Avanti Kshetra Mahatmya
Avanti Kshetra Mahatmya
This section is situated in the sacred topography of Avantī, traditionally associated with Ujjayinī (Ujjain) in central India. It presents the region as a Śaiva kṣetra defined by Mahākāla and by a network of tīrthas, liṅgas, and ritual landscapes (including cremation-ground symbolism). The narrative frames Avantī as a comparandum within a pan-Indian pilgrimage hierarchy (e.g., Kurukṣetra, Vārāṇasī, Prabhāsa), thereby integrating local sanctity into an all-India Purāṇic map.
Adhyayas in Avanti Kshetra Mahatmya
71 chapters to explore.
Adhyaya 1
महाकालवनमाहात्म्य-प्रश्नोत्तरम् | Mahākālavanamāhātmya: Dialogues on the Glory of Mahākāla’s Sacred Grove
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ମଙ୍ଗଳାଚରଣ ଓ ଶୈବ-ସ୍ତୋତ୍ର ଶୈଳୀର ସ୍ତୁତି ସହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏଠାରେ ମହାକାଳଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ଆଦିଦେବ ଭାବେ ବନ୍ଦନା କରାଯାଇଛି। ପରେ ସଂବାଦରେ ଉମା ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର ଗଙ୍ଗା, ଯମୁନା, ନର୍ମଦା; କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା, ପ୍ରଭାସ, ନୈମିଷ; କେଦାର, ପୁଷ୍କର, କାୟାବରୋହଣ ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଶେଷରେ ମହାକାଳବନକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ମହାକାଳବନ ବିଶାଳ କ୍ଷେତ୍ର, ଯାହା ଘୋର ଅଶୁଦ୍ଧି ନାଶ କରେ, ଭୁକ୍ତି–ମୁକ୍ତି ଦିଏ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରହେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଉମା ସେଠାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅଧିକ ବିସ୍ତାର ଚାହାନ୍ତି। ତାପରେ ସନତ୍କୁମାର–ବ୍ୟାସ ଉପଦେଶ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ବ୍ୟାସ ପଚାରନ୍ତି—କାହିଁକି ‘ମହାକାଳବନ’ ନାମ, କାହିଁକି ଏହା ‘ଗୁହ୍ୟ’ ବନ, ପୀଠ, ଊଷର ଓ ଶ୍ମଶାନ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ବାସ, ମୃତ୍ୟୁ, ସ୍ନାନ, ଦାନର ଫଳ କ’ଣ। ସନତ୍କୁମାର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ସେଠାରେ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ମାତୃଗଣ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ ପୀଠତ୍ୱ; ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ରୋକେ; ଶ୍ମଶାନ-ପ୍ରତୀକ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ସହ ତୁଳନା କରି ଗୁଣିତ ପୁଣ୍ୟକ୍ରମରେ ମହାକାଳବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସ୍ଥାପନ କରି, ମହାକାଳପୁରରେ ବନ–ପୀଠ–କ୍ଷେତ୍ର–ଊଷର–ଶ୍ମଶାନ ଏହି ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସହସ୍ଥିତି ଘୋଷଣା କରେ।
Adhyaya 2
Mahākāla, Brahmā’s Stuti, and the Origin of Nīlalohita (Rudra)
ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି ଯେ ଆଦି ପ୍ରଳୟସଦୃଶ ଅବସ୍ଥାରେ ଏକମାତ୍ର ମହାକାଳ ହିଁ ପରମ ଅଧିପତି ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ (ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦ୍ୱିଭାଗ ହେଲା—ତଳେ ପୃଥିବୀ, ଉପରେ ସ୍ୱର୍ଗ; ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ମହାକାଳ/ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁ ଷଡ଼ଙ୍ଗସହିତ ବେଦ ପାଇଲେ; ତଥାପି ତପ କରି ଶିବଙ୍କୁ ଗୁଣାତୀତ ଓ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର ଆଧାର ଭାବେ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଶିବ ବରଦାନସହିତ ସମ୍ବାଦରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର ଇଚ୍ଛାରୁ ନୀଳଲୋହିତ (ରୁଦ୍ର)ଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କରିଲେ ଏବଂ ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ଓ ‘ପିତାମହ’ ପଦବୀର ତାତ୍ତ୍ୱିକ କାରଣ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଉଗ୍ର ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ହିମାଳୟ ଦିଗକୁ ପ୍ରେରଣ କରାଗଲା। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଜନଶକ୍ତିରେ ଗର୍ବିତ ହେଲେ; ପଞ୍ଚମ ମୁଖର ତେଜରେ ଦେବମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅହଂକାର ଦମନ କରି ନଖଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମ ଶିର କାଟି ‘କପାଳିନ’ ଭାବର ଉତ୍ପତ୍ତି କଲେ। ଦେବମାନେ ମହାକାଳ, କପାଳିନ ଓ ଦୁଃଖହର ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସୃଷ୍ଟିକଥା, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ଗର୍ବବିରୋଧୀ ନୀତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
Adhyaya 3
Śiprā-prādurbhāvaḥ and Nara-Nārāyaṇa-saṃbandhaḥ (Origin of the Śiprā and the Nara–Nārāyaṇa Link)
ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ତମସାବୃତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱେଦରୁ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, କବଚଧାରୀ ଭୟଙ୍କର ପୁରୁଷକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାକୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଗଲା; ରୁଦ୍ର ଭାବିଲେ—ଏହା ବଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆଗାମୀଦିନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହଚର ହେବ—ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ରୁଦ୍ର ଜ୍ୱଲନ୍ତ କପାଳପାତ୍ର ନେଇ ଭିକ୍ଷା ମାଗିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା ଜାଣି ନିଜ ଦକ୍ଷିଣ ବାହୁ ଦାନ କଲେ। ରୁଦ୍ର ତ୍ରିଶୂଳରେ ଭେଦିଲେ, ଦିବ୍ୟ ରକ୍ତରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବେଗବତୀ ନଦୀ ପ୍ରକଟ ହେଲା—ସେଇ ଶିପ୍ରା; ତାହାର ପ୍ରମାଣ ଓ ପ୍ରବାହକାଳ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। କପାଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ରକ୍ତମଥନରୁ ମୁକୁଟଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧା ଜନ୍ମିଲା; ରୁଦ୍ର ତାହାର ନାମ ‘ନର’ ରଖିଲେ। ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ନର ଓ ନାରାୟଣ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଏକାସାଥି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ଲୋକରକ୍ଷା ଓ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିବେ। ପରେ ସ୍ୱେଦଜ ଓ ରକ୍ତଜ ପୁରୁଷଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଦେବନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ତାହାର ଶେଷ ହୋଇ ଭବିଷ୍ୟତ ଯୁଗରେ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଅଗ୍ନିତ୍ରୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପୂଜା କରି ଦୁଷ୍ଟସଙ୍କଳ୍ପଜନିତ ଦୋଷର ନୈତିକ ପରିଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ।
Adhyaya 4
अग्नितेजःसर्गः तथा नर-उत्पत्तिप्रसङ्गः (Origin of Agni’s Tejas and the Context of Nara’s Emergence)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପରେ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚା। ବ୍ୟାସ ପଚାରନ୍ତି—କପାଳ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ/ଶିଳ୍ପକୌଶଳ ସହ ଜଡିତ ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁର୍ଧର ‘ନର’ ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ କିପରି ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ‘ପଞ୍ଚମ ମୁଖ’ କାହିଁକି ଏହି କଥାରେ ପ୍ରସଙ୍ଗିକ। ସନତ୍କୁମାର ଉତ୍ତରରେ ସୃଷ୍ଟିବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ତପସ୍ୟା ଓ ବୈଦିକ ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଅଗ୍ନି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୁଏ। ପ୍ରକଟ ଅଗ୍ନି ନିୟନ୍ତ୍ରଣହୀନ ଭାବେ ତଳକୁ ଅବତରିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଯଜ୍ଞରୂପ ଆତ୍ମ-ଆହୁତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଓ ପୋଷଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଗ୍ନିକୁ ବିଭାଜନ କରି ବିଭିନ୍ନ ‘ଅଗ୍ନି’କୁ (ଅ/ଇ/ଉ ସ୍ୱର-ପ୍ରତୀକ ଅନୁସାରେ) ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ପୃଥିବୀ ଓ ସମୁଦ୍ରାଦି ସ୍ଥାନରେ—ବଡବାମୁଖ ପରି ରୂପ ସହ—ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଦ୍ୱିଜ ସମୁଦାୟ ପାଇଁ ‘ସଂସ୍କୃତ/ନିୟମିତ ବାଣୀ’କୁ ଶୁଦ୍ଧିକାରୀ ଓ ଜୀବନଧାରକ ନୀତି ଭାବେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ସ୍ତୁତିକ୍ରମରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ବହୁରୂପ ତେଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ପରମତତ୍ତ୍ୱର ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ହୁଏ। ଶେଷରେ କଥା ପୁଣି ନର–ନାରାୟଣ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଫେରେ; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହି ‘ତେଜଃସର୍ଗ’ କଥାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣି ବୁଝିଲେ ବ୍ରହ୍ମ-ସାଲୋକ୍ୟ ସହ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ମିଳେ, ଏବଂ ଏହା ପଶୁପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ମହିମାକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚିତ କରେ।
Adhyaya 5
Kuśasthalī-vanavarṇana and Kapāla-nikṣepa (Description of the Kuśasthalī Forest and the Casting Down of the Kapāla)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ପଚାରନ୍ତି—ପୂର୍ବ ସଂଘର୍ଷ ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ (ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ଶଙ୍କର କେଉଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କିମ୍ବା ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ବନ୍ୟ ସମିଧା ଆଦିରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବଦର୍ୟାଶ୍ରମରେ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଚାଲିଛି। ତାପରେ କପାଳପାଣି ଶିବ କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ଆସି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟବନରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ବୃକ୍ଷ, ଲତା, ପୁଷ୍ପ, ପକ୍ଷୀ, ପବନ ଓ ଋତୁର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଏମିତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯେ ଭକ୍ତିରେ ଆତିଥ୍ୟ କରୁଛି; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆଗମନରେ ବନ ନିଜେ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କରେ। ଶିବ ସେଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣ କରି ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କୁ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଜଳ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବଜ୍ର, ଶୀତ ଆଦିର କ୍ଷତିରୁ ରକ୍ଷା, ନିତ୍ୟ ପୁଷ୍ପିତତା, ନିତ୍ୟ ଯୌବନ ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ଗୁଣ। କିଛି ସମୟ ସେଠାରେ ରହି ଶିବ କପାଳକୁ ଭୂମିରେ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ମହାକମ୍ପନ ହୋଇ ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ଦିବ୍ୟ ଯାନ ଓ ତ୍ରିଲୋକ କମ୍ପିତ ହୁଏ। ଭୟଭୀତ ଦେବମାନେ କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ପଞ୍ଚମ ଶିର ଛେଦ, କପାଳଧାରଣ, ନାରାୟଣଙ୍କ ନିକଟେ ଭିକ୍ଷା, ଓ କୁଶସ୍ଥଳୀ ପ୍ରବେଶର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହି, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ବର ପାଇବାକୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି।
