Adhyaya 1

Verse 1

श्रीगणेशाय नमः । अथ श्रीमदरुणाचलमाहात्म्यपूर्वार्धः प्रारभ्यते । ललाटे त्रैपुंड्री निटिलकृतकस्तूरितिलकः स्फुरन्मालाधारः स्फुरितकटिकौपीनवसनः । दधानो दुस्तारं शिरसि फणिराजं शशिकलां प्रदीपः सर्वेषामरुणगिरियोगीविजयते

ଶ୍ରୀଗଣେଶାୟ ନମଃ। ଏବେ ପବିତ୍ର ‘ଅରୁଣାଚଲ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ର ପୂର୍ବାର୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଯାହାଙ୍କ ଲଲାଟେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର, ନିଟିଲେ କସ୍ତୂରୀ-ତିଲକ; ଯାହାଙ୍କ ମାଳା ଦୀପ୍ତ, କଟିବସ୍ତ୍ର ଓ କୌପୀନ ଝଲମଲ; ଯିଏ ଶିରେ ଦୁସ୍ତର ଫଣିରାଜ ଓ ଶଶିକଳା ଧାରଣ କରନ୍ତି—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପସ୍ୱରୂପ ଅରୁଣଗିରି-ଯୋଗୀ ବିଜୟୀ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 2

व्यास उवाच । अथाहुर्मुनयः सूतं नैमिषारण्यवासिनः । अरुणाचलमाहात्म्यं त्वत्तः शुश्रूषवो वयम्

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତାପରେ ନୈମିଷାରଣ୍ୟବାସୀ ମୁନିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ କହିଲେ: ‘ଆପଣଙ୍କ ଠାରୁ ଆମେ ଅରୁଣାଚଲ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ସେହି ପବିତ୍ର ମହିମା—ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ଆତୁର।’

Verse 3

तन्माहात्म्यं वदेत्युक्तः सूतः प्रोवाच तान्मुनीन् । श्रीसूत उवाच । एतदर्थं चतुर्वक्त्रं पप्रच्छ सनकः पुरा

"ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହନ୍ତୁ," ଏପରି ଅନୁରୋଧ ହେବାରୁ ସୂତ ସେହି ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ। ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ: "ପୂର୍ବକାଳରେ ସନକ ଏହି ବିଷୟରେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ।"

Verse 4

शृणुतावहिता यूयं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम् । यदाकर्णयतां भक्त्या नराणां पापनाशनम्

ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆପଣଙ୍କୁ ତାହା କହିବି। ଯାହା ଭକ୍ତି ସହକାରେ ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ ହୁଏ।

Verse 5

सत्यलोके स्थितं पूर्वं ब्रह्माणं कमलासनम् । सनकः परिपप्रच्छ प्रणतः प्रांजलिः स्थितः

ପୂର୍ବକାଳରେ ସତ୍ୟଲୋକରେ ଥିବା କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସନକ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଥିଲେ।

Verse 6

सनक उवाच । भुवनाधार देवेश वेदवेद्य चतुर्मुख । आसीदशेषविज्ञानं प्रसादाद्भवतो मम

ସନକ କହିଲେ: "ହେ ଭୁବନାଧାର! ହେ ଦେବେଶ! ହେ ବେଦବେଦ୍ୟ! ହେ ଚତୁର୍ମୁଖ! ଆପଣଙ୍କ କୃପାରୁ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି।"

Verse 7

भवद्भक्तिविभूत्या मे शोधिते चित्तदर्पणे । बिंबते सकलं ज्ञानं सकृदेवोपदेशतः

"ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ମୋର ଚିତ୍ତରୂପୀ ଦର୍ପଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯିବାରୁ, କେବଳ ଥରେ ମାତ୍ର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ସେଥିରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉଅଛି।"

Verse 8

सारार्थं वेदवेदानां शिवज्ञानमनाकुलम् । लब्धवानहमत्यंतं कटाक्षैस्ते जगद्गुरोः

ହେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ! ଆପଣଙ୍କ କୃପା କଟାକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବେଦର ସାରଭୂତ ନିର୍ମଳ ଶିବଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଲାଭ କରିଅଛି।

Verse 9

लिंगानि भुवि शैवानि दिव्यानि च कृपानिधे । मानुषाणि च सैद्धानि भौतानि सुरनायक

ହେ କୃପାନିଧି! ହେ ସୁରନାୟକ! ପୃଥିବୀରେ ଦିବ୍ୟ, ମାନୁଷ, ସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଭୌତିକ—ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଶିବଲିଙ୍ଗ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।

