କଣ୍ଟକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଜଳ ଓ ନିଷ୍ଫଳ ଏକ ଅତିଥି-ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ ଭୂମି ଥିଲା। ସେଠାରେ ଧୂର୍ଜଟି/ମହେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜ୍ୟତ୍ୱ ଲାଭ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ବାହ୍ୟ ସାଧନ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ତର୍ଯାଗ ଗ୍ରହଣ କରି ବାୟୁଭକ୍ଷଣାଦି ଘୋର ତପ କଲେ। ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଲେ; ସ୍ଥାନଟି ବୃନ୍ଦାବନ ସଦୃଶ ଜଳ, ବୃକ୍ଷ, ପୁଷ୍ପ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଶୋଭିତ ହେଲା। ଶିବ ତପରେ ‘କପୋତସଦୃଶ’ ହୋଇ, ମୁରାରିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଉମାସହିତ କପୋତେଶ୍ୱର ରୂପେ ସେଠାରେ ବିରାଜିଲେ; ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ହେଲେ। ପରେ ବିଲ୍ୱେଶ ମାହାତ୍ମ୍ୟ। ପାତାଳସ୍ଥ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଲୋକକୁ ଭୟଭୀତ କଲେ; ଦେବକୀଗର୍ଭସମ୍ଭବ ଭଗବାନ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ନୀଳମାଧବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ବିଲ୍ୱଫଳ ଅର୍ପଣ କରି ଶିବଙ୍କୁ ପରାତ୍ପର ନାମରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ‘ବିବର’ ମାର୍ଗ ପାଇ ପାତାଳକୁ ଅବତରି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି ଫେରିଆସି, ସେମାନେ ପୁନଃ ବାହାରି ନ ଆସନ୍ତୁ ବୋଲି ଶିବଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରରୋଧକ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଶେଷରେ ବିଲ୍ୱେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ-ପୂଜାର କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଫଳ କୁହାଯାଇ, ଦୁଇ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ସାର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ବୋଲି ଉପସଂହାର ହୁଏ।
Adhyaya 14
नीलमाधव-अन्तर्धान, राजविषाद, तथा अश्वमेध-क्रतु-प्रतिज्ञा (The Disappearance of Nīlamādhava and the King’s Resolve for Sacrificial Preparation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ରଥରେ ଚଢ଼ି ନାରଦ ଓ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କେଉଁଠାକୁ ଗଲେ? ଜୈମିନି କହନ୍ତି—ସେମାନେ ନୀଳକଣ୍ଠ ସମୀପର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ବାମ ଆଖି ଓ ବାହୁ ଫଡ଼ିବା ପରି ଅପଶକୁନ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଦେଲା। ରାଜା ଏହାକୁ ନିଜ ପୁଣ୍ୟଯାତ୍ରା ବିଫଳ ହେବାର ସଙ୍କେତ ଭାବି, କର୍ମଦୋଷ, ଧର୍ମପାଳନ ଓ ପ୍ରଜାହିତ ବିଷୟରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ପଚାରନ୍ତି। ନାରଦ କହନ୍ତି—ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭରେ ବାଧା ଆସିବା ସାଧାରଣ; ତାହା ମଙ୍ଗଳଫଳର ପୂର୍ବଲକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ତାପରେ ନାରଦ ମୁଖ୍ୟ ଗୁପ୍ତ କଥା କହନ୍ତି—ବିଦ୍ୟାପତି ପୂର୍ବେ ଯେ ନୀଳମାଧବଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇ ପାତାଳନିବାସକୁ ଗଲେ; ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ ହେଲେ। ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେବକମାନେ ଶୀତଳ ଜଳ, ଚନ୍ଦନ ଓ ପଖା ଦେଇ ସେଙ୍କୁ ସଚେତନ କରନ୍ତି, ନାରଦ ଯୋଗଧୈର୍ୟରେ ସେଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ରାଜା ବିଳାପ କରନ୍ତି—ରାଜ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ଭଙ୍ଗିପଡ଼ିବ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେବେ, ଚାଷଜମି ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହେବ; ହରିଦର୍ଶନ ନ ହେଲେ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇ ପ୍ରାୟୋପବେଶ (ଉପବାସମୃତ୍ୟୁ) କରିବି ବୋଲି କହନ୍ତି। ନାରଦ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହନ୍ତି—ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳା ଅନୁମାନାତୀତ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମାୟା ଭେଦିବା କଠିନ। ଉପାୟ ଦେଖାନ୍ତି—ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ରହି ବହୁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କର; ସମାପ୍ତି ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦାରୁ-ତନୁ (କାଠ ଦେହ) ରୂପେ ଦର୍ଶନ ଦେବେ, ଏବଂ ନାରଦ ନିଜେ ରୂପପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବେ। ଶେଷରେ—ନୀଳକଣ୍ଠ ସମୀପର ଶଙ୍ଖାକାର କ୍ଷେତ୍ରର ସମତଳ ଯଜ୍ଞଭୂମିରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଟିକିଥିବା ଯଜ୍ଞଶାଳା ନିର୍ମାଣ କରି, ନୀଳାଦ୍ରି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନରସିଂହ ରୂପ ଦର୍ଶନ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ବିଳମ୍ବ ନ କରି କ୍ରତୁ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 15
Nṛsiṃha-darśana and the Nyagrodha Mokṣa-sthāna: Indradyumna Guided by Nārada
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରଥମେ ନୀଳକଣ୍ଠ (ଶିବ) ଓ ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ପରେ ନୀଳାଚଳ/ନୀଳଭୂଧର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି—ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ପ୍ରତି ଶିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥାଚାରକୁ ଦର୍ଶାଏ। ପଥ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ, ଅସମ ଭୂମି ଓ ଭୟଙ୍କର ପାଳେଇବାଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ; ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ଓ ଯଥାଯଥ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଏକ ‘ସୀମା’ ଭାବ ଗଢ଼ିଉଠେ। ମାର୍ଗ ନମିଳିଲେ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ଶିଖରକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଭଗବାନ ନୃସିଂହ ଉଗ୍ର ତଥାପି ତାରକ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ଦୈତ୍ୟକୁ ବିଦାରଣ କରି, ବିଶ୍ୱାଗ୍ନି ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ କହନ୍ତି, ନୃସିଂହ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁରାରାଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ସାଧୁମଧ୍ୟସ୍ଥତା ଓ ଭଗବତ୍କୃପାରେ ସୁଲଭ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ନାରଦ ଗୁପ୍ତ ଶୁଦ୍ଧିକର ମୋକ୍ଷସ୍ଥାନ ଦେଖାନ୍ତି—ବିଶାଳ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟ) ବୃକ୍ଷ, ଯାହାର ଛାୟା ଓ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ। ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରକଟ-ତିରୋଭାବ ତତ୍ତ୍ୱ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ: ଯୁଗେ ଯୁଗେ ସେ କରୁଣାରୁ ବାହ୍ୟ କାରଣ ବିନା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ ଗୁପ୍ତ ରହନ୍ତି, ଓ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଅଂଶରୂପେ ମଧ୍ୟ ଦୀପ୍ତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମ ଓ ଦର୍ଶନକୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମାନି ଶରଣାଗତି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ଅଜାମିଳ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ କୃପା ଯାନ୍ତ୍ରିକ କର୍ମଫଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ବୋଲି ଦର୍ଶାନ୍ତି; ଶେଷରେ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ନାରଦଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ବନ୍ଧିତ ଆଜ୍ଞା ପାଳନକୁ କହି ପରବର୍ତ୍ତୀ କ୍ରିୟାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅଧିକାର ଦିଏ।
Adhyaya 16
नरसिंहप्रत्यर्चाप्रतिष्ठा—इन्द्रद्युम्नस्तोत्रं च (Narasiṃha Image-Consecration and Indradyumna’s Hymn)
ଜୈମିନି କହନ୍ତି—ମହାକ୍ରତୁରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଅଟୁଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦେଖି ନାରଦ ମୁନି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ନୀଳକଣ୍ଠ ସମୀପରେ ଥିବା ମହା ଚନ୍ଦନବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ କହି, ନରସିଂହଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଏହି କ୍ରିୟା କଲେ ଅସାଧାରଣ ଫଳ ମିଳିବ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ। ସେଠାରେ ପଶ୍ଚିମାଭିମୁଖ ନରସିଂହ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ହେଲା; ନାରଦଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମାନବରୂପେ ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ର-ନିପୁଣ ହୋଇ ଆସି ଚାରି ଦିନରେ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରାସାଦ ସମାପ୍ତ କଲେ। ପରେ ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଓ ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଗଲା; ନାରଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯୋଗ୍ୟ ନରସିଂହ ପ୍ରତ୍ୟର୍ଚ୍ଚା ନେଇ ଫେରିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ନରସିଂହ/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପରମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଦୁଃଖ-ସନ୍ଦେହ ନାଶକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଶମ୍ଭୁ ସହିତ ନରସିଂହ ଦର୍ଶନ, ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ, ତିଥି-ନକ୍ଷତ୍ର ଅନୁସାରେ ବ୍ରତ (ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ସ୍ୱାତୀଯୁକ୍ତ, ବୈଶାଖ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ) ଏବଂ ପଞ୍ଚାମୃତାଦି ଅଭିଷେକ—ପାପକ୍ଷୟ, ଇଚ୍ଛାପୂରଣ, ଯଜ୍ଞତୁଲ୍ୟ ଫଳ ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ମନ୍ଦିର ସମୀପରେ କୃତ କର୍ମ ନରସିଂହ କୃପାରେ ବହୁଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ।
Adhyaya 17
Indradyumna’s Royal Assembly and the Initiation of the Thousand Aśvamedhas (Narrative of Ritual Preparation and Divine Re-manifestation)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୭ରେ ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ନରସିଂହ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ରାଜା କ’ଣ କଲେ? ଜୈମିନି କହନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏକ ବିଶାଳ, କ୍ରମବଦ୍ଧ ଓ ସର୍ବସମାବେଶୀ ରାଜସଭା ଡାକିଥିଲେ—ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମୁଖ ଦେବଗଣ, ଅନେକ ଋଷି, ଚାରି ବେଦ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗ ପଣ୍ଡିତ, ଧର୍ମବିଶାରଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମାଜବର୍ଗର ଅତିଥିମାନେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଉଚ୍ଚ ସଭାମଣ୍ଡପ ଓ ଆଦର୍ଶ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ସଦୃଶ ଯାଗଶାଳା ନିର୍ମିତ ହୋଇ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ–ଶୁଚିତା–ଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଯଜ୍ଞଶୁଦ୍ଧିର ଅଂଗ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ଦାନ, ସତ୍କାର, ଆତିଥ୍ୟ ଓ ନିୟମିତ ଶିଷ୍ଟାଚାରରେ ସମ୍ମାନ କଲେ। ପରେ ସ୍ୱାର୍ଥହୀନ ଭାବେ, ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ମାଗିଲେ। ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ପୂର୍ବ ଆଶ୍ୱାସନ ସ୍ମରଣ କରାଇଲେ—ଭଗବାନ କରୁଣାବଶତଃ ‘ଦାରବ ଦେହ’ (କାଠ ଦେହ) ଧାରଣ କରି ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେବେ; ଏହି ଯଜ୍ଞ ତ୍ରିଲୋକ-ଶୁଦ୍ଧିରେ ସହାୟକ। ତାପରେ ଦୀକ୍ଷା, ଅଗ୍ନିସ୍ଥାପନ, ପାତ୍ର ବଣ୍ଟନ, ସମସ୍ତ ବର୍ଗକୁ ଅନ୍ନଦାନ, ନିରନ୍ତର ଆତିଥ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞକୁ ଘେରିଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ସମୃଦ୍ଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ଋତ୍ୱିଜମାନେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞସତ୍ରରେ ଭକ୍ତିମୟ କଥାଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ଶେଷରେ ସ୍ୱପ୍ନସୂଚକ ଉକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ରହସ୍ୟମୟ କିନ୍ତୁ କୃପାସଂଯୁକ୍ତ ସ୍ୱଭାବ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ।