Adhyaya 6
महापाशुपतव्रत-दीक्षा, महाकालवन-प्रादुर्भाव, कपालव्रत-विधानम् (Mahāpāśupata Vrata Initiation, Mahākālavana Epiphany, and the Kapāla-vrata Framework)
ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ଦେବମାନେ ପୁଷ୍ପଭରା ବନରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଖୋଜି ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଖୋଜାଖୋଜି ସତ୍ତ୍ୱେ ଦର୍ଶନ ହେଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ—ଦିବ୍ୟଦର୍ଶନ ଅନ୍ତର୍ଯୋଗ୍ୟତା ଉପରେ ନିର୍ଭର; ଶିବପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ ଓ ତପ/ଯୋଗ ଏହି ତ୍ରୟ, ଏବଂ ସକଳ (ସାକାର) ଓ ନିଷ୍କଳ (ନିରାକାର) ଦର୍ଶନଭେଦ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଶୈବ-ଦୀକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି ଦୀର୍ଘ ଉପାସନା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଶୈବ-ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୁଏ ଏବଂ ଦେବମାନେ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ମହାପାଶୁପତ ବ୍ରତ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଶିବ ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଅନେକ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଶିବ ତାଙ୍କର ନିୟମସାଧନାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଅସୁରଭୟ ନିବାରଣ ପାଇଁ କପାଳ-କ୍ଷେପଣରୂପ ରକ୍ଷାକର୍ମ କରିଥିବା କଥା କହନ୍ତି, ଯାହାରୁ ଜଗତରେ କ୍ଷୋଭ ହୋଇଥିଲା। ମହାକାଳବନକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଗୁହ୍ୟ, ଶ୍ମଶାନସ୍ୱରୂପ ପବିତ୍ର ବନ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, କପାଳବ୍ରତର ନୀତି କହନ୍ତି—ଭସ୍ମ ଓ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ, ସଂଯମ, କୁସଙ୍ଗ ବର୍ଜନ, ଏବଂ ବ୍ରତନିନ୍ଦାର ଗୁରୁତର ଦୋଷ। ଶେଷରେ ଏକାଗ୍ର ଶ୍ରବଣ/ପାଠର ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ।
Adhyaya 7
रुद्रभक्तित्रिविधविभागः तथा क्षेत्रवासिफलनिर्णयः (Threefold Rudra-Bhakti and the फल of Residence in Mahākālavana)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ମହାକାଳବନରେ ବାସ କରି ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ‑ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ‑ଆଶ୍ରମର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ବିଧି କ’ଣ? ସନତ୍କୁମାର ରୁଦ୍ରଭକ୍ତିକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି—(୧) ମାନସୀ: ଧ୍ୟାନ‑ଧାରଣା ଭିତ୍ତିକ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଉପାସନା, (୨) କାୟିକୀ: ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଓ ଶାସନ, (୩) ଲୌକିକୀ: ଅର୍ପଣ, ସୁଗନ୍ଧ, ଦୀପ, ବସ୍ତ୍ର, ଧ୍ୱଜ, ବାଦ୍ୟ ଏବଂ ଅତିଥି‑ସତ୍କାର ସହ ବାହ୍ୟ ପୂଜା। ରୁଦ୍ରକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କରାଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଦର୍ଶ‑ପୂର୍ଣ୍ଣମାସ କର୍ମ, ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ସଂହିତା‑ଅଧ୍ୟୟନକୁ ‘ବୈଦିକୀ’ କ୍ରିୟା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ପରେ ‘ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକୀ’ ଧାରା ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ—ଦୁଇ ପଥରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ସାଂଖ୍ୟରେ ତତ୍ତ୍ୱକ୍ରମ—ଅଚେତନ ପ୍ରକୃତି/ପ୍ରଧାନ, ଚେତନ ଭୋକ୍ତା ପୁରୁଷ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରେରକ ତତ୍ତ୍ୱ ରୁଦ୍ର—ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯୋଗରେ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର, ତ୍ରିଲୋଚନ ଆଦି ଲକ୍ଷଣ ସହ ମହାକାଳଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ କ୍ଷେତ୍ରବାସୀଙ୍କ ଆଶ୍ରମାଚାର, ତପସ୍ୟା ଓ ମହାକାଳବନରେ ମୃତ୍ୟୁର ପ୍ରକାର ଅନୁସାରେ ଫଳଭେଦ—କେହିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମସାୟୁଜ୍ୟ/ମୋକ୍ଷ, କେହିଙ୍କୁ ଗୁହ୍ୟକାଦି ସହ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ଦୀର୍ଘ ଭୋଗ, ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ‑ପ୍ରତିଷ୍ଠା‑ଭକ୍ତି ସମ୍ପଦ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
Adhyaya 8
Kalakaleśvara–Kalahanāśana-kuṇḍa and the Apsarā-tīrtha: Ritual Merit, Protection, and Origin Narratives
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ମୋକ୍ଷ-ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଆଚାର, ସଂଯମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ମିଳେ ଯଦି, ତେବେ ସ୍ତ୍ରୀ, ମ୍ଲେଚ୍ଛ, ଶୂଦ୍ର, ପଶୁ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟାରେ ଅସମର୍ଥ ଲୋକ ମହାକାଳବନରେ ମରିଲେ କେଉଁ ଗତି ପାଆନ୍ତି? ସନତ୍କୁମାର ସ୍ଥଳଧର୍ମ କହନ୍ତି—ମହାକାଳ ପରିସରରେ ‘କାଳମୃତ୍ୟୁ’ ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ରଲୋକଦାୟକ; ଦେହ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଜୀବ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ। ପରେ ସ୍ଥାନୀୟ ତୀର୍ଥକଥା ଦ୍ୱାରା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଶିବ–ଗୌରୀ କଳହରୁ କାଳକଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଓ କଳହନାଶନ-କୁଣ୍ଡର ସ୍ଥାପନା; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା ଓ ରାତ୍ରି-ଉପବାସରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ବଂଶୋଦ୍ଧାର ଫଳ କୁହାଯାଏ। ପୃଷ୍ଠମାତୃ ଦେବୀମାନେ ଓ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ରକ୍ଷା-ଶୁଦ୍ଧିର କେନ୍ଦ୍ର; ପାପନାଶ, ଚୋର, ଭୂତ-ପ୍ରେତ ଓ ଗ୍ରହପୀଡାରୁ ଅଭୟ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଅପ୍ସରା-ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା—ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବିଘ୍ନଚେଷ୍ଟା, ଉର୍ବଶୀର ସୃଷ୍ଟି। ପୁରୂରବାଙ୍କ ବିରହ ତାଙ୍କୁ ମହାକାଳବନକୁ ଆଣେ; ନାରଦ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ବ୍ରତ ଓ ତୁଳାଦାନ (ତିଳ, ଲବଣ, ଶର୍କରା, ଗୁଡ଼, ମଧୁ) ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟସ୍ଥିରତା ପାଇଁ। ଶେଷରେ ମାହିଷ-କୁଣ୍ଡ ଆଦି ତୀର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପ୍ରେତ-ରାକ୍ଷସ-ପିଶାଚ ଦୋଷ ନିବାରଣର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 9
महाकपाल-प्रादुर्भावः तथा शिवतडाग-रौद्रसरः-माहात्म्यम् (Origin of Mahākapāla and the Glory of Śiva’s Tank/Raudra Lake)
ବ୍ୟାସ ପଚାରିଲେ—ମାହିଷରୂପ ଉପଦ୍ରବର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି, ମାତୃଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କେମିତି, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟଶକ୍ତି କିପରି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ମହାଦେବ ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଦୀପ୍ତ କପାଳଖଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି, ଗଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅବନ୍ତୀ କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ କ୍ରୀଡାଭାବେ ତାହା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ସେଥିରୁ ଘୋର ନାଦ ଉଠିଲା; ତାହା ଶୁଣି ଦେବପୀଡକ, ବରବଳସମ୍ପନ୍ନ ହାଳାହଳ ନାମକ ଅସୁର ମହିଷରୂପେ ବିଶାଳ ସେନା ସହ ଆସିଲା। ଶିବ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ—ଶତ୍ରୁକୁ ନିବାରଣ କର; ଗଣମାନେ ସମନ୍ୱିତ ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷାରେ ତାକୁ ପତିତ କଲେ। ଅସୁର ପତନ ପରେ ଶିବ କହିଲେ—ଅହଂକାର ହିଁ ବିନାଶର କାରଣ। ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କପାଳରୁ ଉଗ୍ର ତେଜସ୍ବୀ କାପାଳମାତୃମାନେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ି ଆସି ଦୈତ୍ୟକୁ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ଏବଂ ସେହି ସ୍ଥାନ-ବସ୍ତୁ ‘ମହାକପାଳ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ତାପରେ ଶିବତଡାଗ/ରୌଦ୍ରସରର ଉଦ୍ଭବ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ମହାଯଜ୍ଞସ୍ନାନ ସମାନ ପାବନ ତୀର୍ଥ ବୋଲି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ, କ୍ଷେତ୍ରର ‘ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ସୋପାନ’ ଖ୍ୟାତି, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 10
कुटुंबिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutumbikeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ସନତ୍କୁମାର ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାଦେବ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ କୁଟୁମ୍ବିକେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ। ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ ଓ ସହାୟକ କ୍ରିୟାକୁ ଶୁଦ୍ଧିର ଉପାୟ କୁହାଯାଇଛି; ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ବିଧିମତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଦେବଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ସାତ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତୀର୍ଥତଟରେ ଶାକ ଓ କନ୍ଦମୂଳ ଆଦିର ଅନ୍ନଦାନ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏବଂ ‘ପରମ ପଦ’ଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପୌଷ ଶୁକ୍ଲ ପ୍ରତିପଦ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମୀରେ ଏକଦିନ ଉପବାସ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ପୁଣ୍ୟ; ଆଶ୍ୱିନୀ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ମହାଦେବଙ୍କ ପଟ୍ଟ-ବନ୍ଧ (ବନ୍ଧନ/ମାଳା) ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ସହ ଦର୍ଶନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଲ ପଞ୍ଚମୀରେ ଉପବାସ, କର୍ପୂର-କେଶର-କସ୍ତୁରୀ-ଚନ୍ଦନ ଆଦି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଘୃତପାୟସ ଅର୍ପଣ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 11