Verse 11

नामस्मरणमात्रेण यत्पातकविनाशनम् । शिवसारूप्यदं नित्यं मह्यं वद दयानिधे

ହେ ଦୟାନିଧି! ଯାହାର ନାମ ସ୍ମରଣ ମାତ୍ରକେ ପାପରାଶି ବିନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ଯାହା ନିତ୍ୟ ଶିବସାରୂପ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ, ତାହା ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।

Verse 12

अनादिजगदाधारं यत्तेजः शैवमव्ययम् । यच्च दृष्ट्वा कृतार्थः स्यात्तन्मह्यमुपदिश्यताम्

ଯାହା ଅନାଦି ଜଗତର ଆଧାର, ଯାହା ଅବିନାଶୀ ଶୈବତେଜ ଏବଂ ଯାହାକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ ଜୀବ କୃତାର୍ଥ ହୁଏ, ସେହି ବିଷୟରେ ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।

Verse 13

इति भक्तिमतस्तस्य कौतूहलसमन्वितम् । वाक्यमाकर्ण्य भगवान्प्रससाद तपोनिधिः

ଭକ୍ତଙ୍କର ଏହି କୌତୂହଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ବାକ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କରି ତପୋନିଧି ଭଗବାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 14

दध्यौ च सुचिरं शंभुं पंकजासनसंस्थितः । अंतरंगसुखांभोधिमग्नचेताश्चतुर्मुखः

ପଦ୍ମାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀର୍ଘକାଳ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ; ତାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଆନନ୍ଦ-ସାଗରରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲା।

Verse 15

दृष्ट्वा यदा पुरा दृष्टं तेजःस्तंभमयं शिवम् । उत्तीर्णसकलाधारं न किंचित्प्रत्यबुध्यत

ଯେତେବେଳେ ସେ ପୂର୍ବେ ଦେଖିଥିବା ସେହି ଦର୍ଶନକୁ ସ୍ମରଣ କଲା—ତେଜସ୍ତମ୍ଭମୟ ଶିବଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆଧାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି—ତେବେ ସେ ତାହାର କିଛିମାତ୍ର ବୁଝିପାରିଲା ନାହିଁ।

Verse 16

पुनराज्ञां शिवाल्लब्धामनुपालयितुं प्रभुः । निर्वर्त्त्य हृदयं योगात्सस्मार सुतमानतम्

ତାପରେ ଶିବଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଆଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରଭୁ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ହୃଦୟକୁ ସ୍ଥିର କରି, ଭକ୍ତିଭାବେ ନତ ହୋଇଥିବା ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 17

शिवदर्शनसंजातपुलकांकितविग्रहः । आनंदवाष्पवन्नेत्रः सगद्गदमभाषत

ଶିବଦର୍ଶନରୁ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା; ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁରେ ନୟନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା—ଏବଂ ସେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । अतः संस्मारितः पुत्र भवताऽहं पुरातनम् । शिवयोगमनुध्यायन्नस्मार्षं तव चादरात्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋତେ ସେହି ପୁରାତନ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ମରଣ କରାଇଲ। ଶିବଯୋଗକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ସ୍ନେହବଶତଃ ମୁଁ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କଲି।

Verse 19

शिवभक्तिः परा जाता तपोभिर्बहुभिस्तव । तया मदीयं हृदयं व्यावर्त्तितमिव क्षणात्

ତୁମର ବହୁ ତପସ୍ୟାରୁ ତୁମ ମନେ ଶିବଙ୍କ ପରମ ଭକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛି; ସେହି ଭକ୍ତିରେ ମୋ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣେ ଯେନେ ପଲଟିଗଲା।

Verse 20

पावयंति जगत्सर्वं चरितैस्ते निराकुले । येषां सदाशिवे भक्तिर्वर्द्धते सार्वकालिकी

ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ଯେମାନଙ୍କର ସଦାଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସର୍ବକାଳ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେମାନେ ନିଜ ଆଚରଣରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି।

Verse 21

संभाषणं सहावासः क्रीडा चैव विमिश्रणम् । दर्शनं शिवभक्तानां स्मरणं चाघनाशनम्

ଶିବଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା, ସହବାସ, ସେମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦକ୍ରୀଡା ଓ ମିଶିବା—ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ମରଣ ମଧ୍ୟ ପାପନାଶକ।