Adhyaya 18
भगवद्द्रुमप्रादुर्भावः एवं प्रतिमानिर्माण-नियमाः (The Manifestation of the Divine Tree and Protocols for Image-Making)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜସୂତ୍ୟା ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟାର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି—କ୍ରମବଦ୍ଧ ପାଠ, ସ୍ତୁତି, ଦାନ ଓ ରାଜସେବକମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅବିରତ ଚାଲିଥାଏ। ସେତେବେଳେ ବିଲ୍ୱେଶ୍ୱର ନିକଟ ସମୁଦ୍ରତଟରେ, କିଛି ଅଂଶ ସମୁଦ୍ରଭିତରେ ଥିବା, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର ଚିହ୍ନିତ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏ; ଏହାକୁ ଅପୌରୁଷେୟ ଦିବ୍ୟ ସଙ୍କେତ ଭାବେ ଧରାଯାଏ। ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାରଦଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ପଚାରନ୍ତି। ନାରଦ କହନ୍ତି—ଏହା ପୂର୍ବଦର୍ଶନ-ପୁଣ୍ୟର ପରିପାକ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; କେତେକ କଥାନୁସାରେ ପତିତ କେଶ ପରି ଦେହଚିହ୍ନ ବୃକ୍ଷରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ରାଜା ଅବଭୃଥସ୍ନାନ ସମାପ୍ତ କରି ମହୋତ୍ସବ କରନ୍ତି, ମହାବେଦୀରେ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ବିସ୍ତୃତ ପୂଜା ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତିମା କିଏ ନିର୍ମାଣ କରିବେ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲେ, ନାରଦ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଅଗୋଚରତା ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ତେବେ ଆକାଶବାଣୀ କଠୋର ନିୟମ ଦେଉଛି—ଦିବ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀ (ବୃଦ୍ଧ ବଢ଼େଇ ରୂପେ) ପନ୍ଦର ଦିନ ସୁରକ୍ଷିତ ଅନୁଷ୍ଠାନ-ପରିସରରେ ବନ୍ଦ ରହି କାମ କରିବେ; ନିର୍ମାଣ କେହି ଦେଖିବେ ନାହିଁ, ଶବ୍ଦ ଓ କୌତୁହଳକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିପଦ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ସେଇ ଶିଳ୍ପୀ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ—ମାନବବେଶରେ ଦିବ୍ୟ କର୍ତୃତ୍ୱକୁ ବିଧିକ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ରଖିବା ପାଇଁ।
Adhyaya 19
Āvirbhāva of the Four Forms at Nīlādri and the Protocols of Icon-Covering (Jagannātha–Balabhadra–Subhadrā–Sudarśana)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମଙ୍ଗଳଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କର କ୍ରମବର୍ଦ୍ଧିତ ପ୍ରକାଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ, ଦେବବାଦ୍ୟର ନାଦ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବର୍ଷା—ଯାହା ନୀଳାଦ୍ରିରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ସନ୍ନିକଟ ହେବାକୁ ସୂଚାଏ। ଦର୍ଶନ ହେବାମାତ୍ରେ ଦେବଗଣ ଓ ବିଧିନିପୁଣ ଲୋକେ ହରିଙ୍କ ପୂଜାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଚାରି ରୂପର ଆବିର୍ଭାବ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଜଗନ୍ନାଥ (ବିଷ୍ଣୁ/ଜନାର୍ଦ୍ଦନ), ବଳଭଦ୍ର (ଅନନ୍ତ/ଶେଷ, ଜଗଦ୍ଧାରକ), ସୁଭଦ୍ରା (ଶ୍ରୀ/ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ଶକ୍ତିର ବ୍ୟାପକ ରୂପ), ଏବଂ ସୁଦର୍ଶନ (ନିତ୍ୟ ଚକ୍ର; ଏଠାରେ ପୃଥକ୍ ବିଗ୍ରହରୂପେ ମଧ୍ୟ)। କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅଭିନ୍ନ; ସାମାଜିକ ନାମଭେଦ କେବଳ ବ୍ୟବହାର—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। ବିଗ୍ରହ-ରକ୍ଷାର ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆବରଣ କରି ପରେ ନିଜ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣରେ ରଙ୍ଗାଇବା; ସୁରକ୍ଷା-ଲେପ ହଟାଇବା ନିଷିଦ୍ଧ, ତାହାର ଫଳରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ମହାମାରୀ, ସନ୍ତାନକ୍ଷୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦୋଷଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ରଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ଦର୍ଶନ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା। ନୀଳାଦ୍ରିର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଶାଳ ଓ ସ୍ଥିର ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରି ବିଗ୍ରହ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ବିଶ୍ୱାବସୁ ଶବରଭକ୍ତ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବଂଶକୁ ନିତ୍ୟସେବା ଓ ଉତ୍ସବସେବାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଶେଷରେ ରାଜା ଭାବବିହ୍ୱଳ; ମୁନି କରୁଣାମୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜା-ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଯଥାବିଧି ସ୍ତୁତି କଲେ ଭଗବାନ ଇଷ୍ଟଫଳ ଦିଅନ୍ତି।
Adhyaya 20
इन्द्रद्युम्नस्तुतिः, पूजाविधानम्, इन्द्रद्युम्नसरः-प्रशंसा च (Indradyumna’s Hymn, Worship Procedure, and the Praise of Indradyumna Lake)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତିନୋଟି ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ରହିଛି। (୧) ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଜଗନ୍ନାଥ/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସେ ଦେହର ଅଶୁଚିତା ଓ କର୍ମକ୍ଷୟଜନିତ କ୍ଲେଶ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଭଗବାନଙ୍କ କମଳଚରଣର ପବିତ୍ରତାକୁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ମାନନ୍ତି; ବିଷୟସୁଖ ‘ପରିଣାମ’ରେ ଦୁଃଖ ହୁଏ ବୋଲି କହି, ସଂସାରରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ପରମ ଶରଣ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କରି ଦାସ୍ୟଭାବ ଓ ଶରଣାଗତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। (୨) ପରେ ନାରଦ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅନେକ ଉପାଧିରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ରାଜା, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ, ଋଷି ଓ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣର ପ୍ରତିନିଧିମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସମୂହ ସ୍ତବନ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ବାସୁଦେବ ସହ ବଳଭଦ୍ର, ଭଦ୍ରା/ସୁଭଦ୍ରା ଓ ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ଓ ବେଦପ୍ରସିଦ୍ଧ (ପୌରୁଷ/ତ୍ରୟୀପ୍ରସିଦ୍ଧ) ସ୍ତୋତ୍ରପାଠ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବିପୁଳ ଦାନ ଦେଇ ମହାଦାନ କରନ୍ତି। (୩) ଗୋଦାନ ସମୟରେ ଗାଈମାନଙ୍କ ଖୁର ଚିହ୍ନରୁ ଗୋଟିଏ ଗର୍ତ୍ତ ହୋଇ ଦାନଜଳରେ ପୂରି ମହାପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ହୁଏ—ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅର୍ପଣରେ ମହାଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ଓ ପିତୃଲାଭ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ରାଜା ଶୁଭମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରି, ଶିଳ୍ପୀ-କାରିଗରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଉତ୍ସବ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି; ଅନେକ ଦେଶର ଧନକୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରାସାଦ ପାଇଁ ସମର୍ପଣ କରି ରାଜସମୃଦ୍ଧିକୁ ଦେବସେବାରେ ହିଁ ସାର୍ଥକ ମାନନ୍ତି।
Adhyaya 21
दारुमूर्तेः श्रौतप्रामाण्यं, दर्शनमुक्तिः, प्रासादनिर्माण-प्रतिष्ठा च (Vedic Authority of the Wooden Icon, Liberation through Darśana, and Temple Construction & Consecration)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ନିବେଦିତ ସଂବାଦରେ କଥା ଆଗେଇଯାଏ। ଋଗ୍ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହନ୍ତି—ସେ ଦାରୁମୂର୍ତ୍ତି (କାଠର ବିଗ୍ରହ)ର ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ‘ଅପୌରୁଷ’ ରୂପର ପୂଜା ଦୁର୍ଲଭ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ନାରଦ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ବେଦ ବିନା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲେ ନାହିଁ; ଅବତାର ଓ ତାଙ୍କର ଆରାଧନା ଶ୍ରୁତି-ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଅର୍ଥାତ୍ ବେଦପ୍ରମାଣିତ। ଦେବତାଙ୍କୁ ବେଦାନ୍ତର ଜ୍ଞେୟ ପୁରୁଷ ସହ ଯୋଡ଼ି ଅର୍ଚ୍ଚାକୁ ମାନବହିତ (ନିଃଶ୍ରେୟସ) ପାଇଁ ମାନ୍ୟ ଓ ଫଳଦାୟକ ମାଧ୍ୟମ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଏ। ପରେ ଓଡ୍ରଦେଶ ଓ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସାଧାରଣ ଚକ୍ଷୁରେ ମଧ୍ୟ ‘ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମ’ ଦର୍ଶନ ହୁଏ; ସହିତ କର୍ମମାର୍ଗର ଜଟିଳତା ଓ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଅଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥା ମନେ ପକାଯାଏ। ତଥାପି ସୁଲଭତା ଉପରେ ଜୋର—କେବଳ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷ ସମ୍ଭବ; ସାମାଜିକ ଭାବେ ପ୍ରାନ୍ତିକ ଦର୍ଶକମାନେ ମଧ୍ୟ ଲାଭରୁ ବଞ୍ଚିତ ନୁହେଁ; ନିୟମଯୁକ୍ତ ଭକ୍ତିର ପରିଣତି ସାୟୁଜ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ନାରଦ ଉପନିଷଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ହେବା କଥା କହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣି ରାଜାଙ୍କୁ ଭବ୍ୟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ଓ ନରସିଂହ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ରାଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ମହୋତ୍ସବ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି; କୁଶଳ ଶିଳ୍ପୀ ଓ ଅପାର ସମ୍ପଦରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ମନ୍ଦିରର ଅପୂର୍ବ ଶୋଭା ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ନାରଦ ରାଜାଙ୍କ ଅଦ୍ୱୈତ ଭକ୍ତିକୁ ସ୍ଥାପନ କରି କହନ୍ତି—କର୍ମ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ଅଧ୍ୟୟନ, ତପସ୍ୟାରେ ଯାହା ଦୁଷ୍କର, ତାହା ଅଚଳ ଭକ୍ତିରେ ସୁଲଭ; ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଉତ୍ସବ ଓ ଦିବ୍ୟ ବରଦାନର ଆଶା ସହ ନାରଦ-ଋଷିମାନଙ୍କ ପୁନରାଗମନର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରହେ।
Adhyaya 22
ब्रह्मलोकगमनम् एवं ब्रह्मसभा-प्रवेशः | Ascent to Brahmaloka and Entry into Brahmā’s Assembly