विद्याधरतीर्थमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Vidyādhara Tīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ବିଦ୍ୟାଧର-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଘୋଷିତ ହୁଏ—ଯେ ଶୁଚିଭାବେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ‘ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କର ଅଧିପତି’ ପଦ ପାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ୟାସ ମୁନି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପଚାରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର କାରଣକଥା କହନ୍ତି। ପାରିଜାତ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଏକ ବିଦ୍ୟାଧର-ନାୟକ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ଯାଏ। ମେନକାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ମାଳା ଦେଇଦିଏ; ଏହାକୁ ନୃତ୍ୟବିଘ୍ନ ଓ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବି ଇନ୍ଦ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାକୁ ପୃଥିବୀରେ ପତିତ ହେବାକୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ବିଦ୍ୟାଧର କୃପା ମାଗିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର ତାକୁ ଅବନ୍ତୀ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପଠାଇ ଗଙ୍ଗାସଂଯୁକ୍ତ ଗୁହା ଦେଖାଇ, ତାହାର ଉତ୍ତରେ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ବିଦ୍ୟାଧର’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଅଛି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେ ଅବନ୍ତୀକୁ ଆସି ସେଇ ରମ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ତାହାର ପ୍ରଭାବରେ ପୂର୍ବ ଦିବ୍ୟ ପଦ ପୁନଃ ପାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସେଠାରେ ପୁଷ୍ପ ଓ ଚନ୍ଦନ ଅର୍ପଣ କଲେ ଇହଲୋକ-ପରଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଭକ୍ତି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Adhyaya 12
Mārkaṭeśvara-tīrtha and Śītalā Darśana (मर्कटेश्वरतीर्थ-शीतलादर्शन)
ସନତ୍କୁମାର ମର୍କଟେଶ୍ୱର ନାମକ ଏକ ମହିମାମୟ ସ୍ଥାନର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବକାମପ୍ରଦାୟକ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶତ ଗୋଦାନର ଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ବିସ୍ଫୋଟ ପରି ଫୋଡା/ଉଦ୍ଭେଦ ରୋଗ ଶାନ୍ତି ଓ ଶିଶୁମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏକ ବ୍ୟବହାରିକ ଶାନ୍ତିବିଧି ଦିଆଯାଏ—ସେଠାରେ ମସୁର ମାପି କୁଟିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଶୀତଳା ଦେବୀଙ୍କ ଶୀତଳ ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଶୀତଳାଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଦୁରିତାପହା କୁହାଯାଇଛି; ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ପାପଚିହ୍ନ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ରୋଗଭୟ ଓ ଗ୍ରହପୀଡାରୁ ଅଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତୀର୍ଥକର୍ମ, ରକ୍ଷାତ୍ମକ ଦେବତତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷେମ-ସ୍ଥିରତାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରିଥିବା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଫଳଶ୍ରୁତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
Adhyaya 13
Svargadvāra-tīrtha: Bhairava–Ambikā Darśana and Śrāddha-Pūjā Phala (स्वर्गद्वारतीर्थे भैरवाम्बिकादर्शन-श्राद्धपूजाफलम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ (୧୩)ରେ ସନତ୍କୁମାର ଭ୍ୟାସଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ‘ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର’ ତୀର୍ଥର ବିଧି ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟି ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କ୍ରମ ହେଉଛି—ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରରେ ସ୍ନାନ, ଭୈରବ ଦର୍ଶନ, ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଭକ୍ତିସହିତ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କରିବା। ଏହାରେ ସାଧକ ଓ ପିତୃଗଣ ଉଭୟଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ ଖୋଲେ। ଭୈରବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅମ୍ବିକା ଦେବୀ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ନର-ନାରୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ମହାନବମୀ ଦିନ ଦେବୀଙ୍କୁ ବଳି ଅର୍ପଣ, ଏବଂ ମହିଷାଦି ଉପହାର, ମଦ୍ୟ-ମାଂସାଦି, ଶୁଭ ବିଲ୍ୱମାଳା ସହ ପୂଜା କଲେ ‘ସର୍ବ ସିଦ୍ଧି’ ମିଳେ—ଏମିତି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପୁନଃ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ମହେଶ୍ୱର ପୂଜା କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ରାଳୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 14
राजस्थलसमीपे चतुर्समुद्रसंगमः — The Convergence of Four Oceans near Rajāsthāla
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜସ୍ଥଳ ସମୀପର ଶୈବତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିବସନ୍ନିଧିରେ କ୍ଷାର (ଲୁଣ), କ୍ଷୀର (ଦୁଧ), ଦଧି (ଦହି) ଓ ଇକ୍ଷୁରସ (ଆଖୁରସ) ଏହି ଚାରି ସମୁଦ୍ର ଏକଠାରେ କଳାରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କୁହାଯାଏ। ସାଧାରଣତଃ ଲୋକସୀମାନ୍ତରେ ଥିବା ସମୁଦ୍ରମାନେ ଏଠାରେ କିପରି ଏକସ୍ଥାନେ? ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସନତ୍କୁମାର କାରଣକଥା କହନ୍ତି। ରାଜା ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ରାଣୀ ସୁଦର୍ଶନା ସନ୍ତାନକାମନାରେ ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ଶରଣ ଯାଆନ୍ତି। ଋଷି ‘ପୁତ୍ରପ୍ରଦ’ ଦିବ୍ୟଜଳରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶଙ୍କରପୂଜାର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ, ଶିବ ଆଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ଅବନ୍ତୀ/କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ଯାଅ; ମୋ ଆଦେଶରେ ସମୁଦ୍ରମାନେ ସେଠାକୁ ଆସି ଯୁଗାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଂଶରୂପେ ରହିବେ, ଏବଂ ସ୍ନାନଫଳରେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣୀ ପୁତ୍ର ମିଳିବ। ପରେ ଚାରି ସମୁଦ୍ରରେ କ୍ରମେ ସ୍ନାନ, ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପାର୍ବତୀପତି ଶିବପୂଜା ଓ ଦାନବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ଲୁଣ, ଦୁଧ, ଦହି-ଭାତ, ଗୁଡ଼, ତାମ୍ରପାତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଧାନ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଅର୍ଘ୍ୟ ଏବଂ ଦୁଧଦାୟିନୀ ଗାଈ ଦାନ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସମୃଦ୍ଧି, ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନ, ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ଓ ଶେଷେ ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 15
शंकरवापिका–शंकरादित्यतीर्थमाहात्म्य (Śaṅkaravāpikā and Śaṅkarāditya Tīrtha: Glory and Merits)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ତୀର୍ଥଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ‘ଶଙ୍କରବାପିକା’ ନାମକ ମହାତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଆସେ—ଶିବ କପାଳ-କ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଜଳ ଯେଉଁଠି ନିକ୍ଷେପ କଲେ, ସେଇ ଜଳ ତାହାଁରେ ବାପି/କୁଣ୍ଡ ରୂପେ ହୋଇ ସ୍ଥାନକୁ ପବିତ୍ର କଲା; ତେଣୁ ତାହାର ନାମ ଶଙ୍କରବାପିକା ହେଲା। ପରେ ଅର୍କାଷ୍ଟମୀ ଦିନର ବିଧି—ବାପିର ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମରେ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ, ଭୋଜ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ, ଶାକ-ମୂଳ ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ; ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଦାନଧର୍ମ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଠ କିମ୍ବା ପ୍ରଚାର କରୁଥିବା ଲୋକ ଇହ-ପର ମଙ୍ଗଳ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସମ୍ମାନ ପାଉଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଶିବ (ପିନାକୀ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ) ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାଁରେ ଅଂଶରୂପେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ଶିବ ଅନୁରୋଧ କରିବାରୁ ‘ଶଙ୍କରାଦିତ୍ୟ’ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପିତ ଓ ନାମିତ ହୁଏ; ଦେବ-ଦୈତ୍ୟ-ଗନ୍ଧର୍ବ-କିନ୍ନର ସାକ୍ଷୀ ରହି ଶଙ୍କର ଓ ଆଦିତ୍ୟ ଉଭୟଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶଙ୍କରାଦିତ୍ୟ ଦର୍ଶନ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ-ଦାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏବଂ ରୋଗ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଶୋକ, ବିୟୋଗରୁ ରକ୍ଷା କରେ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 16
Gandhavatī-Tīrtha Prādurbhāva and Śrāddha–Dāna Phala (गन्धवतीतीर्थप्रादुर्भावः श्राद्धदानफलम्)
ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ‘ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ଗନ୍ଧବତୀ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଶୈବ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମହେଶ୍ୱର କପାଳ-କ୍ଷାଳନ ପାଇଁ କପାଳରେ ଜଳ ବହନ କରି, ସେହି ଜଳକୁ ଭୂମିରେ ଧୋଇ/ଛିଟାଇ ଦେବାରୁ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅନୁପମ ତୀର୍ଥ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ପବିତ୍ର ଗନ୍ଧବତୀ ନଦୀ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନର ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା ହୋଇଛି। ଏହି ସ୍ଥାନରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତର୍ପଣ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ପିତୃଗଣ ସନ୍ନିହିତ ରହି ବଂଶଜମାନଙ୍କ ଅର୍ପଣ—ପାୟସ, ଧାନ୍ୟ, ଏବଂ ମଧୁ-ତିଳମିଶ୍ରିତ ପିଣ୍ଡ—ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏଥିରେ ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ଓ କର୍ତ୍ତା ନିତ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ଦେବ, ପିତୃ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ ବୋଲି ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଇଛି। ନବମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ, ଅମାବାସ୍ୟା, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ସୂର୍ଯ୍ୟସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ବିଶେଷ ଚନ୍ଦ୍ର-ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ଭଳି ଶୁଭକାଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଶେଷରେ ମନ-ଦ୍ରବ୍ୟର ଶୁଦ୍ଧି, ଯଥାକାଳ, ଯଥାବିଧି, ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ଓ ପରମ ଭକ୍ତି—ଇଚ୍ଛିତ ଫଳର ମୁଖ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 17