Verse 22

श्रूयतामद्भुतं शैवमाविर्भूतं यथा पुरा । अव्याजकरुणापूर्णमरुणाद्र्यभिधं महः

ଶୁଣ, ପୁରାତନ କାଳରେ ଯେପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଶୈବ ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲା—ନିର୍ମଳ କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ‘ଅରୁଣାଦ୍ରି’ (ଅରୁଣାଚଳ) ନାମକ ମହାତେଜ।

Verse 23

अहं नारायणश्चोभौ जातौ विश्वाधिकोदयात् । बहु स्यामिति संकल्पं वितन्वानात्सदाशिवात्

ମୁଁ ଓ ନାରାୟଣ—ଆମେ ଉଭୟ—ବିଶ୍ୱାତୀତ ସେହି ପରମ ଉଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲୁ; ‘ମୁଁ ଅନେକ ହେବି’ ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥିବା ସଦାଶିବଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି।

Verse 24

स्वभावेन समुद्भूतौ विवदंतौ परस्परम् । न च श्रांतौ नियुध्यंतौ साहंकारौ कदाचन

ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସେ ଦୁଇଜଣ ପରସ୍ପରେ ବିବାଦ କଲେ; କେବେ ନ ଥକି, ଅହଂକାରବଶେ ନିରନ୍ତର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 25

परस्परं रणोत्साहमावयोरतिभीषणम् । आलोक्य करुणामूर्तिरचिंतयदथेश्वरः

ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ପରସ୍ପର ଅତିଭୀଷଣ ରଣୋତ୍ସାହ ଦେଖି, କରୁଣାମୂର୍ତ୍ତି ଈଶ୍ୱର ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 26

किमर्थमनयोर्युद्धं जायते लोकनाशनम् । मया सृष्टमहं पातेति विवादमधितस्थुषोः

ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୋକନାଶକ ଯୁଦ୍ଧ କାହିଁକି ହେବ?—‘ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ମୁଁ ହିଁ ପାଳନ କରେ’ ବୋଲି ବିବାଦରେ ସେମାନେ ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ।

Verse 27

समयेऽस्मिन्स्वयं लक्ष्यो मुग्धयोरनयोर्भृशम् । यदि युद्धं न रोत्स्यामि तदा स्याद्भुवनक्षयः

ଏହି ସମୟରେ ଏହି ଦୁଇ ମୁଗ୍ଧଙ୍କ ପାଖରେ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ; ଯଦି ଏହି ଯୁଦ୍ଧକୁ ମୁଁ ରୋକିନାହିଁ, ତେବେ ଭୁବନକ୍ଷୟ ହେବ।

Verse 28

वेदेषु मम माहात्म्यं विश्वाधिकतया श्रुतम् । न जानाते इमौ मुग्धौ क्रोधतो गलितस्मृती

ବେଦମାନେ ମୋର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଶ୍ୱାତୀତ ବୋଲି ଶ୍ରୁତ ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ କ୍ରୋଧରେ ସ୍ମୃତି ଖସିଯାଇଥିବା ଏହି ଦୁଇ ମୁଗ୍ଧ ତାହା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 29

सर्वोपि जंतुरात्मानमधिकं मन्यते भृशम् । अमतान्यसमाधिक्यस्त्वधः पतति दुर्मतिः

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ମନେ କରେ; କିନ୍ତୁ ଯେ ମୂଢ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ନିଜକୁ ବଡ଼ ଭାବେ, ସେ ଅଧଃପତନକୁ ପଡ଼େ।

Verse 30

यद्यहं क्वापि भुवने दास्यामि मितिमात्मनः । तदा तद्रूपविज्ञानात्स आत्मा सोपि मामियात्

ଯଦି ମୁଁ ଜଗତର କେଉଁଠି ନିଜ ପାଇଁ ମାପଯୋଗ୍ୟ ଏକ ସୀମା ଦେଉଁ, ତେବେ ସେହି ରୂପଜ୍ଞାନରୁ ସେ ଆତ୍ମା—ସେ ମଧ୍ୟ—ମୋତେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ।

Verse 31

इति निश्चित्य मनसा स्वयमेव सदाशिवः । आवयोर्युध्यतोर्मध्ये वह्निस्तंभः समुद्यतः

ଏପରି ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସ୍ୱୟଂ ସଦାଶିବ, ଆମେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିସ୍ତମ୍ଭ ରୂପେ ଉଦିତ ହେଲେ।