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମନ୍ଦିରକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭକ୍ତିରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତି କରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗମନର ଦିବ୍ୟ ଆରୋହଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜୈମିନି କହନ୍ତି—ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଯାତ୍ରା ସମ୍ଭବ କି ନୁହେଁ ପଚାରିଲେ, ମନୋବେଗ ସମ ପୁଷ୍ପରଥ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ନାରଦଙ୍କ ସହ ରାଜା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ/ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ରାମ ଆଦିଙ୍କ ସହ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଅନୁମତି ମାଗନ୍ତି। ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଧ୍ରୁବଲୋକ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉଚ୍ଚ ଲୋକସ୍ତରକୁ ଆରୋହଣ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଦେଖି ସମ୍ମାନ ଜଣାନ୍ତି। ଭଗବତ୍-ଚରିତ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିର ଫଳରେ ରାଜାଙ୍କ ଗତି ଅତି ଶୀଘ୍ର—ଏହି ଭାବ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ତଥାପି ମାନବୀୟ ଚିନ୍ତା ରହେ—ତାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଜଗନ୍ନାଥ-ପ୍ରାସାଦ ନିର୍ମାଣ ଲୋଭରେ ଦୂଷିତ କିମ୍ବା ବିଳମ୍ବିତ ହେବ କି, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀମାନେ ବାଧା ଦେବେ କି। ଋଷି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ରୋଗ-ଜରା-ମୃତ୍ୟୁରହିତ; ଦିବ୍ୟ ସହାୟତା ନିଶ୍ଚିତ; ଧର୍ମ ଓ ବିଶ୍ୱକ୍ରମ ଅନୁକୂଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଘ୍ନ ହେବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ଧ୍ୱନି ଓ ସମାଜଚିତ୍ର—ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟର ବେଦଘୋଷ, ଇତିହାସ-ପୁରାଣ, ଛନ୍ଦ, କଲ୍ପ ଆଦିର ସୁସଂଗଠିତ ଅଧ୍ୟୟନ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ମୁକ୍ତାତ୍ମାମାନଙ୍କ ସମାବେଶ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ସଭାଦ୍ୱାରରେ ଦ୍ୱାରପାଳ ନାରଦଙ୍କୁ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱାଗତ କରି ପ୍ରବେଶ ଦିଅନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରକାଶ କରି।
Adhyaya 23
Indradyumna’s Audience with Brahmā and the Disclosure of Puruṣottama’s Manifest Form (इन्द्रद्युम्नस्य ब्रह्मदर्शनं पुरुषोत्तमप्रादुर्भाव-रहस्यम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାରେ ଘଟୁଥିବା ରାଜସ-ଧାର୍ମିକ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନାରଦ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି; ଦ୍ୱାରପାଳ ମଣିକୋଡର ଅତିଥିଙ୍କ ଅସାଧାରଣତା ଓ ପ୍ରବେଶ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା କହି ଲୋକପାଳ ଓ ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରଶାସକମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଦର୍ଶାଏ। ଦିବ୍ୟଗୀତରେ ଲୀନ ବ୍ରହ୍ମା କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରେ ପ୍ରବେଶ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ବିନୟରେ ପ୍ରଣାମ କରି ଦେବପ୍ରିୟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନିଜେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା ମନ୍ଦିରରେ ଜଗନ୍ନାଥ (ପୁରୁଷୋତ୍ତମ)ଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଧିକାର ଓ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପରମତ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅଭେଦ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଅପେକ୍ଷାରତ ଦେବମାନେ ଓ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଦୁର୍ବାସା ମଧ୍ୟସ୍ଥତା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମ ଓ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ପରେ କାଳରହସ୍ୟ ଖୋଲାସା ହୁଏ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୀତ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ମହାକାଳ ବିତିଗଲା, ରାଜବଂଶ ଲୁପ୍ତ ହେଲା, କେବଳ ଦେବତା ଓ ମନ୍ଦିର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା। ବ୍ରହ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସହାୟକ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଆସିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମକ୍ଷେତ୍ର (ନୀଳାଦ୍ରି)ରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କଳ୍ପକଳ୍ପାନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ବିରାଜିତ, ଦାରୁମୟ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରକଟ ରୂପରେ ପୂଜ୍ୟ; ସେହି ରୂପର ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କଠୋର ଯୋଗତପ ବିନା ଶୁଦ୍ଧି ଓ ମୋକ୍ଷ ଦିଏ।
Adhyaya 24
Deva-stuti to Jagannātha and Planning the Prāsāda-Pratiṣṭhā (देवस्तुतिः जगन्नाथस्य तथा प्रासादप्रतिष्ठासंभारविचारः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ରାଜାଙ୍କର ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଗମନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରାଜା ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଓ ସ୍ତୁତିମୟ ବାଣୀରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରନ୍ତି। ପରେ ଦେବଗଣ ଆସି ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି ପାଠ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଶ୍ୱପୁରୁଷ, ବେଦଛନ୍ଦ, ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ବର୍ଣ୍ଣବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳ, ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ରୂପେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଦାତା ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ସ୍ତୁତି ପରେ କଥା କାର୍ଯ୍ୟ-ଯୋଜନାକୁ ମୁହାଁ ଦିଏ। ସମସ୍ତେ ନରସିଂହ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂଜା କରି ନୀଳାଚଳ ଶିଖରପ୍ରଦେଶକୁ ଯାଇ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରାସାଦ ଦେଖନ୍ତି—ବିଶାଳ, ଆକାଶସ୍ପର୍ଶୀ, ମାନବ ସାମର୍ଥ୍ୟର ପରେ ଲାଗୁଥିବା ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଅବିକଳ ଥିବା। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ପୂର୍ବ ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମ୍ଭାର ସଂଗ୍ରହ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କହନ୍ତି; ଦେବମାନେ ନିଜ ସୀମା ଜଣାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପଦ୍ମନିଧି ଦିବ୍ୟ ଅନୁମତିରେ ସହାୟତା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରେରିତ ନାରଦ ଆସି ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ସାମଗ୍ରୀ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ ଓ ପଦ୍ମନିଧିଙ୍କୁ ସଂଗ୍ରହର ଆଜ୍ଞା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଶେଷରେ ନାରଦଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ସ୍ୱାଗତ କରାଯାଏ ଏବଂ ରାଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧିର ପଦକ୍ରମ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ଏଭଳି ସ୍ତୁତିରୁ ଆଚାର-ଯୋଜନାକୁ ସଂକ୍ରମଣ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Adhyaya 25
Rathatraya-nirmāṇa–pratiṣṭhāvidhi (Construction and Consecration Protocol for the Three Chariots)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି କହନ୍ତି ଯେ ନାରଦ ଶାସ୍ତ୍ର ପରାମର୍ଶ କରି ଲିଖିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ଦେଇଥାନ୍ତି। ରାଜା ପଦ୍ମନିଧିଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମଣ୍ଡପ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ନିବାସ ନିର୍ମାଣ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ସହାୟତାରେ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ପରେ ରଥତ୍ରୟର ନିର୍ମାଣ ଓ ଚିହ୍ନ-ବିଧାନ ଦିଆଯାଏ—ବାସୁଦେବଙ୍କ ରଥ ଗରୁଡଚିହ୍ନିତ, ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ ପଦ୍ମଧ୍ୱଜ, ଏବଂ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ତାଳ/ଶୀର କିମ୍ବା ଲାଙ୍ଗଳଧ୍ୱଜ; ଚକ୍ରସଂଖ୍ୟା ଓ ପ୍ରମାଣ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ତାପରେ ଉପଦେଶ—ଯଥାବିଧି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିନା ଦେବତାଙ୍କୁ ରଥ, ମଣ୍ଡପ କିମ୍ବା ନଗରରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ନହେଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ନାରଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି କହନ୍ତି—ଇଶାନ କୋଣରେ ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ, ମଣ୍ଡଳ ରଚନା, କୁମ୍ଭସ୍ଥାପନ; କୁମ୍ଭରେ ପଞ୍ଚଦ୍ରୁମ କଷାୟ, ଗଙ୍ଗାଦି ତୀର୍ଥଜଳ, ପଲ୍ଲବ, ମୃତ୍ତିକା, ସୁଗନ୍ଧ, ରତ୍ନ, ଔଷଧ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ପୂରି ନରସିଂହ-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରରାଜ ବିଧିରେ ଆହ୍ୱାନ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋମସଂଖ୍ୟା ଓ ଆହୁତି। ପରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ଧୂପ, ବାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରଥଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ସୁପର୍ଣ୍ଣ-ଗରୁଡ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିଶେଷ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ହୁଏ। ଦକ୍ଷିଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ବଳଭଦ୍ର ପାଇଁ ପୃଥକ ମନ୍ତ୍ର (ଲାଙ୍ଗଳଧ୍ୱଜ ସହିତ) ଓ ସୁଭଦ୍ରା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀସୂକ୍ତ, ଏବଂ ଭିନ୍ନ ହବିର୍ଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଯାତ୍ରାବିଧିରେ ଦେବତା ଓ ଦିକ୍ପାଳଙ୍କୁ ବଳି, ବୈଷ୍ଣବ ଗାୟତ୍ରୀ, ବିଷ୍ଣୁସୂକ୍ତ, ବାମଦେବ ଆଦି ପାଠ ହୁଏ। ଅକ୍ଷ, ଯୁଗ, ଧ୍ୱଜ କିମ୍ବା ପ୍ରତିମା କ୍ଷତି ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଅପଶକୁନ ଲକ୍ଷଣ, ତାହାର ଶାନ୍ତିହୋମ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ସର୍ବସ୍ୱସ୍ତି/ଶାନ୍ତି, ଗ୍ରହଶାନ୍ତି ଉପଦେଶ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 26
गालराजस्य वैष्णवभावः प्रतिष्ठासंभारदर्शनं च (Gāla’s Vaiṣṇava Turn and the Vision of the Consecration Preparations)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ନୀଳପର୍ବତ ସମୀପ ମନ୍ଦିରସନ୍ନିହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପରିବେଶର ଦ୍ରୁତ ଓ ସୁଶୃଙ୍ଖଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଏକ ଭବ୍ୟ ସଭାମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ହୋମଦ୍ରବ୍ୟ, ସମିଧା, କୁଶ, ନୈବେଦ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ଆଦି ସମସ୍ତ ପୂଜା-ଉତ୍ସବ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ ହୁଏ। ତାପରେ ଗାଳରାଜଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳେ। ସେ ପୂର୍ବରୁ ମାଧବଙ୍କ ଶିଳାମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଛୋଟ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଅସାଧାରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ପ୍ରଥମେ ବିରୋଧଭାବରେ ଆସନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦେବପ୍ରେରିତ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ରାଜପୁରୁଷ ଏବଂ ନାରଦ ଓ ପଦ୍ମନିଧି ସହିତ ଅଛନ୍ତି—ଏହା ଜାଣି ସେ ଏହାକୁ ଅନୁପମ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ମାନି ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏମିତି ମହୋତ୍ସବ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ନମ୍ରତାରେ ପୂର୍ବ ଅଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୀକାର କରି ଦାରୁମୟ ହରିସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ତାରକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଗାଳଙ୍କ ଭକ୍ତିମୟ ରାଜଧର୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହନ୍ତି—ହରିଙ୍କ ବିଗ୍ରହକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ଦେହବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ସେ ଗାଳଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା-ଯାତ୍ରା ଓ ଉତ୍ସବସେବାର ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଦିବ୍ୟ ଦୁନ୍ଦୁଭିନାଦ, ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି, ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ଓ ସୁଗନ୍ଧମୟ ପରିବେଶରେ ଦିକ୍ପାଳ, ଋଷି ଓ କଳାକାରମାନଙ୍କ ସହ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିମାନ ଅବତରେ; ଗାଳ ଓ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଣାମ କରି ଭକ୍ତିପରବଶ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଦର୍ଶନରେ ମୁଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