दशाश्वमेधमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Daśāśvamedha (Tīrtha Merit Discourse)
ସନତ୍କୁମାର ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥର ତୀର୍ଥ-ଫଳଶ୍ରୁତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମଷ୍ଟି ଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—ରାଜଯଜ୍ଞ କରିବା ସାମର୍ଥ୍ୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନ-ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମହାଫଳ ସୁଲଭ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ମନୁ, ଯୟାତି, ରଘୁ, ଉଶନସ, ଲୋମଶ, ଅତ୍ରି, ଭୃଗୁ, ବ୍ୟାସ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ପୁରୂରବା, ନହୁଷ ଓ ନଳ ଆଦିଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀରେ ଭକ୍ତିସହ ଦେବପୂଜା କରି, ସୁଗଠିତ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ଘୋଡ଼ାର ରୋମ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଶିବଲୋକରେ ଦୀର୍ଘ ସମ୍ମାନ ମିଳି ପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରି ରାଜ୍ୟସୌଭାଗ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 18
Ekānaṃśā-devī Utpattiḥ and Pūjā-Phala (एकानंशादेवीोत्पत्तिः पूजाफलम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶିନୀ ଏକାନଂଶା ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ପଚାରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରଥମେ ବିଧାନପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିୟମପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ‘ସର୍ବସିଦ୍ଧି’ ମିଳେ; ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧି, ରକ୍ଷାକାରୀ ମନ୍ତ୍ର-ଯନ୍ତ୍ରାଦି ଓ ଅଭୀଷ୍ଟଫଳ ପ୍ରାପ୍ତିର ନିଶ୍ଚୟତା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ତାପରେ କଥା କୃତଯୁଗର ଆରମ୍ଭକୁ ଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ରାତ୍ରି/ବିଭାବରୀଙ୍କୁ ଡାକି ତାରକାସୁରର ଭୟ ଜଣାଇ, ତାହାର ବିନାଶ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସତୀଙ୍କ ପାର୍ବତୀରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଶିବଙ୍କ ତପସ୍ୟା-ପ୍ରତୀକ୍ଷା, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କ୍ରମରେ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ତେଜସ୍ବୀ ସନ୍ତାନର ଜନ୍ମ—ଯିଏ ଶତ୍ରୁଶକ୍ତିକୁ ଦମନ କରିବ—ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ଶେଷରେ ଏକାନଂଶାଙ୍କୁ ଗାୟତ୍ରୀରୂପା, ଓଁମୁଖୀ, ଶ୍ରୀ-କୀର୍ତ୍ତି, ବିଦ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ୱରୂପା ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ ରୂପରେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ। ଯେ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା କରେ ସେ ଅଭୀଷ୍ଟ ପାଏ; ଭକ୍ତିରେ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 19
हरसिद्धि-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Harasiddhī)
ସନତ୍କୁମାର ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ମହାକାଳ ସନ୍ନିଧିରେ ଶକ୍ତିଦାୟିନୀ ହରସିଦ୍ଧି ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି। ଚଣ୍ଡ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ନାମକ ଦୁଇ ପ୍ରବଳ ଦୈତ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉପାଡ଼ି କୈଳାସକୁ ଆସି ଶିବଙ୍କ ସହ ଜୁଆ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବାଧା ‘ଦେବକଣ୍ଟକ’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି କୋଳାହଳରେ ଶିବଗଣ ଦମିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ନନ୍ଦୀ ଗୁରୁତର ଆହତ ହୁଏ। ତେବେ ଶିବଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ପାର୍ବତୀ/ଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପା ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଉଗ୍ର ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦୈତ୍ୟଦ୍ୱୟକୁ ବଧ କରନ୍ତି। ଶିବ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଯେ ସେ ଜଗତରେ ‘ହରସିଦ୍ଧି’—ସିଦ୍ଧିଦାତ୍ରୀ—ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ; ତାଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଦର୍ଶନ ଇଷ୍ଟଫଳଦାୟକ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ: ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ହରସିଦ୍ଧି ଦର୍ଶନରେ ଅକ୍ଷୟ କାମନା ସିଦ୍ଧି ଓ ଶୈବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ‘ହରସିଦ୍ଧି’ ଏହି ଚତୁରକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ ଶତ୍ରୁଭୟ ନାଶ କରେ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ରୋକେ। ମହାନବମୀରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବଳିସହ ପୂଜା ରାଜସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ଏବଂ ସେହି ଦିନ ମହିଷବଧ କର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ପାପହୀନ ଓ ଅର୍ପିତ ବଳି ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ ବୋଲି କଥିତ।
Adhyaya 20
वटयक्षिणी-माहात्म्य तथा अवन्तीक्षेत्रे शिवदर्शन-तीर्थस्नान-फलश्रुति (Vaṭayakṣiṇī Mahātmya and the Fruits of Śiva-Darśana & Tīrtha-Snāna in Avantī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ବ୍ରତ‑ନିୟମ ଓ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନମାନଙ୍କର ଫଳଶ୍ରୁତି କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସନତ୍କୁମାର ବଟୟକ୍ଷିଣୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ‑ପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏକ ମାସ ଭକ୍ତିରେ ଦର୍ଶନ, ପୂଜା ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ବିଶେଷ ବିଧି ଅଛି—ସ୍ନାନ କରି ତିଳଦାନ କଲେ ପିଶାଚ‑ପୀଡା ନଶ୍ଟ ହୁଏ କିମ୍ବା ରୋକାଯାଏ; ଏହାର ଫଳ ଦାତାଙ୍କ ବଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପେ ଏବଂ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଯେଉଁ ପରିବାରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ। ତାପରେ ଶୈବ ତୀର୍ଥ‑ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନକ୍ରମ—ଶିପ୍ରା ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ/ଦର୍ଶନ/ପୂଜା/ଦାନ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ: ପାପକ୍ଷୟ, ଯମଲୋକରୁ ମୁକ୍ତି, ରୁଦ୍ରଲୋକପ୍ରାପ୍ତି, ଅଶ୍ୱମେଧ‑ସମ ପୁଣ୍ୟ, ରୋଗନିବାରଣ, ରାଜସମୃଦ୍ଧି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦୀର୍ଘଭୋଗ, ସିଦ୍ଧି‑ବିଜୟ, ମହାପାତକରୁ ମୋଚନ, ସର୍ପଭୟ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରୁ ରକ୍ଷା, ଏବଂ ‘ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର’ରେ ଭୈରବଦର୍ଶନରେ ବହୁ ଯଜ୍ଞ‑ସମ ପୁଣ୍ୟ।
Adhyaya 21
हनुमत्केश्वर-प्रतिष्ठा (Establishment of Hanumatkeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ରଚିତ। ବ୍ୟାସ ହନୁମତ୍କେଶ୍ୱରଙ୍କ ସନାତନ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ ପଚାରନ୍ତି, ସନତ୍କୁମାର ତାହା କହନ୍ତି। ରାବଣବିଜୟ ପରେ ଶ୍ରୀରାମ ସୀତାସହିତ ଫେରିଆସନ୍ତି, ଋଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥାନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମହାଦେବଙ୍କ ଅତୁଲ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧପରାକ୍ରମକୁ ବାୟୁସୁତ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତି। ଏହାରୁ ହନୁମାନ ନିଜ ଭକ୍ତିମହିମାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପ୍ରମାଣ ପାଇଁ ଲଙ୍କାରୁ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଆଣିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ହନୁମାନ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ କହନ୍ତି ଯେ ରାବଣ ତ୍ରିଲୋକବିଜୟ ପୂର୍ବରୁ ଛଅଟି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲା; ସେଥିରୁ ଗୋଟିଏ ବାଛନ୍ତୁ। ହନୁମାନ ମୁକ୍ତାସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲିଙ୍ଗ ବାଛନ୍ତି। ବିଭୀଷଣ ଏହାର ପୂର୍ବସମ୍ବନ୍ଧ ଧନଦ (କୁବେର) ସହ ଥିବା କଥା କହନ୍ତି—କୁବେର ତ୍ରିକାଳ ପୂଜା କରି ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ବନ୍ଧନମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ଏହା ଲିଙ୍ଗର କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଓ ରକ୍ଷାସାମର୍ଥ୍ୟ ପ୍ରମାଣ କରେ। ହନୁମାନ ଲିଙ୍ଗ ବହନ କରି ସପ୍ତମ ଦିନ ଅବନ୍ତିକାକୁ ପହଞ୍ଚି ରୁଦ୍ରସରସରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପରେ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଉଠେନି। ତେବେ ଦେବତା ସ୍ୱୟଂ କହନ୍ତି—ଏହା ଏଠାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ନାମରେ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହୁ। ଫଳଶ୍ରୁତି: ଶନିବାର ଦର୍ଶନରେ ଶତ୍ରୁଭୟ ନାଶ ଓ ବିଜୟ ମିଳେ; ଭକ୍ତମାନେ ଚୋରି, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ତୈଲାଭିଷେକ ରୋଗ ଓ ଗ୍ରହପୀଡା ଶମନ କରେ; ଭକ୍ତିସହ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଲୋକେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି।
Adhyaya 22