Verse 32

अतीत्य सकलांल्लोकान्सर्वतोऽग्निरिव ज्वलन्

ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସବୁ ଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଲା।

Verse 33

अनाद्यंततया चाथ दृगार्तौ संव्यतिष्ठताम् । तेजःस्तंभं ज्वलंतं तमालोक्य शिथिलाशयौ

ତାହାର ଅନାଦି-ଅନନ୍ତତା ଦେଖି ଦୃଷ୍ଟିବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ; ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜଃସ୍ତମ୍ଭକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଦର୍ପ ଶିଥିଳ ହେଲା।

Verse 34

आवयोः पुरतो जाता वाणी चाप्यशरीरिणी । किमर्थं बालकौ युद्धं कल्प्यते मूढमानसौ

ତୁମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଉଦିତ ହେଲା— “ମୂଢମନ ବାଳକମାନଙ୍କ ପରି ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କଳ୍ପନା କରୁଛ?”

Verse 35

युवयोर्बलवैषम्यं शिव एव विवेक्ष्यते । तेजःस्तभमयं रूपमिदं शंभोर्व्यवस्थितम्

ତୁମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ବଳର ବିଷମତାକୁ ଶିବ ଏକା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବେ। ଏହି ତେଜସ୍ତମ୍ଭମୟ ରୂପ ଏଠାରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରକାଶ।

Verse 36

आद्यंतयोर्यदि युवामीक्षिषाथां बलाधिकौ । इति तां गिरमाकर्ण्य नियुद्धाद्विरतौ तदा

“ଯଦି ତୁମେ ଦୁହେଁ ନିଜକୁ ବଳାଧିକ ଭାବ, ତେବେ ଏହାର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ଦେଖ”— ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବିରତ ହେଲେ।

Verse 37

अहं विष्णुश्च गतिमान्विचेतुं तद्व्यवस्थितौ । अग्निस्तंभमयं रूपं शंभोराद्यंतवर्जितम्

“ମୁଁ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଏହାକୁ ଜାଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲୁ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଏହି ଅଗ୍ନିସ୍ତମ୍ଭମୟ ରୂପ ଆଦି-ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ।”

Verse 38

आलोकितुं व्यवसितावावामाद्यंतभागतः । बिंबितं व्योमगं चंद्रं यथा बालौ जिघृक्षतः

ଆମେ ତାହାର ଆଦି ଓ ଅନ୍ତ ପକ୍ଷରୁ ଦେଖିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲୁ— ଯେପରି ଦୁଇ ବାଳକ ଆକାଶରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିବାକୁ ଚାହେ।

Verse 39

तथैवावां समुद्युक्तौ परिच्छेत्तुं च तन्महः । अथ विष्णुर्महोत्साहात्क्रोडोऽभूत्सुमहावपुः

ସେହିପରି ଆମେ ଦୁହେଁ ସେଇ ମହାତେଜର ସୀମା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲୁ। ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ମହୋତ୍ସାହରେ ଅତିବିଶାଳ ଦେହଧାରୀ ବରାହ ହେଲେ।

Verse 40

तन्मूलविचयाऽयाच्च भूमिगर्भं व्यदारयत् । अहं च हंसतां प्राप्तो महावेगं समुत्पतन्

ତାହାର ମୂଳ ଖୋଜିବାକୁ ସେ ଭୂମିଗର୍ଭକୁ ଫାଡ଼ିଦେଲେ। ଏବଂ ମୁଁ ହଂସରୂପ ଧାରଣ କରି ମହାବେଗରେ ଉପରକୁ ଉଡ଼ିଲି।

Verse 41

दिदृक्षुस्तच्छिरोभागं वियदूर्ध्वमगाहिषम् । अधोधोदारयन्क्षोणिमशेषामपि माधवः

ତାହାର ଶିରୋଭାଗ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମୁଁ ଆକାଶରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଉପରକୁ ଉପରକୁ ଗଲି। କିନ୍ତୁ ମାଧବ ଭୂମିକୁ ଅଧୋଅଧୋ ଫାଡ଼ି ତାହାର ସମଗ୍ର ଘନତାକୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦିଦେଲେ।