Adhyaya 27
अध्याय २७: रत्नसोपानावतरणं, स्तुतयः, प्रतिष्ठा च (Chapter 27: Descent by the jeweled stairway, hymns, and consecration)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଦିବ୍ୟ ମହୋତ୍ସବୀୟ ସମାଗମର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଦିବ୍ୟବିମାନ ଓ ମନ୍ଦିର ଆଙ୍ଗଣ ମଧ୍ୟରେ ରତ୍ନଖଚିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୋପାନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ସମବେତ ସମସ୍ତେ ଏହାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି। ପଦ୍ମୟୋନି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ସୋପାନରେ ଅବତରଣ କରି, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ସହିତ ସ୍ୱାଗତ ପାଆନ୍ତି ଓ ବିଧିପଥରେ ନିୟୋଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବ, ପିତୃ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସମସ୍ତେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ତାଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ଭାଗ୍ୟ ଓ ସର୍ବଲୋକୀୟ ସହଭାଗିତାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ବେଦାନ୍ତୀୟ ଶବ୍ଦ—ମାୟା, ଅଦ୍ୱୈତ, ସର୍ବବ୍ୟାପକତା, ପରାତ୍ପରତା—ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପରେ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାଧାର, ଶେଷ-ନାରାୟଣ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ସ୍ତବ କରନ୍ତି ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁମାୟା/ଶକ୍ତି ଭାବେ ଅନେକ ଦେବୀରୂପ ସହ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି; ସୁଦର୍ଶନକୁ ଦୀପ୍ତିମୟ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଓ ଅଜ୍ଞାନନାଶକ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଆଚାର-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ—ଶାନ୍ତି ଓ ପୌଷ୍ଟିକ କର୍ମ ପାଇଁ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତି, ଦିଗନୁସାରେ ଦେବତା ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର-ବୈଦିକ ସୂକ୍ତ (ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ, ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ସଙ୍କେତ) ସହ ସାର୍ବଜନୀନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା/ଅଭିଷେକ। ତିଥି: ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ, ପୁଷ୍ୟଯୋଗଯୁକ୍ତ, ଗୁରୁବାର; ସେଦିନ ସ୍ନାନ-ଦାନ-ତପ-ହୋମ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣ (ଜଗନ୍ନାଥ), ରାମ (ବଳଭଦ୍ର) ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ଭକ୍ତିଦର୍ଶନ ଅନେକ ଜନ୍ମର ପାପ ନାଶ କରି ମୋକ୍ଷର ସାହାଯ୍ୟ କରେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ।
Adhyaya 28
Nṛsiṃha-Mantrarāja, Dāru-Mūrti, and the Vedic Interpretation of Jagannātha (नृसिंहमन्त्रराज-दारुमूर्ति-वेदव्याख्या)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଆଦିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତେଜୋମୟ, ଭୟଙ୍କର ନୃସିଂହ-ସଦୃଶ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କ୍ରମେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଜିହ୍ୱା, ବହୁ ନୟନ ଓ ବହୁ ଭୁଜା, ବିଶ୍ୱରୂପ ଉପମାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଯାହା ଭୟ ସହ ଭକ୍ତିମୟ ସଂକୋଚ ଜନ୍ମାଏ। ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଆସିଥିବା ରୂପ କାହିଁକି ଏତେ ଭୟାନକ; ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଏହା ଶିକ୍ଷାର୍ଥ, ଯେପରି ଲୋକେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦାରୁ (କାଠ) ମୂର୍ତ୍ତିକୁ କେବଳ ଜଡବସ୍ତୁ ଭାବି ଅବମାନନା ନ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଅବିବେକୀଙ୍କୁ ଦେବତାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ ପାଉ। ତାପରେ ଅଥର୍ବ ପରମ୍ପରାସଂଯୁକ୍ତ ‘ନୃସିଂହ-ମନ୍ତ୍ରରାଜ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଏହା ପରମ ସାଧନ, ଚତୁର୍ବର୍ଗ (ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ) ଦାତା, ଛୋଟ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମହାଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ। ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଦୀକ୍ଷା ପାଇ ‘ଦିବ୍ୟସିଂହ’ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର-ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦିଅନ୍ତି—ଆଦିରୂପ ନରସିଂହ; ଦାରୁମୂର୍ତ୍ତିକୁ ‘ପ୍ରତିମା-ବୁଦ୍ଧି’ରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେହି ପରବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ଦୁଃଖଭଞ୍ଜନ କରି ଅଖଣ୍ଡ ଆନନ୍ଦ ଦିଅନ୍ତି। ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମର ଏକତା, ଶବ୍ଦ-ଅର୍ଥର ପରସ୍ପରାଶ୍ରୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ; ଦେବରୂପମାନଙ୍କୁ ଚାରି ବେଦ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ—ବଳଭଦ୍ର/ଋଗ୍ବେଦ, ନୃସିଂହ/ସାମବେଦ, ସୁଭଦ୍ରା/ଯଜୁର୍ବେଦ, ଚକ୍ର/ଅଥର୍ବବେଦ। ଭେଦାଭେଦ ମତେ ଏକେ ପ୍ରଭୁ ବହୁ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ନୀଳାଚଳରେ ଦାରୁମୂର୍ତ୍ତି-ରୂପ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମ-ବାକ୍-ମନରେ ପୂଜା କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ; ମନ୍ତ୍ରରାଜ ଅନୁପମ, ଏବଂ ନୀଳାଚଳ ନଦୀତଟର ନ୍ୟଗ୍ରୋଧମୂଳ ନିକଟରେ ଉପାସନା ଦିବ୍ୟଧାମପ୍ରାପ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 29
Jyeṣṭha-snāna and Guṇḍicā-yātrā: Ritual Calendar, Site-Permanence, and Phalaśruti in Puruṣottama-kṣetra
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୯ରେ ଜୈମିନି କଥା କହନ୍ତି—ପୂର୍ବ ଘଟଣା ପରେ ଲୋକସଙ୍ଗ୍ରହ ପାଇଁ ହୃଦୟରେ କମଳାସନ/ପଦ୍ମୟୋନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ ଏବଂ ପୂର୍ବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁର ରୂପଗୁଡ଼ିକ ପୁନଃ ଦର୍ଶିତ ହୁଏ। ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ଦ୍ୱୀ-ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ, ନାରାୟଣଙ୍କ ପୂଜା ପୌରୁଷସୂକ୍ତରେ, ଏବଂ ଚକ୍ରର ପୂଜା ଦେବୀସୂକ୍ତ ଓ ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ବିଧାନରେ ହୁଏ—ଏହା ଏକ ସ୍ତରବଦ୍ଧ ଆରାଧନା-କ୍ରମକୁ ଦର୍ଶାଏ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଅନେକ ଜନ୍ମର ଭକ୍ତିର ଫଳରୂପ ଦର୍ଶନ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଦେଶ–କାଳ–ବ୍ରତ–ଉପଚାର ବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ଦେବ ଦାରୁ-ଦେହ ପ୍ରତିମାରୂପେ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଏବଂ ମନ୍ଦିର ଗଠନ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରସ୍ଥାନକୁ ତ୍ୟାଗ ନ କରିବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା; ଏହା ଷ୍ଠାନ-ସ୍ଥାୟୀତ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ। ତାପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମହା-ସ୍ନାନ ବିଧି, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧର ଉତ୍ତର ଦିଗର କୂପକୁ ସର୍ବତୀର୍ଥ ଭାବେ ମାନ୍ୟତା, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ଦିକ୍ପାଳଙ୍କୁ ବଳି, ମଙ୍ଗଳ ବାଦ୍ୟ ସହ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭରେ ଜଳାହରଣ, ଏବଂ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ରାମ(ବଳଭଦ୍ର) ଓ ସୁଭଦ୍ରା ସହିତ ସ୍ନାନ—ଏସବୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ସ୍ନାନ-ଦର୍ଶନ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ବନ୍ଧନ କାଟେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ସ୍ନାନ ପରେ ଅଲଙ୍କୃତ ମଣ୍ଡପରେ ସ୍ଥାପନ ଓ କିଛି ସମୟ ଦର୍ଶନ-ନିଷେଧ (ଅନବସର ସଦୃଶ) ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ପରବର୍ତ୍ତୀରେ ଗୁଣ୍ଡିଚା ‘ମହା-ଯାତ୍ରା’ର ଆଦେଶ, ଆଷାଢ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା (ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ) ଇତ୍ୟାଦି ଶୁଭ ତିଥି, ଗୁଣ୍ଡିଚା ଭୂମିର ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟତା, ଏବଂ ଉତ୍ଥାନ, ଶୟନ, ପରିବର୍ତ୍ତନ, ମାର୍ଗ-ପ୍ରାବରଣ, ପୁଷ୍ୟ-ସ୍ନାନ; ଫାଲ୍ଗୁନର ଦୋଳୋତ୍ସବ; ଚୈତ୍ର–ବୈଶାଖ କର୍ମ ଓ ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାର ଅନୁଲେପନାଦି ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଜଗନ୍ନାଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ଏକସଙ୍କଳ୍ପ ଘୋଷଣା କରି, କ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂଜା ଓ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁରେ ମୋକ୍ଷଫଳ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଯାତ୍ରା-ଉତ୍ସବ ଯଥାବିଧି ପ୍ରଚଳିତ କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
Adhyaya 30
Jyeṣṭha-snānavidhi at Mārkaṇḍeya-vaṭa and Sindhu-snānā: A Pilgrimage-Ritual Sequence