Yameśvara–Koṭitīrtha–Mahākāla Māhātmya (Rudrasaras and Ritual Merits)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଉପଦେଶରୂପେ ଯମେଶ୍ୱର ପୂଜାବିଧି ଓ ତାହାର ଫଳଶ୍ରୁତି କହିଛନ୍ତି। ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି ଯମେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ, କେଶର/କୁଙ୍କୁମ ଲେପନ, ପଦ୍ମାର୍ପଣ, ଧୂପ—ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣାଗରୁ—ଏବଂ ତିଳ ଓ ଚାଉଳ ନିବେଦନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏପରି ଭକ୍ତିରେ ଯମ ମୃତକ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ‘ପିତାସମ’ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ଧର୍ମାର୍ଥ ପ୍ରତିପାଦିତ। ତାପରେ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ‘ରୁଦ୍ରସରସ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆସେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି କୋଟେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ସମସ୍ତ ମଳିନତା ନାଶ ହୁଏ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ସେଠାରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ମହାଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ଫଳଦାୟକ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଯେକୌଣସି ଦାନ ‘କୋଟି-ଗୁଣିତ’ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସ୍ନାନ ପରେ ପରମାକ୍ଷର ଧ୍ୟାନ ସର୍ପ ଚର୍ମ ଛାଡ଼ିବା ପରି ବନ୍ଧନମୋଚନର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ କରି ମହାକାଳ ଦର୍ଶନରେ ସହସ୍ର ଗୋଦାନ ଫଳ, ସାତ ରାତି ଶୁଦ୍ଧବାସରେ ହଜାର ହଜାର ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ସମ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ପୂଜା ଓ ମହାଭିଷେକର ବିଧାନ ରହିଛି। ଶେଷରେ କାର୍ତ୍ତିକୀ ଓ ବୈଶାଖୀ କାଳର ବିଶେଷ ପୂଜାରେ କର୍ପୂର-କେଶର-ଚନ୍ଦନ-ଅଗରୁ ସମ ଲେପକୁ ପଥରରେ ଘସି ମହାକାଳଙ୍କୁ ଲେପନ କଲେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଚର ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 23
महाकालयात्रा-विधिः (Mahākāla Pilgrimage Procedure and Merits)
ସନତ୍କୁମାର ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହାକାଳ-ଯାତ୍ରାର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ରସରୋବରରେ ସ୍ନାନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ତୀର୍ଥକ୍ରମେ ବିଭିନ୍ନ ଶିବସ୍ଥାନ ଓ ନାମିତ ଲିଙ୍ଗରେ ଦର୍ଶନ, ନମସ୍କାର, ସୁଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପାଦିରେ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଘୃତାଭିଷେକ ଓ ବହୁ କଳଶ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ ପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଠାରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଘନ—ଦର୍ଶନରେ ମହାପାପକ୍ଷୟ, ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱପ୍ନନିବାରଣ, କୁଷ୍ଠାଦି ରୋଗଶମନ, ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧିଲାଭ ଇତ୍ୟାଦି କଥାଯାଇଛି। ଯାତ୍ରାଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଶିଖାଯାଏ: ଯାତ୍ରୀ ଏକାଗ୍ର, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ, ସଂଯମୀ ହେବା ସହ ବିଶେଷକରି ଧନସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଠକେଇରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ। ଶେଷରେ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବସି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରି ଯାତ୍ରାକୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି ‘ସଂସାରସାଗର’ରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାର ବିଧି ଅଛି। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାକୁ ମହାଦାନସମ ପୁଣ୍ୟ କୁହି, ଶିବଭକ୍ତ ଓ ଦୀନ-ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପକରଣ ସହ ଦୁଗ୍ଧଦାୟିନୀ ଗାଈ ଦାନ କରିଲେ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଓ ବଂଶକୁ ବ୍ୟାପି ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
Adhyaya 24
वाल्मीकेश्वर-माहात्म्य (Valmīkeśvara Māhātmya: The Etiology of Poetic Attainment)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସନତ୍କୁମାର ଅବନ୍ତୀଦେଶରେ ସ୍ଥିତ ‘ବଲ୍ମୀକେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହି ଶିବଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜାରେ କବିତ୍ୱ—କାବ୍ୟରଚନାର ଶକ୍ତି—ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। କଥାରେ ଭୃଗୁବଂଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସୁମତି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଦେଶାନ୍ତରକୁ ଯାଆନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଗ୍ନିଶର୍ମା ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଛାଡ଼ି ହିଂସ୍ର ଦସ୍ୟୁମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ପଡ଼ି ବେଦସ୍ମୃତି, ଗୋତ୍ରଚିହ୍ନ ଓ ବିଦ୍ୟା ସବୁ ଭୁଲିଯାଏ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରତ ସପ୍ତର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଧମକ ଦେଲାବେଳେ, ଅତ୍ରି ଋଷି ତାହାର ନୀତିବୋଧ ପରୀକ୍ଷା କରି କହିଲେ—‘ପରିବାର ପାଇଁ’ କରା ହିଂସାର ପାପଭାର କି ତୋର ସ୍ୱଜନ ଭାଗ କରିବେ? ଅଗ୍ନିଶର୍ମା ଘରକୁ ଯାଇ ପିତା, ମାତା ଓ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ; କେହି ପାପର ଅଂଶୀଦାର ହେବାକୁ ମାନିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି ଋଷିମାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଲା। ଋଷିମାନେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହି ଦୀର୍ଘକାଳ ଧ୍ୟାନ ଓ ମନ୍ତ୍ରଜପ କରିବାକୁ କହିଲେ; ତେର ବର୍ଷରେ ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ବଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ଢେର) ହୋଇଗଲା। ପରେ ଋଷିମାନେ ବଲ୍ମୀକ ଭାଙ୍ଗି ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ‘ବାଲ୍ମୀକି’ ନାମ ଦେଲେ। ସେ କୁଶସ୍ଥଳୀରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆରାଧନା କରି କବିତ୍ୱଶକ୍ତି ପାଇ ରାମାୟଣ ରଚନା କଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ଅବନ୍ତୀରେ ଦେବତା ‘ବଲ୍ମୀକେଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ କାବ୍ୟପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
Adhyaya 25
Tīrtha-Phala of Avantīkṣetra: Worship of Named Śiva-Liṅgas and Observance-Based Merits (तीर्थफलप्रकरणम्)
ଏହି ୨୫ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥଫଳ ବିଷୟରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଶୁକ୍ରେଶ୍ୱର, ଭୀମେଶ୍ୱର, ଗର୍ଗେଶ୍ୱର, କାମେଶ୍ୱର, ଚୂଡାମଣି ଓ ଚଣ୍ଡୀଶ୍ୱର ନାମକ ଶିବଲିଙ୍ଗ-ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥରେ କରିବାକୁ ଥିବା ପୂଜା-ଦର୍ଶନ ଓ ତାହାର ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଧଳା ଫୁଲ ଓ ଲେପନରେ ପୂଜା, ସାବଧାନ ଦର୍ଶନ, ତିଳତେଲ ଓ ତିଳଜଳରେ ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଅର୍ପଣ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ନବମୀ, କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀରେ ଉପବାସ-ବ୍ରତ—ଏହି ସବୁ ସହ ଦାନ, ବିଶେଷକରି ସହସ୍ର ଗୋଦାନ, ର ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ନିୟମିତ କର୍ମ ଓ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଅଭୟ, ଧର୍ମବୃଦ୍ଧି, ସ୍ଥାୟୀ କଲ୍ୟାଣ, ବନ୍ଧନମୋଚନ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଲୋକ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ। ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧମନେ ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସେବନ କଲେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆନନ୍ଦମୟ ଧାମ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର।
Adhyaya 26
Pañceśānī-yātrāvidhi, Kṣetra-dvārapāla-nirdeśa, Mandākinī-tīrtha-māhātmya (पञ्चेशानी-यात्राविधिः, क्षेत्रद्वारपाल-निर्देशः, मन्दाकिनीतीर्थ-माहात्म्यम्)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ୟାସ ମହାକାଳବନର ପବିତ୍ରତା ଓ ପରିସୀମା ବିଷୟରେ ପ୍ରମାଣିକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଚାହାନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରୁ ପୂର୍ବେ ଶୁଣିଥିବା କଥା କହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅଧିକାର-ପରମ୍ପରା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ କ୍ଷେତ୍ରଟି ଯୋଜନ-ପରିମିତ ପୁଣ୍ୟମଣ୍ଡଳ ଭାବେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାର ଓ ରତ୍ନମୟ ପ୍ରବେଶପଥରେ ଶୋଭିତ, ଲୋକହିତାର୍ଥେ ନିଯୁକ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାରାଧ୍ୟକ୍ଷମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦିଗନୁସାରେ ରକ୍ଷକେଶ୍ୱର: ପୂର୍ବେ ପିଙ୍ଗଲେଶ, ଦକ୍ଷିଣେ କାୟାବରୋହଣେଶ୍ୱର, ପଶ୍ଚିମେ ବିତ୍ତେଶ, ଉତ୍ତରେ ଉତ୍ତରେଶ୍ୱର। ପଞ୍ଚେଶାନୀ-ଯାତ୍ରାବିଧି ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ସଂଯୋଗକାଳରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଉପବାସ, ସ୍ନାନ, ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ-ଧୂପ-ନୈବେଦ୍ୟରେ ପୂଜା, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, କ୍ରମେ ମନ୍ଦିରଦର୍ଶନ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ମହାକାଳେଶ୍ୱର ସନ୍ନିଧିକୁ ଫେରିବା। ସମାପନରେ ପାଞ୍ଚ ଶିବଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଓ ସ୍ଥାନାନୁସାରେ ରଥ, ଗଜ, ଅଶ୍ୱ, ବୃଷ, ଧେନୁ ଆଦି ଦାନର ବିଧି ଅଛି; ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଭୋଗର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିଳେ। ତାପରେ କୁଶସ୍ଥଳୀ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପଦ୍ମାବତୀ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଶୃଙ୍ଗାଟିକା, ଅବନ୍ତିନୀ, ଅମରାବତୀ, ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ବିଶାଳା ଦର୍ଶନ-ପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ, ପାପକ୍ଷୟ ଓ ପରଲୋକଗତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ମନ୍ଦାକିନୀ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ଜପ-ଦାନର ବହୁଗୁଣ ଫଳ, ଏବଂ ଋତୁଅନୁସାରେ ଗୋଦାନ, ଘୃତଧେନୁ, ତିଳଧେନୁ, ଜଳଧେନୁ ଆଦି ଦାନବିଧି କହନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ଛଦ୍ମବେଶରେ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରବେଶ, ସଂଘର୍ଷ ଓ ଶାପପ୍ରସଙ୍ଗ, ଏବଂ ଭକ୍ତ-ଶୀଳବାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ତୀର୍ଥ-କ୍ଷେତ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 27