Verse 42

आविर्भूतमिवाधस्तादग्निस्तंभमवैक्षत । अनेककोटिवर्षाणि विचिन्वन्नपि तेजसः

ସେ ତଳଦିଗରୁ ଯେନେ ନୂତନଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ଅଗ୍ନିସ୍ତମ୍ଭକୁ ଦେଖିଲେ। ଏବଂ ସେଇ ତେଜକୁ ଖୋଜୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ କୋଟି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ସୀମା ପାଇଲେ ନାହିଁ।

Verse 43

अपश्यन्नादिमक्षय्यमार्तरूपः स विह्वलः । विशीर्णदंष्ट्रबलयो विगलत्संधिबंधनः

ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅଗମ୍ୟ ଆଦିକୁ ନ ଦେଖି ସେ ଆର୍ତ୍ତ ଓ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଓ କଙ୍କଣ ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ଦେହର ସନ୍ଧିବନ୍ଧନ ଢିଲା ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 44

श्रमातुरस्तृषाक्रांतो नो यातुमशकद्धरिः । वाराहं रूपमतुलं संधारयितुमक्षमः

ଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ତୃଷାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହରି ଆଉ ଆଗକୁ ଯାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଅତୁଳ ବରାହ-ରୂପକୁ ଧାରଣ କରି ରଖିବାରେ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ।

Verse 45

विहंतुमपि विश्रांतो विषसाद रमापतिः । अचिंतयदमेयात्मा परिश्रांतशरीरवान्

ପୁନଃ ଆଘାତ କରିବାକୁ ବିଶ୍ରାମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରମାପତି ବିଷାଦରେ ଲୀନ ହେଲେ; ଶରୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରିଶ୍ରାନ୍ତ ସେ ଅମେୟାତ୍ମା ଚିନ୍ତନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 47

येनाहमात्मनो नाथमात्मानं नावबुद्धवान् । अयं हि सर्ववेदानां देवानां जगतामपि

ଯାହାର କାରଣରୁ ମୁଁ ମୋର ନିଜ ନାଥ—ମୋର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ—ଚିହ୍ନିପାରିଲି ନାହିଁ; ସେଇ ହିଁ ସମସ୍ତ ବେଦ, ଦେବତା ଓ ଜଗତମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ।

Verse 48

गलितश्रीः क्रियाश्रांतः शरण्यं शिवमाश्रयन् । धिङ्ममेदं महन्मौग्ध्यमहंकारसमुद्भवम्

ଶ୍ରୀ ମ୍ଲାନ ହୋଇ, କ୍ରିୟାରେ ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ଶରଣଦାତା ଶିବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କହିଲେ—“ଧିକ୍, ଅହଂକାରଜନିତ ମୋର ଏହି ମହାମୂଢତା!”

Verse 49

यन्मयान्वेष्टुमारब्धं शिवं पशुवपुर्धृता । अव्याजकरुणाबन्धोः पितुः शंभोः प्रसादतः

ପଶୁ-ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଶିବଙ୍କୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲି—ଏହା ନିର୍ବ୍ୟାଜ କରୁଣାର ବନ୍ଧୁ, ମୋ ପିତା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ମାତ୍ର ସମ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 50

पुनरेवेदृशी लब्धा मतिर्मे स्वात्मबोधिना । स्वयमेव महादेवः शंभुर्यं पातुमिच्छति

ସ୍ୱାତ୍ମବୋଧରେ ମୋର ବୁଦ୍ଧି ପୁନର୍ବାର ସେହିପରି ଲାଭ ହେଲା; ଯାହାକୁ ସ୍ୱୟଂ ମହାଦେବ ଶମ୍ଭୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ସେହିଜଣଙ୍କୁ ସେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 51

तस्य सद्यो भवेज्ज्ञानमनहंकारमात्मजम् । न शक्नोमि पुनः कर्तुं पूजामस्य जगद्गुरोः

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମଜ, ଅହଂକାରରହିତ ଜ୍ଞାନ ସଦ୍ୟ ଉଦିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏହି ଜଗଦ୍ଗୁରୁଙ୍କ ପୂଜା ପୁନର୍ବାର କରିପାରୁନି।

Verse 52

निवेदयामि चात्मानं शरणं यामि शंकरम् । इति दध्यौ शिवं विष्णुः स्तुत्यामर्पितचेतनः

“ମୁଁ ନିଜକୁ ନିବେଦନ କରୁଛି, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ଯାଉଛି”—ଏହିପରି କହି ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ଚେତନା ସମର୍ପିତ କରି।