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦ରେ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜନ୍ମ-ସ୍ନାନ ଆଦି ଉତ୍ସବମାନଙ୍କର ସଠିକ୍ ବିଧି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ସହ ଜଡିତ ଅଦ୍ଭୁତ କାଷ୍ଠ-ବିଗ୍ରହ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଜୈମିନି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସକେନ୍ଦ୍ରିତ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ବ୍ରତକ୍ରମ କହନ୍ତି—ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀରେ ବାକ୍-ସଂଯମ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି ବହୁ-ପର୍ବ ତୀର୍ଥ-କ୍ରମ ଆରମ୍ଭ କରିବା। ପ୍ରଥମେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ-ବଟରେ ପଞ୍ଚତୀର୍ଥ ବିଧିରେ ସ୍ନାନ; ପରେ ଶୈବ କ୍ରମରେ ଭୈରବଙ୍କ ଅନୁମତି ମାଗି ବୈଦିକ ଜଳକର୍ମ ଓ ଅଘମର୍ଷଣ ପାଠ ସହିତ ସ୍ନାନ, ବୃଷ-ପୂଜା ଓ ଲିଙ୍ଗ-ସ୍ପର୍ଶାଦି ଆରାଧନା—ଯାହାକୁ ମହାଯଜ୍ଞ-ତୁଲ୍ୟ ଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁକେନ୍ଦ୍ରିତ ପର୍ବ—ବିଷ୍ଣୁରୂପ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧର ଦର୍ଶନ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଯାନରୂପେ ଗରୁଡଙ୍କ ବନ୍ଦନା, ଏବଂ ଦେବଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପୂଜା (ମନ୍ତ୍ରରାଜ/ପୁରୁଷସୂକ୍ତ/ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ)। ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ ବିଧିପୂଜାର ଅଧିକାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦର୍ଶନ ଓ ନାମସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିମାର୍ଗ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ସମୁଦ୍ର-ସ୍ନାନର ବିସ୍ତୃତ ବିଧି—ଉଗ୍ରସେନାଦି ରକ୍ଷକ ଓ ‘ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର’ ପ୍ରବେଶସ୍ଥଳରୁ ଅନୁମତି, ମଣ୍ଡଳ-ରଚନା, ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ, ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଦିଗ୍-ବିଷ୍ଣୁରୂପ କବଚ। ତୀର୍ଥରେ ‘ତୀର୍ଥରାଜ’କୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜଳରୂପ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରି ଅଘମର୍ଷଣ, ପଞ୍ଚବାରୁଣ କ୍ରିୟା, ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ନିୟତ ଜଳାର୍ପଣ କରାଯାଏ; ଦୀର୍ଘସଞ୍ଚିତ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଶ୍ରେୟ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା ହୁଏ। ଶେଷରେ ଜଳ-ଅନ୍ନ-ବସ୍ତ୍ର-ସୁଗନ୍ଧି ନୈବେଦ୍ୟାଦି ଅର୍ପଣ, ସିନ୍ଧୁରାଜରେ କର୍ମଫଳ ବହୁଗୁଣ ହୁଏ ବୋଲି ଉକ୍ତି, ଏବଂ ରାମ-କୃଷ୍ଣ-ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ରୂପସ୍ମରଣ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 31
इन्द्रद्युम्न-सरोवर-स्नानविधिः, नरसिंहपूजा, तथा ज्येष्ठाभिषेक-महोत्सव-विधानम् (Indradyumna Lake Bathing Rite, Narasiṃha Worship, and the Jyeṣṭha Snāna/Abhiṣeka Festival Procedure)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ-ସରୋବରରେ ତୀର୍ଥପ୍ରବେଶ ଓ ଶୁଦ୍ଧିସ୍ନାନର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅଶ୍ୱମେଧ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପବିତ୍ରୀକରଣରୁ ଏହି ସରୋବର ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ନିୟମପୂର୍ବକ ଦେବସେବା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ହରିଙ୍କ ରକ୍ଷାକର ରୂପ ନରସିଂହଙ୍କ ଭକ୍ତି-ଉପାସନା—ମନ୍ତ୍ରସହିତ ପୂଜା ଏବଂ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, କର୍ପୂର, ପାୟସ, ମୋଦକ, ଫଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ୱାନ୍ନର ନୈବେଦ୍ୟ-ଉପହାରର ତାଲିକା ସହ ବିବରଣ ମିଳେ। ପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସ୍ନାନ/ଅଭିଷେକ ମହୋତ୍ସବର ବିଧାନ—ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରା ସହ ଅଭିଷେକ, ସୁସଜ୍ଜିତ ମଞ୍ଚ ନିର୍ମାଣ, ପବିତ୍ର କଳଶରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଶୋଭାଯାତ୍ରାର ନିୟମ ଓ ଅବହେଳା ବିରୋଧରେ ସେବକଧର୍ମର ସତର୍କବାଣୀ ଦିଆଯାଇଛି। ‘ବିଶ୍ୱାସ’କୁ ଫଳସିଦ୍ଧିର ମୂଳ ଶର୍ତ୍ତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସ୍ନାନଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସଞ୍ଚିତ ପାପମଳ ନାଶ, ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଓ ମୋକ୍ଷୋନ୍ମୁଖ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ। ଶେଷରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥଜଳ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଆୟୁଷ୍ୟସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ହିତକର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦର୍ଶକଙ୍କ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 32
Dakṣiṇāmūrti-darśana and the Jyeṣṭha-pañcaka Vrata (महाज्यैष्ठी–ज्येष्ठपञ्चकव्रतवर्णनम्)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୨ ଦୁଇଟି ଘନିଷ୍ଠ ଧାରାରେ ବିସ୍ତାରିତ। ପ୍ରଥମେ ଜୈମିନି ଉତ୍ସବ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ଭଗବାନଙ୍କ (ବଳଭଦ୍ର/ରାମ ଓ ସୁଭଦ୍ରା ସହିତ) ଦର୍ଶନର ବିଧି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା, ନୈବେଦ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ସହ ପୂଜା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସତ୍କାର; ଏହି ଦର୍ଶନ ମହାଯାଗାଦି କର୍ମର ଫଳକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏକତ୍ର କରି ଦେଇଥାଏ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ଅସାଧାରଣ ଲାଭ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ‘ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ସ୍ନାନ-ପ୍ରଦର୍ଶନ’ର ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପାଇଁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ-ପଞ୍ଚକ ବ୍ରତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୁଏ; ଶୁଭ ମହା-ଜ୍ୟେଷ୍ଠୀ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଏହା ସମାପ୍ତ। ଦଶମୀରୁ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଦିନ ସଙ୍କଳ୍ପ, ବୈଷ୍ଣବ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଚୟନ, ପୁନଃପୁନଃ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ବିଷ୍ଣୁର ରୂପମାନଙ୍କ (ମଧୁସୂଦନ, ନାରାୟଣ, ଯଜ୍ଞବରାହ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ନୃହରି) ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପୂଜା—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ର, ନୈବେଦ୍ୟ, ଦୀପ, ଜାଗରଣ; ମୂଳମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମ, ଋତ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା, ଗୋ-ସୁବର୍ଣ୍ଣାଦି ଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ଏହି ବ୍ରତପୁଣ୍ୟ ସ୍ନାନ-ଦର୍ଶନଫଳ ସମତୁଲ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ନିର୍ଜଳା ଏକାଦଶୀକୁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟସଞ୍ଚୟକାରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 33
Mahāvedī-mahotsava and Tri-Ratha Yātrā Protocols (महावेदीमहोत्सव-त्रिरथविधानम्)
ଜୈମିନି ମହାବେଦୀ-ମହୋତ୍ସବର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏହାର କେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ଗୁଣ୍ଡିଚା ମଣ୍ଡପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାର୍ବଜନୀନ ରଥଯାତ୍ରା। ଆରମ୍ଭରେ ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତୃତୀୟା (ପରେ ଆଷାଢ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ସମୟ) ଭାବେ କାଳନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ କୁଶଳ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ଚୟନ, ବିଧିପୂର୍ବକ ବନପ୍ରବେଶ, ଅଗ୍ନିସ୍ଥାପନ, ମନ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ହୋମ, ଏବଂ ଦିକ୍ପାଳ-ସ୍ଥାନରକ୍ଷକଙ୍କୁ ବଳି ଅର୍ପଣ ଆଦି ପ୍ରସ୍ତୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ କାଠ କାଟିବା, ତାହାର ଅଭିଷେକ-ସଂସ୍କାର, ଏବଂ ତିନିଟି ରଥ ନିର୍ମାଣର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲକ୍ଷଣ—ଗଠନ, ଅଳଙ୍କାର, ତୋରଣ-ଦ୍ୱାର, ଧ୍ୱଜ-ପତାକା, ପ୍ରତୀକଚିହ୍ନ (ବିଶେଷତଃ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ)—ବିସ୍ତାରରେ ଆସେ। ନଗର ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଯାତ୍ରାପଥକୁ ସୁଗନ୍ଧରେ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା, ଦୀପ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ, ପତାକା, ଏବଂ ଜନସମୂହର ଶିଷ୍ଟାଚାର-ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ରଥାରୂଢ ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ସ୍ତୁତି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଅର୍ପଣ, କିମ୍ବା ଅନାୟାସେ ସହଗମନ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନକାରୀ; ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ଶୀତଳୀକରଣ ବିଧି, ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ବହୁ ଦୀପର ଆଲୋକ, ଏବଂ ମହାବେଦୀ ପରିସରର ଗୁଣ୍ଡିଚା ମଣ୍ଡପରେ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥାପନ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 34
महावेदी-योगः, पितृकार्यविधिः, वनजागरण-व्रतम् (Mahāvedī-yoga, Pitṛkārya-vidhi, and the Vanajāgaraṇa Vrata)
ଜୈମିନି ଅଶ୍ୱମେଧାଙ୍ଗ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟର ସମୀପରେ ଏବଂ ନରସିଂହଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ପରିସରରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରକଟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଏବଂ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ସହିତ ପୂଜାକ୍ରମ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। କାଳ-ଦେଶ ନୀତି ଅନୁସାରେ—ଭଗବାନ ବିନ୍ଦୁତୀର୍ଥ ତଟ/ଗୁଣ୍ଡିଚା-ମଣ୍ଡପ ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ସପ୍ତାହକାଳ ରହନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତିବର୍ଷ ପୁନରାଗମନ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ସେ ସମୟରେ ‘ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ’ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଧାରଣା। ସାତ ଦିନ ନିୟମିତ ସ୍ନାନ ଓ ଦର୍ଶନ, ପରେ ସମୀପସ୍ଥ ନରସିଂହ ମନ୍ଦିରର ବନ୍ଦନା କରି ମହାବେଦୀକୁ ଯିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ପ୍ରଭୁ-ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ କୃତ କର୍ମର ଫଳ ବହୁଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ବିଶେଷ ଯୋଗରୁ ଏକମାତ୍ର ଦାନ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଦାନଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟବିଧି—ମଘା ନକ୍ଷତ୍ର, ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବରର ଦୁର୍ଲଭ ସଂଯୋଗରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ନୀଳକଣ୍ଠ ଓ ନରସିଂହ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ‘ଶତ ପିତୃ’ଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି। ଶେଷରେ ବନଜାଗରଣ ବ୍ରତ: ଆଷାଢ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରୁ ସାତ ଦିନ ମୌନ/ନିୟମ, ଦୀପଧାରଣ, ଜପ, ଉପବାସ; ଅଷ୍ଟମ ଦିନ କଳଶସ୍ଥାପନ-ପୂଜା, ଗୃହ୍ୟରୀତିରେ ହୋମ (ବୈଷ୍ଣବୀ ଗାୟତ୍ରୀ ସହ), ଦକ୍ଷିଣା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ। ସଙ୍କଳ୍ପାନୁସାରେ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସିଦ୍ଧିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 35