Aṃkapāda-darśana and the Yamaloka Episode (Sāndīpani’s Son and the Five Forms at Kuśasthalī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ–ସନତ୍କୁମାର ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଅବନ୍ତୀର ‘ଅଙ୍କପାଦ’ ତୀର୍ଥରେ ରାମ ଓ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିଲେ, ଭାରୀ ପାପଭାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯମଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ପଡ଼େନି—ଏହି ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମହିମା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ପୃଥିବୀର ଭାର ହରିବା ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ରାମ–କୃଷ୍ଣ ଉଜ୍ଜୟିନୀକୁ ଯାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସାଣ୍ଡୀପନିଙ୍କ ନିକଟରେ ବେଦ–ବେଦାଙ୍ଗ ଆଦି ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି; ଗୁରୁ ସହ ମହାକାଳବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଧର୍ମରକ୍ଷା ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା-ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସା ପାଆନ୍ତି। ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ପଚାରିଲେ ସାଣ୍ଡୀପନି ସମୁଦ୍ରରେ ହରାଇଥିବା ପୁଅକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ତେବେ କୃଷ୍ଣ–ରାମ ତିମି-ରୂପୀ ସମୁଦ୍ରଦୈତ୍ୟ ପଞ୍ଚଜନକୁ ଖୋଜି ଶଙ୍ଖ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ବରୁଣଦତ୍ତ ଭୟଙ୍କର ରଥରେ ଯମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଶଙ୍ଖନାଦ ଓ ବିଷ୍ଣୁସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ନରକଲୋକ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ପାପବନ୍ଧନରେ ଅଟକିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ସହ ସଂଘର୍ଷରେ ନାରାନ୍ତକ ପରାଜିତ ହୁଏ, ପରେ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ ସହ ଯମ ଆଗେଇ ଆସନ୍ତି। କାଳ ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇବା ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ରାମଙ୍କ ଜଗଦ୍ଧାରଣ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କରି ସଂଯମ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ କହନ୍ତି—ଗୁରୁପୁତ୍ରକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ହିଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ଯମ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଶିଶୁକୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ସେହି ଦିନଠାରୁ ଅଙ୍କପାଦରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଯମଦର୍ଶନ ହୁଏନି; କୁଶସ୍ଥଳୀରେ ପାଞ୍ଚ ରୂପ (ମହାକାଳ, ବିଶ୍ୱରୂପ ଗୋବିନ୍ଦ, ଶଙ୍ଖୋଦ୍ଧାର-ରୂପ କେଶବ ଆଦି) ଦର୍ଶନ କଲେ ନିରୟଭୟ ଦୂର ହୋଇ ଶୁଭଗତି ମିଳେ। ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଅର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଆରୋଗ୍ୟ, ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ-ନିବାରଣ, ଶୁଦ୍ଧ କୁଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
Adhyaya 28
अध्याय २८: चन्द्रादित्य–करभेश्वर–गणेश–सोमवतीतीर्थमाहात्म्य (Chapter 28: Mahatmya of Candrāditya, Karabheśvara, Gaṇeśa, and Somavatī Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ଵ୍ୟାସଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀଖଣ୍ଡର ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂଗ୍ରହରୂପେ କହିଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ୟଙ୍କ ସ୍ତୁତି—ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟରେ ପୂଜା କଲେ ସାଲୋକ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ତାପରେ କରଭେଶ୍ୱର କଥା। ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ବନରେ କ୍ରୀଡା କରୁଥିବା ଶିବ କରଭ (ଗର୍ଦ୍ଧଭସଦୃଶ) ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଗଣନାୟକ (ବିନାୟକ) ରହସ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ପରେ ଶିବ ‘କରଭେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଦିବ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜାର ମହାଫଳ କହିଛନ୍ତି। ଅନନ୍ତରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ‘ଲଡ୍ଡୁକ-ପ୍ରିୟ’ ବୋଲି କହି ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନର ଏକ ବ୍ରତସଦୃଶ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ଶିପ୍ରା ସ୍ନାନ, ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର, ଲାଲ ପୁଷ୍ପ ଓ ଲାଲ ଚନ୍ଦନ, ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ, ଲଡ୍ଡୁକ ନୈବେଦ୍ୟ; ଏହାରେ ବିଘ୍ନନାଶ ଓ ଶୁଭସିଦ୍ଧି ହୁଏ। କୁସୁମେଶ, ଜୟେଶ୍ୱର, ଶିବଦ୍ୱାର ଲିଙ୍ଗ, ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର, ବ୍ରହ୍ମସର/ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର, ଯଜ୍ଞବାପୀ ଓ ଅନେକ କୁଣ୍ଡର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷଭାଗରେ ସୋମବତୀ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି—ଅତ୍ରିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରୁ ସୋମଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ—ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଗୁରୁତର ପାପ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅମାବାସ୍ୟା-ସୋମବାର ସଂଯୋଗ ଓ ବ୍ୟତୀପାତ ଯୋଗରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ବିଶେଷ। ସୋମଙ୍କ ରୋଗପୀଡା ଅବନ୍ତୀରେ ସୋମେଶ୍ୱର ପୂଜାରେ ଶମିତ ହେବାର କଥା ଏବଂ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରର ସୋମନାଥ ପୂଜା ସହ ନିତ୍ୟପୁଣ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଇ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 29
अनरकतীर्थमाहात्म्य एवं नरकवर्णन (Glory of Anaraka Tīrtha and an Ethical Account of Narakas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ମୁନି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ନରକ କେତେ, କେଉଁଠି ଅଛି, ଏବଂ କେଉଁ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ପ୍ରାଣୀ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଏ। ସନତ୍କୁମାର ଅନେକ ନାମଧାରୀ ନରକର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଶାସ୍ତି କର୍ମାନୁସାରେ ସମୁଚିତ ଭାବେ ମିଳେ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହା ଧର୍ମନୀତିର ଉପଦେଶ ଓ ପାପରୁ ସତର୍କତା। ତାପରେ ପରିହାରମାର୍ଗ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଅନରକତୀର୍ଥର ଅପୂର୍ବ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଘୋଷିତ—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ, ଘୋର ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନରକଦର୍ଶନ/ନରକାନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଓ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଶ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଖଣ୍ଡ ଶିବସ୍ମରଣ। ଶେଷରେ କାଳବିଧି: କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଦେବଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦୀପଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ନୀତିଶୁଦ୍ଧି ଓ ଭକ୍ତିକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
Adhyaya 30
Dīpadāna-Māhātmya and Anarakā-Tīrtha Vidhi (दीपदानमाहात्म्य तथा अनरकातीर्थविधिः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ଦୀପଦାନର ଫଳ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର କୃତଯୁଗର କାରଣକଥା କହନ୍ତି—ଦେହଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ପୀଡିତ ପାର୍ବତୀ ଶୁଭ ତେଜ ପାଇବାକୁ ତପସ୍ୟାରେ ଯାଆନ୍ତି; ଶଙ୍କରଙ୍କ ତ୍ରିନେତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ‑ଚନ୍ଦ୍ର‑ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଆଲୋକ‑ନିରାପତ୍ତା ହରାଇ ବିଳାପ କରନ୍ତି। ତେବେ କେଶବ/ଦାମୋଦର/ବିଷ୍ଣୁରୂପ ଦିବ୍ୟବାଣୀ ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପଦାନ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ବୋଲି କହେ; ନାଗମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀପ ପାତାଳର ଅନ୍ଧକାର ନିବାରଣ କରିଥିବା କଥା ଦେଇ ଦୀପକୁ ସର୍ବଲୋକହିତର ସାଧନ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ପରେ ବିଧିରୂପେ ଅବନ୍ତୀର ଅନରକା ତୀର୍ଥରେ କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଯମଙ୍କୁ କଳା ତିଳ ଓ ମନ୍ତ୍ର ସହ ଅର୍ପଣ, ତାପରେ ଘୃତପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୀପଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ପଦ୍ମ/ମଣ୍ଡଳ ରଚନାରେ ବହୁଦୀପ ସ୍ଥାପନ, ପାତ୍ର‑ବତି‑ଉପହାର ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କହି ଶେଷରେ ଭୋଗସମୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣର ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 31
Adhyāya 31 — Kedāreśvara to Rāmeśvara: Tīrtha Network, Phalaśruti, and the Kuśasthalī Legend
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅବନ୍ତୀ ଅଞ୍ଚଳର ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗ-କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ସୂଚୀ ସହ ସ୍ପଷ୍ଟ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। କେଦାରେଶ୍ୱର, ଜଟେଶ୍ୱର (ଜଟାଶୃଙ୍ଗରେ), ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ/ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର, କୁଣ୍ଡେଶ୍ୱର, ଗୋପତୀର୍ଥ/ଗୋପେଶ୍ୱର, ଚିପିଟାତୀର୍ଥ, ବିଜୟ/ଆନନ୍ଦେଶ୍ୱର ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ, ଦର୍ଶନ, ପୂଜା, ଉପବାସ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ, ଶିବଲୋକ କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଅଧୋଗତିଜନ୍ୟ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ କଥା କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ଯାଇ ରାମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସ୍ୱଜନ-ବିୟୋଗ ନେଇ ରାମଙ୍କ ଚିନ୍ତାର ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ, ପ୍ରଭୁଦର୍ଶନ ‘ବିୟୋଗ’ ଶବ୍ଦର ଅଶୁଭ ଅର୍ଥକୁ ନିବାରି ମଙ୍ଗଳମୟ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ମିଳେ। ଦିବ୍ୟବାଣୀ ରାମଙ୍କୁ ନିଜ ନାମରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ କହେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶିପ୍ରାଜଳରେ ସ୍ନାନବିଧି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ନୀତିମୟ-ମାନବୀୟ ଟୀକା ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ୱାର୍ଥ କେବେ କେବେ ସାମାଜିକ ବନ୍ଧନକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରେ; ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଳ୍ପକାଳୀନ ତଣାପୋଡ଼କୁ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ବୁଝାଯାଏ। ଶେଷରେ ସୌଭାଗ୍ୟତୀର୍ଥ, ଘୃତତୀର୍ଥ, ଯୋଗୀଶ୍ୱରୀ ପୂଜା, ଶଙ୍ଖାବର୍ତ୍ତ, ସୁଧୋଦକ/ସୁଧେଶ୍ୱର (ମୋକ୍ଷଦାୟକ) ଆଦିର ମହିମା, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ଶମନ କଥା (କିଂପୁନ; ସୂର୍ଯ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୁର୍ଧର୍ଷ) ଓ ଗୋପୀନ୍ଦ୍ର, ଗଙ୍ଗାତୀର୍ଥ, ପୁଷ୍ପକରଣ୍ଡ, ଉତ୍ତରେଶ୍ୱର, ଭୂତେଶ୍ୱର, ଅମ୍ବାଲିକା, ଘଣ୍ଟେଶ୍ୱର, ପୁଣ୍ୟେଶ୍ୱର, ଲମ୍ପେଶ୍ୱର, ସ୍ଥବିର ବିନାୟକ, ନବନଦୀ-ପାର୍ବତୀ, କାମୋଦକ, ପ୍ରୟାଗେଶ ଆଦି ଅନେକ ସ୍ଥାନର ଉଲ୍ଲେଖ ସହ ଅଧ୍ୟାୟଟି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ମାନଚିତ୍ର ପରି ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 32