Verse 53

सत्प्रसादाद्भूतपतेः पुनरेवोद्धुतः क्षितौ । अहं च गगनेऽभ्राम्यमनेकानपि वत्सरान्

ଭୂତପତିଙ୍କ ସତ୍ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ପୃଥିବୀରୁ ଉଠାଯାଇଲି; ଏବଂ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଆକାଶରେ ଭ୍ରମଣ କରିଲି।

Verse 54

आघूर्णमाननयनः श्लथपक्षः श्रमं गतः । उपर्युपरि चापश्यं ज्वलनं पुरतः स्थितम्

ଚକ୍କର ଖାଉଥିବା ଚକ୍ଷୁ, ଶିଥିଳ ପକ୍ଷ ଓ ଶ୍ରମେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ଆଉ ଆଉ ଉପରକୁ ଚାହିଲି; ଏବଂ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିଲି।

Verse 55

तेजःस्तम्भं स्थूललिंगाभं शैवं तेजः सुरार्चितम् । आहुः स्म केचिदालोक्य सिद्धास्तेजोंशसंभवाः

ତାହାକୁ ଦେଖି କେତେକ ସିଦ୍ଧ—ସେହି ତେଜର ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିତ—କହିଲେ: ‘ଏହା ତେଜଃସ୍ତମ୍ଭ, ସ୍ଥୂଳ ଲିଙ୍ଗସଦୃଶ; ଏହା ଶୈବ ଜ୍ୟୋତି, ଯାହାକୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ୍ତି।’

Verse 56

नित्यां शंभोः परां कोटिं दिदृक्षुं मां कृतोद्यमम् । अहोऽयं सत्यमुग्धत्वमद्यापि च चिकीर्षति

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନିତ୍ୟ ପରମ ଶିଖରକୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁଁ ଉଦ୍ୟମ କରୁଥିବା ଦେଖି ସେମାନେ କହିଲେ: ‘ହାୟ! ଏହା ସତ୍ୟେ ମୋହ; ଏବେ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।’

Verse 57

आसन्नदेहपातोऽपि नाहंकारोऽस्य वै गतः । विशीर्यमाणपक्षोऽयं श्रांत्वा विभ्रांतलोचनः

ଦେହପାତ ନିକଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅହଂକାର ଯାଇନଥିଲା। ପକ୍ଷ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା; କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ତାହାର ଚକ୍ଷୁ ଭ୍ରମିତଭାବେ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଘୁରୁଥିଲା।

Verse 58

अपारतेजसि व्यर्थो विमोहोऽयं भविष्यति । एवं व्याकुलचित्तोऽयं क्रोडरूपी जनार्दनः

ଏହି ଅପାର ତେଜ ସମ୍ମୁଖରେ ତାହାର ମୋହମୟ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ। ଏଭଳି ବ୍ୟାକୁଳଚିତ୍ତ ହୋଇ ବରାହରୂପ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ।

Verse 59

व्यावर्त्तितः शिवेनैव निर्व्याजकरुणाजुषा । ईदृशां ब्रह्ममुख्यानां सुराणां कोटिसंभवः

ସେ ନିର୍ବ୍ୟାଜ କରୁଣାରେ ନିବିଡ଼ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ଫେରାଇ ଦିଆଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା-ମୁଖ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ କୋଟି କୋଟିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଗତି ଅଟେ।

Verse 60

यत्तेजःपरमाणुभ्यस्तस्य पारं दिदृक्षते । स्वात्मनो यो गतो ध्यात्वा समये भगवाञ्छिवः

ସେହି ତେଜ ପରମାଣୁ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତାହାର ସୀମା ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଭଗବାନ ଶିବ ଯଥା ସମୟରେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହେଲେ।

Verse 61

यदि बुद्धिं ददात्यस्मै तस्य नश्येदहंक्रिया । इत्येवं वदतां तेषां सिद्धानां सदयं वचः

'ଯଦି ଭଗବାନ ଏହାଙ୍କୁ ସଦବୁଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଏହାଙ୍କର ଅହଂକାର ନାଶ ହେବ।' ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କର ଏପରି ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ବଚନ ଥିଲା।

Verse 62

आकर्ण्य शीर्णाहंकारो ह्यहमात्मन्यचिंतयम् । न वेदराशिविज्ञानात्तपस्तीर्थनिषेवणात्

ଏହା ଶୁଣି ମୋର ଅହଂକାର ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା ଏବଂ ମୁଁ ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲି: 'ବେଦ ରାଶିର ବିଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ସେବନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ...'