रथरक्षाविधिः तथा दक्षिणाभिमुखयात्रा-माहात्म्यम् (Ratha-Protection Rite and the Glory of the South-Facing Procession)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୫ରେ ରଥଗୁଡ଼ିକର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆଚାର-ବିଧି ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ/ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ଯାତ୍ରାର ଦୁର୍ଲଭ, ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଜୈମିନି ଧ୍ୱଜରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିତ୍ୟପୂଜା କ୍ରମ କହନ୍ତି—ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଅକ୍ଷତ, ମାଳା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପହାର, ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ, ଧୂପ-ଦୀପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ ସହ। ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଭୂତ-ପ୍ରେତ-ପିଶାଚାଦି ସୀମାନ୍ତ ସତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ବଳି/ଉପହାର ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଭୟଙ୍କର ବିଘ୍ନକୁ ରୋକି ରଥକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ପରେ ବ୍ୟବହାରିକ ନୀତି-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ—ଅଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ ଏବଂ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ ରଥରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ନପାରନ୍ତୁ; ଉତ୍ସବ ପରିଚାଳନା ଶୃଙ୍ଖଳିତ ରହୁ। ଅଷ୍ଟମୀ-ନବମୀ ଦିନକ୍ରମରେ ରଥକୁ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ କରି ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଧ୍ୱଜ, ଚାମର ଆଦିରେ ସଜାଇ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ/ନିବାସ କରାଇବାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ଯାତ୍ରାକୁ ପ୍ରୟାସ, ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇ, ପୂର୍ବ ଯାତ୍ରାମାନଙ୍କ ସହ ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ଏହି ଗତିରେ ହୃଷୀକେଶ ସହ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ବଳଭଦ୍ର/ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କଲେ ପବିତ୍ରତା ଲାଭ ହୁଏ ଏବଂ ବୈକୁଣ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ/ଶକ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳ କୁହାଯାଇଛି; ଅଧ୍ୟାୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ମଧ୍ୟ ପାପମଳ ନାଶକ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ।
Adhyaya 36
शयनोत्सव-चातुर्मास्यव्रतनिर्णयः | Śayanotsava and the Discipline of the Cāturmāsya Vrata
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୬ରେ ଜୈମିନି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୟନକାଳୀନ ଅନୁଷ୍ଠାନର ବିଧି ଓ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଆଷାଢ଼ରୁ କାର୍ତ୍ତିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟକୁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟକାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏ ସମୟରେ ଜଗନ୍ନାଥ ସନ୍ନିଧିରେ ଶ୍ରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାସ କଲେ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଘନ ଫଳ ମିଳେ; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନର ଦୀର୍ଘବାସ ଠାରୁ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କୁହାଯାଇଛି। ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ଶୟନୋତ୍ସବ: ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ, ଶୟନଗୃହକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁଶୋଭିତ କରିବା, ଅଲଙ୍କୃତ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଏବଂ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ତିନିଟି ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ। ପ୍ରତିମାମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ-ଶୃଙ୍ଗାର କରି ସ୍ତୋତ୍ର ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଶୟନ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ‘ଶୟନ’ କରାଯାଏ। ତାପରେ ଚାରି ମାସ ବ୍ରତ-ନିୟମ: କିଛି ଆହାର ଓ ଆଚରଣ ବର୍ଜନ, ଜପ-ପାଠ, କୃଷ୍ଣ/କେଶବ/ନୃସିଂହ/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ନିୟତ ଭୋଜନକ୍ରମ। ମାସାନ୍ତରେ କିମ୍ବା କାର୍ତ୍ତିକରେ ପାରଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ-ସତ୍କାର, ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି ନ ପାରିଲେ ଭୀଷ୍ମପଞ୍ଚକ ପରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିକଳ୍ପ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧିକର ଓ ଉତ୍ତମ ପରଲୋକଗତିଦାୟକ ବୋଲି କହି, ବିଭିନ୍ନ କର୍ମଫଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଭକ୍ତିକୁ ମୁଖ୍ୟ ସୂତ୍ର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 37
दक्षिणायन-पूजा, नैवेद्य-शुद्धि, तथा श्वेतराज-उपाख्यानम् | Dakṣiṇāyana Worship, Purifying Naivedya, and the Legend of King Śveta
ଜୈମିନି ଦକ୍ଷିଣାୟନ/ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶୁଭ କାଳକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ମନ୍ଦିରାଭିମୁଖ ପୂଜାକ୍ରମ କହନ୍ତି—ଦେବତାଙ୍କ ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ, ଅଗୁରୁ-କର୍ପୂର-ଚନ୍ଦନାଦି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅନୁଲେପନ, ମାଳା-ଭୂଷଣ-ବସ୍ତ୍ର-ଦୀପରେ ଅଲଙ୍କାର, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜ୍ୟ-ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ। ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ପୂଜା ଦର୍ଶନ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣା ବଢ଼େ; ଦର୍ଶନ ପାପହର ଓ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ-ପ୍ରଦ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ତାପରେ ନୈବେଦ୍ୟ-ଶୁଦ୍ଧିର ବିଧାନ—ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ, ଉତ୍ତମ ଚରୁ ପାକ, ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମାର୍ପଣ, ଏବଂ ଦିକ୍ପାଳ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦିଗନୁସାରେ ବଳି-ବିତରଣ; ଏହାଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନ ଉପରେ ଆଚାରର ଶାସନ ନିର୍ମିତ ହୁଏ। ନିର୍ମାଲ୍ୟ/ନୈବେଦ୍ୟର ତାରକ ମହିମା—ଆସ୍ୱାଦନ, ଘ୍ରାଣ, ଦର୍ଶନ, ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦେହରେ ଲେପନ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଶ୍ୱେତରାଜ ଉପାଖ୍ୟାନ—ଭକ୍ତ ରାଜା ଶ୍ୱେତ ପ୍ରତିଦିନ ମହାଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରି ‘ମାନବ-ପ୍ରସ୍ତୁତ ଭୋଗ ଭଗବାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି କି?’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ବୈଭବରେ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ଦେଖି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ତପ ଓ ମନ୍ତ୍ରଜପ ପରେ ନୃହରି ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଦୀର୍ଘ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଓ ଶେଷେ ସାୟୁଜ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ବଟ-ସାଗର ଆଦି ସୀମାଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ମୋକ୍ଷକ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କରି, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ଓ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ସେବୀ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁରୁ ରକ୍ଷା ଦେବାର ଅଭୟ ଦିଅନ୍ତି।
Adhyaya 38
निर्माल्य-उच्छिष्ट-माहात्म्य (The Glory of Jagannātha’s Consecrated Remnants)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୮ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନୈବେଦ୍ୟ, ନିର୍ମାଲ୍ୟ ଓ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଭୋଗ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ପ୍ରସାଦ/ନିର୍ମାଲ୍ୟ ଅସାଧାରଣ ପବିତ୍ର—ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସେବନ ଅପବିତ୍ର କରେନାହିଁ; ବରଂ ପାପନାଶ, ରୋଗଶମନ ଓ ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଳିଯୁଗରେ ଧର୍ମହ୍ରାସ ଓ ନୀତିପତନ ଦେଖାଇ ସହଜ ଭକ୍ତି-ଉପାୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି। ତାପରେ ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ ନାମକ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ “ଅନୁଚିତ” ଭାବି ଦେବ-ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଫଳରେ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ପରିବାର କଷ୍ଟରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଦର୍ଶନରେ ସେ ଦେଖନ୍ତି ଯେ ଭଗବାନ ସ୍ୱୟଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ପ୍ରସାଦ ବଣ୍ଟନ କରୁଛନ୍ତି; ତାହା ଗ୍ରହଣ/ଲେପ କରିବା ସହିତ ତୁରନ୍ତ ସୁସ୍ଥତା ମିଳେ। କ୍ଷେତ୍ରବିଶେଷର ଦିବ୍ୟ ବିଧାନ ସାଧାରଣ ସଂକୋଚକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ବୋଲି ତାଙ୍କର ବୋଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଦର୍ଶନ, ନମସ୍କାର, ଦାନ ଓ ନିର୍ମାଲ୍ୟସେବା ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରର ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶକ୍ତି ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 39
Adhyāya 39 — पार्श्वपर्यायणोत्सवः, उत्थापनमहोत्सवः, तथा दामोदर-चातुर्मास्यव्रतविधानम् (Parśva-paryāyaṇa, Utthāpana festival, and Dāmodara Cāturmāsya-vrata procedure)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି। ଜୈମିନି କର୍ମକୁ ନୈତିକ-ମାନସିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ଅହଂକାର ବିନା ଭଗବତ୍ପ୍ରୀତି ପାଇଁ କୃତ କର୍ମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ; ଯଶ-ସ୍ପର୍ଧାପ୍ରେରିତ କର୍ମ ରାଜସିକ; ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାର୍ଥ-ଉପଯୋଗିତାରେ କୃତ କର୍ମ ତାମସିକ। ପରେ ଜଗନ୍ନାଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ବାର୍ଷିକ ଉତ୍ସବ ଓ ବ୍ରତବିଧାନ ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ଭାଦ୍ରପଦ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ହରିବାସର ଦିନ ପାର୍ଶ୍ୱ-ପର୍ୟାୟଣୋତ୍ସବ—ଦେବଙ୍କ ଶୟନଗୃହ ପ୍ରବେଶ, ପ୍ରାର୍ଥନା, ନୈବେଦ୍ୟ-ଉପହାର, ଚାମର-ବ୍ୟଜନ, ଅନୁଲେପନ ଓ ଭୋଜ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଇତ୍ୟାଦି; ଏହାରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଉତ୍ଥାପନ-ମହୋତ୍ସବ—ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ପୂଜା, ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରରେ ମୃଦୁ ଜାଗରଣ, ପରେ ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ସହ ମହାଭିଷେକ: ପଞ୍ଚାମୃତ, ନଡ଼ିଆ/ଫଳରସ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ, ତୁଳସୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ଚନ୍ଦନଲେପ। ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ସମାପନରେ ଦାମୋଦର ପ୍ରତିଷ୍ଠା (ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଶାଳଗ୍ରାମାଧାରିତ), ମଣ୍ଡପ-ମଣ୍ଡଳ ନିର୍ମାଣ, ଦୀପଦାନ, ଦେବର୍ଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁରୂପ ଭାବେ ସମ୍ମାନ, ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦକ୍ଷିଣା, ଗୋ, ଧାନ୍ୟ ଆଦି ଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି, ମହାଯଜ୍ଞ-ମହାଦାନ ସମ ଶୁଦ୍ଧି, ଓ ଯଥାବିଧି ପାଳନେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଦୃଢ଼ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 40
प्रावरणोत्सववर्णनम् | Description of the Prāvaraṇa (Winter-Covering) Festival