नरादित्य-प्रतिष्ठा तथा केशवार्क-माहात्म्य (Installation of Narāditya and the Glory of Keśavārka)
ସନତ୍କୁମାର ନରାଦିତ୍ୟ ନାମକ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ (ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆରୋଗ୍ୟଦାୟକ) ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥାକୁ ଧାର୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେବାରେ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜିତି ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ପରି ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଏ। ପ୍ରସନ୍ନ ଇନ୍ଦ୍ର ବର ଦେଇ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ପ୍ରଜାପତି/ଦକ୍ଷ ପୂଜିତ ଦୁଇ ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରତିମା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦେଇ କୁଶସ୍ଥଳୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ କହନ୍ତି—ଶିପ୍ରା ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ କେଶବାର୍କ ପାପହର ଭାବେ ବିରାଜନ୍ତି; ଆଷାଢ଼ୀ ଓ କୌମୁଦୀ ଯାତ୍ରାରେ ମେଘ–ବର୍ଷା ଓ ଦେବସମାଗମର ଚିହ୍ନ ସହ ତୀର୍ଥଚକ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନାରଦ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି; କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠାକ୍ରମକୁ ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି—ଅର୍ଜୁନ ପୂର୍ବଦିଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, କୃଷ୍ଣ ଉତ୍ତରକୁ ଯାଇ ଶଙ୍ଖନାଦକୁ ବିଧିଚିହ୍ନ କରନ୍ତି। ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ଅତ୍ୟଧିକ ତେଜରେ ପ୍ରକଟି ପରେ ସୌମ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅଭୟ ଦେଇ ସ୍ଥାନକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଗନ୍ନିୟନ୍ତା, ଅନ୍ଧକାରନାଶକ, ବିପଦରେ ରକ୍ଷକ ଓ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟର ସମନ୍ୱୟକେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ସ୍ତୁତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବର ଦିଅନ୍ତି—ସେଠାରେ ନିତ୍ୟସନ୍ନିଧି ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସମୃଦ୍ଧି; ଭକ୍ତି ନଥିଲେ ମାନବ ପ୍ରୟାସ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ବୋଲି ଶେଷ ଭାବ।
Adhyaya 33
Keśavārka-Stotra and the Merit of Reṇutīrtha (केशवार्कस्तोत्रं रेणुतीर्थमहिमा च)
ଏହି ତେତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂର୍ୟୋପାସନାର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଆଲୋଚନା ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ସ୍ତୋତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଦିଆଯାଇଛି। ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି—ନାରାୟଣ ଶଙ୍ଖକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଏକାଗ୍ର ପ୍ରୟାସରେ ତାହା ଫୁଙ୍କି, କେଶବାର୍କ-ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପରେ ସମ୍ବାଦରୂପେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆଦିତ୍ୟ, ରବି, ସୂର୍ୟ, ଦିବାକର, ସହସ୍ରାଂଶୁ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ଆଦି ଅନେକ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସୂର୍ୟଙ୍କୁ ଜଗତ୍-ନିୟନ୍ତା, କର୍ମସାକ୍ଷୀ, ଜାଗରଣର ଉତ୍ସ ଓ ଇଷ୍ଟଫଳଦାତା ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ତ୍ରିରୂପ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ—ପ୍ରଭାତେ ସୂର୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ ରୁଦ୍ର, ଦିନାନ୍ତେ ବିଷ୍ଣୁ; ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣ-ରୂପର ସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଜପିଥିବା ଦିବ୍ୟ ଅଷ୍ଟଶତନାମ-ସମୂହ ବୋଲି କହି, ଭକ୍ତିରେ ପାଠ କଲେ ଶୁଭଗତି, ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ, ତେଜ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ପରମ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ—କେଶବାର୍କ ଦର୍ଶନରେ ପାପମୋଚନ ଓ ସୂର୍ୟଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ। କେଶବାର୍କ ନିକଟରେ ରେଣୁତୀର୍ଥ ଅଛି; ତାହାର ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ନିଶ୍ଚୟ ପାପନାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 34
शक्तिभेद-कोटितीर्थ-माहात्म्य तथा स्कन्दोत्पत्ति (Śaktibheda and Koṭitīrtha Māhātmya with the Account of Skanda’s Manifestation)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଓ ଅବନ୍ତୀର ‘ଶକ୍ତିଭେଦ’ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅସୁରମାନଙ୍କ ହାତରେ ଦେବମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ; ଇନ୍ଦ୍ର ତପ କରିଲେ ଏବଂ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମହାବଳୀ ସେନାପତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ପରେ ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ତପସ୍ୟା, କାମଦହନ ଓ ଶେଷରେ ଦିବ୍ୟ ବିବାହର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। କାରଣ-ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଶିବଙ୍କ ରେତସ୍ ଅଗ୍ନି ମାଧ୍ୟମରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ; କୃତ୍ତିକାମାନେ ଓ ମାତୃସ୍ୱରୂପ ଶକ୍ତିମାନେ ଗର୍ଭଧାରଣ-ଭାବରେ ଜଡିତ ହୁଅନ୍ତି; ଶେଷରେ ଷଣ୍ମୁଖ ସ୍କନ୍ଦ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦେବସେନାପତି ଭାବେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି କଥାକୁ ଅବନ୍ତୀର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳରେ ସ୍ଥାପନ କରି—ସ୍କନ୍ଦଶକ୍ତି ପତନରୁ ‘ଶକ୍ତିଭେଦ’ ତୀର୍ଥ ଓ ଅନେକ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୋଟିତୀର୍ଥରେ ‘କୋଟିତୀର୍ଥେଶ୍ୱର’ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୋଟିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ଶିବଦର୍ଶନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ (ଦୁଗ୍ଧଦାୟିନୀ ଗାଈ ଦାନ ଏବଂ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ ସହିତ) ଇତ୍ୟାଦି କର୍ମର ବିଧି ଓ ପୁଣ୍ୟଫଳ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଧର୍ମାଚରଣ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 35
अवन्तीक्षेत्रे तीरथस्नान-पूजा-व्रतानां फलवर्णनम् / Merit-Statements on Bathing, Worship, and Vows in Avanti
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା ଓ ବ୍ରତର ଫଳକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣକ୍ଷୁରା, ବିଷ୍ଣୁବାପୀ ଆଦି ବାପୀରେ ସ୍ନାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ ସହ ନିୟମପାଳନ, ମହେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ, ଅଭୟେଶ୍ୱର ପୂଜା ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏକାଗ୍ର ଦର୍ଶନ—ଏସବୁକୁ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ଚୈତ୍ର ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ଜାଗରଣ ଓ ଉପବାସକୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସଦାଚାର ପାଇଁ ନିୟମରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱର ପାଇଁ ବିଶେଷ ବିଧି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ସୁନା କିମ୍ବା ରୂପାର ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପ୍ରତିମା ତିଆରି କରି, ପଞ୍ଚରତ୍ନ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଅଳଙ୍କୃତ କରି, ସମୟମତେ ଫଳ-ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା କରି, ସାତ ବର୍ଷ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ‘କାଶପୁଷ୍ପ-ପ୍ରତୀକାଶ… କୁମ୍ଭୟୋନେ…’ ଅର୍ଘ୍ୟମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇ, ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନଲାଭ, ଦେହାନ୍ତେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଓ ଶେଷେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି; ନିତ୍ୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ପାପନାଶ ଓ ମୁନିଲୋକାନନ୍ଦ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 36
Ujjayinī’s Kalpa-Names, Mahākāla’s Descent, Naradīpa Darśana, and Śaṅkhoद्धāraṇa Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାମଗୁଡ଼ିକ—ମହାକାଳ, ଶିବପଦ, କୋଟୀଶ୍ୱର/କୋଟୀତୀର୍ଥ, ନରଦୀପ, ଶଙ୍ଖୋଦ୍ଧାରଣ, ଶୂଳେଶ୍ୱର, ଓଂକାର, ଧୂତପାପ, ଅଙ୍ଗାରେଶ୍ୱର ଇତ୍ୟାଦି—ର ନାମକାରଣ ଓ ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ଉଜ୍ଜୟିନୀ “ସପ୍ତ-କଳ୍ପ” ନଗରୀ କାହିଁକି, ତାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ସାତ କଳ୍ପରେ ନଗରୀର ସାତ ନାମ—ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଶୃଙ୍ଗା, କୁଶସ୍ଥଳୀ, ଅବନ୍ତିକା, ଅମରାବତୀ, ଚୂଡାମଣି, ପଦ୍ମାବତୀ, ଉଜ୍ଜୟିନୀ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସ୍ମରଣ-ଜପର ପବିତ୍ର ଫଳ କହନ୍ତି। ପରେ କଥାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ଧକର ପୁତ୍ର କଣକଦାନବକୁ ବଧ କରି ଶିବଶରଣ ନେନ୍ତି। ଶିବ ଭୈରବସଦୃଶ ବିରାଟ ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କରି ଗୋଟିଏ ପାଦ ରଖି ଅବତରିଲେ ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେହି ପାଦଚିହ୍ନସ୍ଥାନ “ଶିବପଦ” ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, ଏବଂ କୋଟି ପାପ ବିଦାରଣରୁ “କୋଟୀତୀର୍ଥ”ର ମହିମା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଅନ୍ଧକର ଆକ୍ରମଣରେ ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ଶିବ ମହାକାଳରୂପେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ତାକୁ ଦମନ କରନ୍ତି। ଅନ୍ଧକର ତମସା ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରମୟ ହେବାବେଳେ ମାନବାକାର ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ “ନରାଦିତ୍ୟ/ନରଦୀପ” ଭାବେ ଉଦୟ ହୋଇ ଆଲୋକ ଫେରାଇ ଆଣେ। ନରଦୀପ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାବିଧି, ଶୁଭ ସମୟ, ଦର୍ଶନଫଳ (ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି) ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାର ରଥଯାତ୍ରା—ଦର୍ଶନ ଦିଗ, ରଥ ଟାଣିବା, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଅର୍ପଣ—ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଅନ୍ଧକବଧ ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶଙ୍ଖନାଦରୁ “ଶଙ୍ଖୋଦ୍ଧାରଣ ତୀର୍ଥ” ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ସେଠାରେ ବିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧି ଓ ଲିଙ୍ଗସନ୍ନିଧି ସହ ଉପବାସ-ଦର୍ଶନଫଳ ଏବଂ ଯୋଗିନୀବଳି ସହିତ ଯଥାବିଧି ଅର୍ପଣରେ ରକ୍ଷା ଓ କଲ୍ୟାଣଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