Verse 63

संजायते शिवज्ञानमस्यैवानुग्रहादृते । शीर्णेऽपि पक्षयुगले सीदत्यंगे ह्यचंचले

ଶିବଜ୍ଞାନ କେବଳ ତାଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାହା ବିନା, ଉଭୟ ଡେଣା ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ ଅଚଳ ଶରୀରରେ କଷ୍ଟ ପାଏ।

Verse 64

पुनरुत्सहते चेतः स्वाहंकारस्य संग्रहे । धिङ्मामहं क्रियाक्रांतमनात्मबलवेदिनम्

ତଥାପି ଚିତ୍ତ ପୁନର୍ବାର ନିଜର ଅହଂକାର ସଂଗ୍ରହ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି। ମୋତେ ଧିକ୍କାର, ଯେ କି କର୍ମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଅନାତ୍ମ ବସ୍ତୁକୁ ବଳ ବୋଲି ଭାବୁଛି।

Verse 65

शिवार्पितमनस्केभ्यः सिद्धेभ्यः सततं नमः । येषां संसर्गलब्धेन तपसा शोधिताशयः

ଶିବାର୍ପିତମନ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର। ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ସତ୍ସଙ୍ଗଲବ୍ଧ ତପସ୍‌ରେ ଅନ୍ତଃକରଣର ଆଶୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 66

शिवमेनं विजानामि स्वात्महेतुं पुरःस्थितम् । यत्प्रसादोपलब्धेन विभवेन समन्विताः

ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ସତ୍ତାକୁ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ବୋଲି ଜାଣେ—ଯିଏ ଆତ୍ମାର କାରଣ। ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦଲବ୍ଧ ବିଭବରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଆନ୍ତି।

Verse 67

देवाः सर्वे भविष्यंति सततं शमितारयः । यस्य वेदा न जानंति परमार्थं महागमैः

ସମସ୍ତ ଦେବତା ସଦା ଶତ୍ରୁଶମିତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମହାଗମସହିତ ବେଦମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ପରମାର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 68

तमेव शरणं यामि शंभुं विश्वविलक्षणम् । अवादिषमथाभाष्यं विष्णुं कमललोचनम्

ମୁଁ କେବଳ ତାହାଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଏ—ବିଶ୍ୱଠାରୁ ବିଲକ୍ଷଣ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ। ତାପରେ କମଳଲୋଚନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ମୁଁ କହିଲି।

Verse 69

लब्धदेहः शिवं भक्त्या संश्रितश्चन्द्रशेखरम् । अहो किमिदमाश्चर्यमागतं शौर्यशालिनाम्

ଦେହ ପୁନର୍ଲାଭ କରି, ଭକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ସେ କହିଲା—‘ଅହୋ! ଶୌର୍ୟଶାଳୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏହା କିପରି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଆସିପଡ଼ିଲା?’

Verse 70

शंभुना यत्समुद्भूतमहंकारमुपाश्रितौ । आवां परस्परं युद्धमाकर्ण्य विपुलं महत्

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଠାରୁ ଜାତ ଅହଂକାରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଆମ୍ଭେ ଦୁହେଁ ପରସ୍ପର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ମହାନ୍ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲୁ, ତାହା ଶୁଣି...

Verse 71

स एव शंकरः सर्वमहंकारमथावयोः । अपाहरदमेयात्मा स्वमाहात्म्यप्रकाशनात्

ସେହି ଅପ୍ରମେୟ ଆତ୍ମା ଶଙ୍କର ନିଜର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରି ଆମ୍ଭ ଦୁହିଁଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅହଂକାର ହରଣ କଲେ ।

Verse 72

इममीश्वरमानतं सुरैरनलस्तम्भमयं सदाशिवम् । अभिपूजयितुं प्रवर्तते स भवेद्वै भवसागरस्य नौः

ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦିତ ଏହି ଅଗ୍ନିସ୍ତମ୍ଭ ରୂପୀ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ପାଇଁ ଯେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଭବସାଗର ପାଇଁ ନୌକା ସଦୃଶ ହୋଇଯାଏ ।