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୦ରେ ଜୈମିନିଙ୍କ ବାଣୀରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପାଳନୀୟ ପ୍ରାବରଣୋତ୍ସବର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପଞ୍ଚମୀ ରାତିରେ ‘ବାସୋ-ଧିବାସ’ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦେବମଣ୍ଡପରେ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳ ନିର୍ମାଣ କରି ଦିଗ୍ଦିଗରେ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କ ପୂଜା, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ଗଣାଧିପ (ଗଣେଶ)ଙ୍କ ପ୍ରସାଦନ କରାଯାଏ; ବାହାରେ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ଚଣ୍ଡ-ପ୍ରଚଣ୍ଡଙ୍କ ଆରାଧନା ହୁଏ। ତାପରେ କଳଶ ସ୍ଥାପନ କରି ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ/ଅଭିଷେକ କରାଯାଏ। ଏକୋଇଶି ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ରକୁ ସୁଗନ୍ଧ-ଧୂପରେ ସଂସ୍କାର କରି ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇ ଢାକି ରଖାଯାଏ ଓ ରକ୍ଷାମନ୍ତ୍ରରେ ସୁରକ୍ଷିତ କରାଯାଏ। ରାତିଭରି ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ସହ ନିରନ୍ତର ପୂଜା, ଅରୁଣୋଦୟରେ ପୁନଃ ପ୍ରାତଃପୂଜା ହୁଏ। ପରେ ଛତ୍ର, ଧ୍ୱଜ, ଚାମର, ଝୁଲା, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ ଓ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ସହ ଉତ୍ସବମୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ବସ୍ତ୍ରସମୂହକୁ ସାଧାରଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଣାଯାଏ; ମନ୍ଦିରକୁ ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତିନିଥର ବିଧିପୂର୍ବକ ଘୁଞ୍ଚାଯାଏ। ତା’ପରେ ମୁଖ ଛାଡ଼ି ଦେହକୁ ‘ସାତ-ସାତ’ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ କରି, ତାମ୍ବୂଳ, କର୍ପୂରଲତା-ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆଦି ଅର୍ପଣ କରି ଦୂର୍ବା-ଅକ୍ଷତରେ ପୂଜା ଓ ନୀରାଜନ କରାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ମୋହନାଶ ଓ ଶୀତ-ବାୟୁ ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ରକ୍ଷା କଥା ରହିଛି; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୁରୁ, ଅନ୍ୟ ଦେବସ୍ଥାନ ଓ ଦୀନଜନଙ୍କୁ ଶୀତାବରଣ ଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ବରରୂପ ଦେବକୃପା ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 41
पुष्याभिषेकविधिवर्णनम् (Description of the Puṣya Ablution/Festival Rite)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶକୁ ଆଧାର କରି ହରି/ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ପୁଷ୍ୟ-ସ୍ନାନ/ଅଭିଷେକ ମହୋତ୍ସବର ବିଧି କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ପୌଷ ମାସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହ ଯୋଗ ହେଲେ ଏହି ଉତ୍ସବ ହୁଏ। ଏକାଦଶୀରେ ଅଙ୍କୁରାର୍ପଣରୁ ଆରମ୍ଭ, ପରେ ଦିନକୁ ଦିନ ମନ୍ଦିରରେ ନିତ୍ୟ ପୂଜା, ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ, ନୈବେଦ୍ୟ-ଉପହାର ଏବଂ ରାତିରେ ବଳି ଦାନର ବିଧାନ ଅଛି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ବିଶେଷ ପ୍ରସ୍ତୁତି—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟାରେ ଅନେକ କୁମ୍ଭ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଘୃତପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର, ଦେବସମ୍ମୁଖରେ (ବିଶେଷତଃ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର) ମଣ୍ଡଳ ରଚନା, ଶୁଭ ଦର୍ପଣସହ ବଡ଼ ଆଧାର ଏବଂ ସାରାରାତି ଜାଗରଣ ସହ ନାଟ୍ୟ-ଗୀତାଦି ଆରାଧନା। ପ୍ରଭାତେ ପଲାଶ ସମିଧାରେ ହୋମ କରାଯାଏ; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣରେ ଆହୁତି ଦେଇ ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ। ପରେ ପୁରୁଷସୂକ୍ତରେ କୁମ୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ସଂସ୍କାର କରି ଅଚ୍ଛିଦ୍ରଧାରାରେ ଦେବସ୍ନାନ, ସହିତ ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ, ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ ମନ୍ତ୍ରଜପ ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ। ସ୍ନାନ ପରେ ନିର୍ମାଲ୍ୟ ହଟାଇ ଗନ୍ଧ-ଚନ୍ଦନ, ଅଳଙ୍କାର, ମାଳା, ଅଷ୍ଟାୟୁଧ ସ୍ଥାପନ, ରତ୍ନଛତ୍ର ତଳେ ପୂଜା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହ ଏକଭାବରେ ଆରାଧନା କୁହାଯାଇଛି। ଶଙ୍ଖନାଦ, ଚାମର-ବ୍ୟଜନ, ମଙ୍ଗଳଗୀତ-ନୃତ୍ୟ, ବନ୍ଦିପାଠ, ପୁନଃପୁନଃ ଜୟଘୋଷ ଏବଂ ଦୂର୍ବା-ଅକ୍ଷତରେ ତ୍ରିବାର ଅର୍ପଣ—ଏହା ସାର୍ବଜନୀନ ଅଙ୍ଗ। ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରରେ ଘୃତଦୀପ ଓ କର୍ପୂରବତୀରେ ଆରତି, ପ୍ରତିମା ମୁଖସମୀପେ ପରିଷ୍କୃତ ତାମ୍ବୂଳ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସର୍ବକାମସିଦ୍ଧି, ବୈଷ୍ଣବପଦପ୍ରାପ୍ତି, ରାଜ୍ୟପୁନର୍ଲାଭ, ସନ୍ତାନଲାଭ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟନାଶ ଆଦି ଫଳ କହି ଏହାକୁ ଧର୍ମନିୟମଯୁକ୍ତ ଓ ସମାଜସ୍ଥିରତାକାରୀ ମହୋତ୍ସବ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 42
मकरसंक्रमविधिवर्णनम् / Description of the Makarasaṅkrānti (Uttarāyaṇa) Rite
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନି ଉତ୍ତରାୟଣର କାଳସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ମୃଗରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସଂକ୍ରାନ୍ତି ହେଲେ ‘ଉତ୍ତରଗତି’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସଂକ୍ରାନ୍ତି-କାଳକୁ ପିତୃ, ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଶ୍ରୀନାରାୟଣ/ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କର ବଳଭଦ୍ର-ସୁଭଦ୍ରା ସହିତ ଉତ୍ସବବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ—ସ୍ନାନ, ‘ମନ୍ତ୍ର-ରାଜ’ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଏବଂ ରାତିରେ ଦୀପ, ଛତ୍ର, ଧ୍ୱଜ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ ସହିତ ଭ୍ରମଣଯାତ୍ରା। ଦେବପ୍ରଦକ୍ଷିଣା-ଦର୍ଶନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫେରା ଅନୁସାରେ ଶୁଦ୍ଧିଫଳ ଧାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଭାତେ ଅଭିଷେକ-ଅଳଙ୍କାର ପରେ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟଯୁକ୍ତ ପବିତ୍ର ଅନ୍ନ, ଦୁଧ-ଘିଅ ମିଶ୍ର ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ‘ଜଗତ୍ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଶ୍ରିତ’ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଉତ୍ସବସେବା ଦାନାଦି କର୍ମର ଫଳକୁ ବହୁଗୁଣ ବଢ଼ାଏ, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି ଦେଏ ଏବଂ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।
Adhyaya 43
Phālguṇa Dolārohaṇa-Utsava Vidhi (Phālguṇa Swing-Festival Rite for Govinda/Puruṣottama)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୩ରେ ଜୈମିନି ଫାଲ୍ଗୁଣ ମାସରେ ଗୋବିନ୍ଦ/ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ଡୋଳାରୋହଣ (ଝୁଲା-ଉତ୍ସବ) ବିଧିକୁ ଲୋକକଲ୍ୟାଣାର୍ଥ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରୂପେ ସାର୍ବଜନୀନ କର୍ମ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମନ୍ଦିର ସମ୍ମୁଖରେ ଅଲଙ୍କୃତ ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ତମ୍ଭ, ଚାରି ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ ଚତୁରଶ୍ର ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ଭଦ୍ରାସନ ସ୍ଥାପନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ଡୋଳାମଣ୍ଡପ ସମୀପରେ ହୋମବିଧି—ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବରଣ, ମଥନଜନିତ ଅଗ୍ନି (ନିର୍ମଥନ), ଭୂମିଶୋଧନ, ଆହୁତି, ଏବଂ ଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନିରକ୍ଷା—ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ବିଗ୍ରହ ସ୍ଥାପନ-ପୂଜା ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରତିମାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଘଟେ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶଙ୍ଖ, ଧ୍ୱଜ, ଦୀପ, ବାଦ୍ୟ ଓ ଜୟଘୋଷ ସହ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ନାନମଣ୍ଡପକୁ ନେଇ ପଞ୍ଚାମୃତରେ ମହାସ୍ନପନ କରାଯାଏ; ଶ୍ରୀସୂକ୍ତ ଆଦି ବେଦମନ୍ତ୍ର ପାଠ ଏହାକୁ ଆବୃତ କରେ। ଅଲଙ୍କାର, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଏବଂ ଯାତ୍ରା ପରିକ୍ରମାର ସଂଖ୍ୟା—ସାତଥର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଓ ଶେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଣନା—ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଡୋଳାରେ ବିରାଜିତ କୃଷ୍ଣଦର୍ଶନ ମହାପାପ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ-ଆଧିଭୌତିକ-ଆଧିଦୈବିକ କ୍ଲେଶ ନାଶ କରେ; ଯଜମାନ ଉଚ୍ଚ ପଦ, ଆଦର୍ଶ ରାଜସମୃଦ୍ଧି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ବିଦ୍ୟା-ଜ୍ଞାନ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 44
ज्येष्ठपञ्चकव्रतवर्णनम् (Description of the Jyeṣṭha Pañcaka Vrata / Annual Twelve-Form Viṣṇu Worship)
ଜୈମିନି ଏକ ବର୍ଷବ୍ୟାପୀ ସୁସଂଗଠିତ ବ୍ରତର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ବାରୋଟି ମାସରେ କ୍ରମେ ହରିଙ୍କ ବାରୋଟି ନାମମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସାଧକଙ୍କୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ବାରୋଟି କରି ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ, ମିଠା ନୈବେଦ୍ୟ ଏବଂ ଆସନାଦି ଉପଚାର ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ସ୍ତୁତିମାଳାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଦିସଙ୍କଟର ରକ୍ଷକ, ଜଗତ୍ପାଳକ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ବାମନ, ଶ୍ରୀଧର, ହୃଷୀକେଶ, ପଦ୍ମନାଭ, ଦାମୋଦର, କେଶବ, ନାରାୟଣ, ମାଧବ ଓ ଗୋବିନ୍ଦ ରୂପେ ସ୍ମରଣ କରି ସଂସାରରୁ ଉଦ୍ଧାର ଏବଂ ବ୍ରତସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ବାର୍ଷିକ ଚକ୍ର ସମାପ୍ତି ପରେ ସମାପନ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ମଣ୍ଡଳରେ ବାରୋଟି କଳଶ ମଧ୍ୟରେ ବାରୋଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତିମା ସ୍ଥାପନ, ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା। ପରେ ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଦାନ (ଗୋଦାନ ସହିତ), ଦୀପଦାନ ଓ ହୋମ ଦ୍ୱାରା ମହୋତ୍ସବରେ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହାକୁ ସର୍ବକାମସାଧକ, ଉଚ୍ଚ ପଦ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ନାରଦ ଦୀର୍ଘବର୍ଷ ଆଚରଣ କରି ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଅବସ୍ଥା ପାଇଥିଲେ ବୋଲି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 45
Damanakabhañjana-vidhi (The Rite of Damanaka and the ‘Breaking’ of Damanāsura)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୫ରେ ଋଷିମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଦ୍ୱାଦଶ ପୁଣ୍ୟଯାତ୍ରା/ବ୍ରତମଧ୍ୟରୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ବିଷୟ ପଚାରନ୍ତି। ଜୈମିନି ‘ବାସନ୍ତିକା ଯାତ୍ରା’ର ବିଧି କହନ୍ତି, ଯାହା ‘ଦମନଭଞ୍ଜିକା’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ‘ଦମନକ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ଘାସ/ଔଷଧି ସଂଗ୍ରହ, ପଦ୍ମାକୃତି ମଣ୍ଡଳ ଅଙ୍କନ, ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିତ ଦେବପ୍ରତିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା—ଏହି କାଳକ୍ରମ ଓ କର୍ମକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ବିଧି ନିଶୀଥରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ କରାଯାଏ; କାରଣ ସେହି ସମୟରେ ଦେବତା ଦମନାସୁରକୁ ଭଞ୍ଜନ/ପରାଜୟ କରିଥିଲେ ବୋଲି ପୌରାଣିକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସାଧକ ଦମନକକୁ ଦୈତ୍ୟର ରୂପାନ୍ତର ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଔପଚାରିକ ସମ୍ବୋଧନ ନିବେଦନ କରେ, ଘାସଟିକୁ ଦେବତାଙ୍କ ହସ୍ତରେ ରଖି ଅର୍ପଣ କରେ; ଶେଷ ରାତି ଭକ୍ତିଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟାଦି ସେବାରେ କଟାଏ। ପ୍ରଭାତେ ଦମନକକୁ ଆଗରେ ରଖି ଦେବତାଙ୍କୁ ଜଗଦୀଶ (ଜଗନ୍ନାଥ) ସନ୍ନିଧିକୁ ନେଇ ପୂଜା ଜାରି ରହେ; ପରେ ଦମନକ ହରିଙ୍କ ଶିରୋପରି ସୁଗନ୍ଧିତ ମଙ୍ଗଳ ଘାସରୂପେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶୋକକ୍ଷୟ, ପରମ ସୁଖଲାଭ, ପାପନାଶ ଏବଂ ଭକ୍ତଙ୍କ ବିଷ୍ଣୁଲୋକବାସ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 46
Akṣaya-yātrā Vidhi and Candana-lepana: Dakṣa’s Stuti and Jagannātha’s Phalaśruti (अक्षययात्राविधिः चन्दनलेपः दक्षस्तुतिः फलश्रुतिश्च)
ଜୈମିନି ‘ଅକ୍ଷୟ-ଯାତ୍ରା’ ନାମକ ମୋକ୍ଷୋନ୍ମୁଖ ଉତ୍ସବର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ବୈଶାଖ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅଭ୍ୟାସବଶତଃ ମନସିକ ବନ୍ଧନରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସୁଲଭ ଉତ୍ସବ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଚତୁରସ୍ର ମଣ୍ଡପ, ଉଚ୍ଚ ବେଦୀ, ପବିତ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଓ ମଧ୍ୟରେ ଆସନ ସଜାଇ ବିଧି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତାପରେ ଚନ୍ଦନ ସହ ଅଗୁରୁ, କୁଙ୍କୁମ, କସ୍ତୁରୀ, କର୍ପୂର ଆଦି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ପାତ୍ରରେ ରଖି ଢାକି, ମନ୍ତ୍ର-ମୁଦ୍ରାରେ ସୁରକ୍ଷିତ କରି, ପ୍ରଭାତେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ/ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି। ଶଙ୍ଖ, ଚାମର, ଛତ୍ର ଆଦି ରାଜୋପଚାରରେ ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରୋକ୍ଷଣ ଓ କ୍ରମେ ଲେପନ କରାଯାଏ; ବେଦସ୍ତୋତ୍ର, ଜୟଧ୍ୱନି, ସଙ୍ଗୀତ-ନୃତ୍ୟ ଓ ନୈବେଦ୍ୟାର୍ପଣ ସହ ଉତ୍ସବ ଚାଲିଥାଏ। କଥାପ୍ରସଙ୍ଗରେ କଳିଯୁଗରେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ କରୁଣାବଶେ ପୀଡିତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ବିଧି କରି ସଂସାରଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଜଗନ୍ନାଥ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଇ କହନ୍ତି—ଏହି ଯାତ୍ରା ତ୍ରିତାପ ନାଶ କରେ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦିଏ; ମହାଯାତ୍ରାର ଏକଥର ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଫଳଦାୟକ। ଶେଷରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସତ୍ୟତା, ଅନ୍ୟ ସାଧନାଠାରୁ ଦର୍ଶନର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ଏବଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମକ୍ଷେତ୍ରରେ ‘ଦାରୁ-ବ୍ରହ୍ମ’ ଦର୍ଶନରେ ଦେହବନ୍ଧନ ମୋଚନ ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 47
विभूतिरूपेण हर्युपासनाफलनिर्णयः | Results of Worshipping Hari through Diverse Vibhūti-Forms
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୭ରେ ଋଷିମାନେ ଶାସ୍ତ୍ରସର୍ବଜ୍ଞ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହନ୍ତି ଯେ ପାପନାଶକ ଦେବତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା-ରୂପ ମହିମାର ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ସେମାନେ ଶୁଣିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଇଚ୍ଛାଧାରୀ ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜିଲେ ସେଇ ଭଗବାନ କିପରି ‘ସର୍ବକାମଦାତା’ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଉପାସନା କଲେ ସମୃଦ୍ଧି କିପରି ଦିଅନ୍ତି? ଜୈମିନି ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି—ଜଗତର ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିଭୂତି; ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର ହିଁ ସମୃଦ୍ଧିର କାରଣ ଓ ଦାତା। ‘ଯେପରି ଉପାସନା, ସେପରି ପ୍ରାପ୍ତି’ ନୀତିରେ ବିଷ୍ଣୁ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଏକାୟନ ପଥ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ଧର୍ମମାର୍ଗ ଅନେକ ବିଧି-ନିଷେଧରେ ଜଟିଳ ଓ ନିର୍ଣ୍ଣୟକଠିନ; ଅର୍ଥ ଓ କାମ ତାହାରେ ଭିତ୍ତିସ୍ଥ। ତଥାପି ଭଗବାନ ସହଜରେ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମକୁ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଧର୍ମ ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ବିଭୂତି-ଉପାସନାର ଫଳ—ହରିଙ୍କୁ ଶକ୍ରରୂପେ ପୂଜିଲେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଧାତୃରୂପେ ବଂଶବୃଦ୍ଧି, ସନତ୍କୁମାରରୂପେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୃଥୁରୂପେ ଜୀବିକାସମୃଦ୍ଧି, ବାଚସ୍ପତିରୂପେ ଗଙ୍ଗାଦି ତୀର୍ଥଫଳ, ଭାସ୍ୱତରୂପେ ଅନ୍ତର୍ତମ ନାଶ, ଅମୃତାଂଶୁରୂପେ ଅନୁପମ ସୌଭାଗ୍ୟ, ବାକ୍/ଜ୍ଞାନାଧିପତିରୂପେ ତତ୍ତ୍ୱପ୍ରାଭୁତ୍ୱ, ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱରରୂପେ ଯଜ୍ଞଫଳ, କୁବେରରୂପେ ପ୍ରଚୁର ଧନ ମିଳେ। ଶେଷରେ ନୀଳାଚଳରେ ଦୀନଜନଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ କାଷ୍ଠଦେହରେ ଯେନ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ କରୁଣାମୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାଇ, ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସେଠାକୁ ଯାଇ ଶାନ୍ତିରେ ବସିବା, ପଦ୍ମପାଦରେ ଶରଣ ନେବା, ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଦୀର୍ଘକାଳ ପାଇବା ଏବଂ ଶେଷେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟାନୁସାରେ ମୋକ୍ଷ/କୈବଲ୍ୟ ପାଇବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 48
अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः (Chapter 48): Indradyumna’s Instruction to the King and the Phalaśruti of Puruṣottama-kṣetra
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୮ରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ମନ୍ଦିର-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସମାପ୍ତିରେ ହରି ଯେ ବର ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ଯାତ୍ରା ଆଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ କଣ? ଜୈମିନି କହନ୍ତି, ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ (ବ୍ରହ୍ମସଦୃଶ ପରାତ୍ପର ମହିମାବାନ) ଠାରୁ ବର ପାଇ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ନିଜ ଜୀବନକୁ କୃତାର୍ଥ ମନେ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶାଳ ନୈବେଦ୍ୟ-ଉପହାର ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ସେହି ଯାତ୍ରାମାନେ କରାନ୍ତି। ତାପରେ ସେ କଥାପ୍ରସଙ୍ଗର ଅନ୍ୟ ରାଜା (ଗାଲରାଜ/ଶ୍ୱେତ)ଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କର ବିଦ୍ୟା ଓ ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହନ୍ତି ଯେ ଭଗବାନ୍ ହିଁ ସର୍ବଲୋକଗୁରୁ; ବିଗ୍ରହାରାଧନାକୁ କେବଳ କାଠ-ପଥରର ଭୌତିକତା ଭାବି ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେବ ଵିଶ୍ୱରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦାରୁମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ପରି ସୁଲଭ, ତଥାପି ତପୋନିଷ୍ଠମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅଗୋଚର। ପରେ ନୀତିଧର୍ମ—ପ୍ରଜାଙ୍କ ସହ ସାର୍ବଜନୀନ ମହୋତ୍ସବ ରକ୍ଷା, ପୈତୃକ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍ଥା ରକ୍ଷଣ, ଏବଂ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ଉପାସନା, ବିଶେଷତଃ ନରସିଂହପୂଜା ନିତ୍ୟ କରିବା; ଏହାରେ ପରମ ଶାନ୍ତି ମିଳେ। ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ମହାପୁଣ୍ୟ, ବଡ଼ ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ, ସମୃଦ୍ଧି, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହାକୁ ଦ୍ୱେଷୀ କିମ୍ବା ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଲୋକଙ୍କୁ ଗୋପନ ରଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 49
पुराणश्रवणविधिः (Procedure and Ethics of Purāṇa-Śravaṇa)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୯ ଜୈମିନି ମୁନି ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ବାଦରୂପ। ଋଷିମାନେ ଜଗନ୍ନାଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ପୁରାଣ-ଶ୍ରବଣର ସାଙ୍ଗ (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ) ବିଧି, ତାହାର ଫଳ ଓ ଅନୁଶାସନଗୁଡ଼ିକ ବିସ୍ତାରରେ ପଚାରନ୍ତି। ଜୈମିନି କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ କହନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ସଙ୍କଳ୍ପ, ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ, ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବ, ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଜ୍ଞ ଏବଂ କ୍ରିୟାକର୍ମରେ ଯୋଗ୍ୟ ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାଚକଙ୍କୁ ବାଛିବା। ବାଚକଙ୍କୁ ବ୍ୟାସସମ ମାନି ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି—ମାଳା, ଚନ୍ଦନ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଆସନ, ଏବଂ ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ-ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦିରେ ବ୍ୟାସପୂଜା। ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ନିୟମ—ସ୍ନାନ, ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର ତିଳକ, ମନରେ ବିଷ୍ଣୁଧ୍ୟାନ, ସାବଧାନ ଭାବେ ବସିବା, ଅନର୍ଥକ କଥା ଓ ଧ୍ୟାନଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ଚିନ୍ତା ତ୍ୟାଗ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର, ଗୁରୁ, ଦେବତା, ମନ୍ତ୍ରକର୍ମ, ତୀର୍ଥ, ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା-ବିଶ୍ୱାସ ଦୃଢ଼ କରିବା। ପ୍ରତିଦିନ ସମାପ୍ତିରେ ହରି/କୃଷ୍ଣ/ଜଗନ୍ନାଥ ଜୟଘୋଷ କିମ୍ବା କୀର୍ତ୍ତନ, ଏବଂ ଶେଷରେ ବାଚକଙ୍କ ଅଲଙ୍କାର, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଯଥାଶକ୍ତି ଦକ୍ଷିଣା ଦାନ ଆବଶ୍ୟକ। ଦକ୍ଷିଣା ବିନା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି ‘ଅପୂର୍ଣ୍ଣତା’ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଶେଷରେ ଋଷିମାନେ ଅଳ୍ପ ଦାନ ଦେଇ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଦାୟ ନେନ୍ତି—ଏଭଳି ପୁରାଣ-ଶ୍ରବଣର ଧର୍ମ-ନୀତିମୟ ପ୍ରାୟୋଗିକ ପ୍ରଣାଳୀ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
FAQs about Purushottama Jagannatha Mahatmya
It presents Puruṣottama-kṣetra as a supremely purifying field where the deity’s presence is uniquely accessible, and where residence, darśana, and contact with site-specific waters are narratively tied to liberation-oriented merit.
Merits include darkness-removal through recitation, sin-diminution through proximity and residence, and soteriological benefits connected to seeing the deity and engaging with the kṣetra’s tīrtha waters (e.g., promised pāpa-kṣaya and soteriological attainments).
Key legends include the explanation of why the deity is present in Puruṣottama-kṣetra, the disclosure of the site’s concealed status (hidden by divine māyā), and the revelation of landmarks such as Nīlādri and Rauhiṇa-kuṇḍa within a Brahmā–Bhagavān instructional frame.