Adhyaya 37
Dhūtapāpa–Śūleśvara–Abhayeśvara–Vaṭamātr̥–Kaṇṭeśvara–Singeśvara–Vināyaka–Aṅgāreśvara Māhātmya (Chapter 37)
ସନତ୍କୁମାର ଅନ୍ଧକବଧ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ତୀର୍ଥ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର କ୍ରମବଦ୍ଧ କଥା କହନ୍ତି। ଅନ୍ଧକ ତ୍ରିଶୂଳରେ ବିଦ୍ଧ ହେବାବେଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ନାଦରୁ ଓଂକାର-ସ୍ୱରୂପ ଶିବପ୍ରକଟିକୁ ମୁଖ୍ୟ କରାଯାଇଛି; ସ୍ନାନ ଓ ଧ୍ୟାନ-ନିୟମକୁ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତ୍ରିଶୂଳ ଭୋଗବତୀ ଜଳକୁ ଗମନ କରିବାରୁ ଶୂଲେଶ୍ୱର ନାମ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଧୂତପାପ ତୀର୍ଥର ନାମକରଣ ହୁଏ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବ୍ରତ/ଉପବାସ ଦିନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ରକ୍ତଜ ଅସୁରମାନେ ପୁନଃ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ଦେବତାମାନେ ମାତୃଦେବୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, କୌମାରୀ ଓ କ୍ରମେ ଉଗ୍ରରୂପରେ ଚାମୁଣ୍ଡା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ବଟବୃକ୍ଷ ନିକଟେ ସେମାନେ ‘ବଟମାତୃ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ପାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ପରେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟଲାଭ, ତାଙ୍କ ଲୋକରେ ମହିମା ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ଶିବଙ୍କ ସିଂହନାଦ ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ସିଙ୍ଗେଶ୍ୱର ଓ କଣ୍ଠେଶ୍ୱର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ଭୟ-ଅନିଷ୍ଟ ନିବାରକ ରକ୍ଷାକେନ୍ଦ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ‘ଅଭୟ’ ଆଶ୍ୱାସନରୁ ଅଭୟେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ସେଠାରେ ନିୟମପୂର୍ବକ ପୂଜାକୁ ମହାଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ଓ ଶତ୍ରୁ/ଭୂତାଦି ଭୟନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ବିଘ୍ନନିବାରକ ମହାବିନାୟକଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ମାସିକ ଚତୁର୍ଥୀ ପୂଜାବିଧି ଆସେ। ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱେଦରୁ ଅଙ୍ଗାରକ (ମଙ୍ଗଳ) ଜନ୍ମର କାରଣକଥା, ଅଙ୍ଗାରେଶ୍ୱର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଚତୁର୍ଥୀ/ମଙ୍ଗଳବାର ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ ବିଧି ଓ ଇହ-ପର ଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 38
अन्धकस्तुतिः—चामुण्डारुधिरपानं, शिववरदानं, आवन्त्यमातरः-स्थापनम् (Andhaka’s Hymn, Cāmuṇḍā’s Blood-Drinking, Śiva’s Boon, and the स्थापना of the Āvantya Mothers)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୮ରେ ସନତ୍କୁମାର ଏକ ସୁସଂଯୁକ୍ତ ଦେବୀୟ ଘଟଣାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଚାମୁଣ୍ଡା ରାକ୍ଷସର ଅବଶିଷ୍ଟ ରକ୍ତ ପାନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମୁଖ ଭୟଙ୍କର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ଧକର ମାୟା ଓ ବଳ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ି ସେ ନିର୍ବଳ ଓ ଭୀତ ହୋଇଯାଏ। ଆଶ୍ରୟହୀନ ଭୟରେ ଅନ୍ଧକ ରଜ-ତମ ତ୍ୟାଗ କରି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ ଧାରଣ କରେ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୁତି କରେ—ଶିବଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସୁଖ-ଦୁଃଖର ନିୟନ୍ତା, ଗଙ୍ଗାଧର, ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧର ଓ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ଏଠାରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି—ଶୁଦ୍ଧାଚାରୀ ଶିବଭକ୍ତ ଏହା ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଶିବଲୋକ ପାଏ। ପରେ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଇଚ୍ଛିତ ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି। ଅନ୍ଧକ ଲୋକାଧିପତ୍ୟ ନ ଚାହିଁ, ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣପତ୍ୟ/ଗଣପଦ ମାଗେ। ଶିବ ତାକୁ ଦୁଃଖରହିତ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ସମ୍ମାନିତ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି; ଅନ୍ଧକ ଗଣରୂପେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଆଦି ଦେବୀମାନେ ଆସନ୍ତି; ଶିବ ଚାମୁଣ୍ଡାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ରକ୍ତଭକ୍ଷିଣୀ ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀର ଶକ୍ତି-ଉତ୍ସରୁ ‘ଆବନ୍ତ୍ୟମାତରଃ’ ନାମ ଦେଇ ସ୍ଥିର ନିବାସ, ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ଓ ବରପ୍ରଦ ଭୂମିକା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ଶ୍ରାବଣ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ପୁତ୍ର, ଧନ, ରୂପ, ବିଦ୍ୟା ଆଦି ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ ଏବଂ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଗରରକ୍ଷା ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏହି କଥାଶ୍ରବଣ ରୁଦ୍ରଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ।
Adhyaya 39
Mahākālavane Tīrtha-Liṅga-Ānantya and Śravaṇa-Phala (महाकालवने तीर्थलिङ्गानन्त्यं श्रवणफलम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ଗଠିତ। କ୍ଷେତ୍ରମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବା ପରେ ବ୍ୟାସ ମହାକାଳବନରେ (୧) ତୀର୍ଥର ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ (୨) ଲିଙ୍ଗର ସଂଖ୍ୟା କେତେ—ଏହାର ପରିମାଣଗତ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଚାହାନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଲିଙ୍ଗସଂଖ୍ୟା ଏତେ ଅପାର ଯେ ପ୍ରାୟ ଅଗଣ୍ୟ—ଏମିତି ଅତିଶୟୋକ୍ତିରେ କହି ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ଅକ୍ଷୟ ପବିତ୍ରତା ଓ ଅନନ୍ତ ମହିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଗଣନାରୁ ଯୋଗ୍ୟତାକୁ ଆଲୋଚନା ଘୁରେ—ସେଠାରେ ଜନ୍ମିତ ମନୁଷ୍ୟ ସକାମ ହେଉ କି ଅକାମ, ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହେବା ଓ ତାହାର ପୁଣ୍ୟରେ ଶିବଧାମବାସ ଲଭ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କ୍ଷେତ୍ରଟିକୁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରସ୍ଥାନମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ମହାଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣ କଲେ ପରମଗତି ମିଳେ; ଶ୍ରବଣ ନିଜେ ପରିବର୍ତ୍ତନକାରୀ ସାଧନା।
Adhyaya 40
कनकशृङ्गा-नामनिर्वचनम् | The Etymology of “Kanakaśṛṅgā” and the Sacred Status of Avantī
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୦ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଓ ନାମ-ନିର୍ବଚନକୁ ସଂବାଦ ରୂପେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। କ୍ଷେତ୍ରର ଭୟ-ନାଶକ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ମହିମା ଶୁଣି ବ୍ୟାସ ମହାଶୟ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଏହି ନଗରୀ/ପ୍ରଦେଶ କନକଶୃଙ୍ଗା, କୁଶସ୍ଥଳୀ, ଅବନ୍ତୀ, ପଦ୍ମାବତୀ ଓ ଉଜ୍ଜୟିନୀ—ଏତେ ନାମରେ କାହିଁକି ପ୍ରସିଦ୍ଧ? ସନତ୍କୁମାର ପୂର୍ବକଳ୍ପର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି କଥା ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ବାମଦେବଙ୍କୁ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରାପ୍ତ। କଥାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ମହେଶ୍ୱର ଜଗତ୍ପାଳକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସ୍ଥିର, ଅବିନାଶୀ ପବିତ୍ର ଧାମ ଓ ତୀର୍ଥ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବାସସ୍ଥାନ ଦେଇ, ଗଣପରିବୃତ ମହାକାଳଙ୍କ ଜ୍ୱଲନ୍ତ, ଜଗଦ୍ଧାରକ ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ନଗରୀକୁ ଦେବଲୀଳା ଓ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା-ନିର୍ମିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଶିଖର ପ୍ରାସାଦରେ ଶୋଭିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ନାମ-ନିର୍ବଚନ ସ୍ପଷ୍ଟ—ନଗରୀ ‘ହେମଶୃଙ୍ଗ’ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ଶିଖର) ଭାବେ ଘୋଷିତ ହେବାରୁ ‘କନକଶୃଙ୍ଗା’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ହେଲା। ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ମହେଶ୍ୱର ସେଠାରେ ଜପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି ବୋଲି ଉପସଂହାର କରାଯାଏ।
Adhyaya 41
Kuśasthalī-nāmakaraṇa and Brahmā’s Stuti of Viṣṇu (कुशस्थली-नामकरणं ब्रह्मस्तुतिश्च)
ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଆଦିସୃଷ୍ଟିର ଏକ ଦୃଶ୍ୟ କହନ୍ତି—ଦେବ-ଦାନବ, ମନୁଷ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ-ବିଦ୍ୟାଧର, ଏପରିକି ପଶୁ-ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପର ବୈର ଛାଇଗଲା ଓ ସଂଯମ-ସମନ୍ୱୟ ଭଙ୍ଗ ହେଲା। ଏହି ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନସମାଧିରେ ଲୀନ ହୋଇ ଦୁଃଖହର ହରି/ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ବିଶ୍ୱରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଧ୍ୟାନ-ଯୋଗର ପ୍ରଭାବ ଓ ନିଜ ଜଗତ୍ପାଳକତ୍ୱ କହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଉଠି ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ, ମଧୁପର୍କ ଆଦି ଉପଚାରରେ ଆତିଥ୍ୟ କରି, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ବାସୁଦେବ, ବିଶ୍ୱସେନ, କୃଷ୍ଣ, ଜିଷ୍ଣୁ ଇତ୍ୟାଦି ନାମ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର, ଧ୍ୱଜ, ଗରୁଡବାହନ ଓ ଶ୍ରୀ-ନିତ୍ୟମଙ୍ଗଳ ଭାବ ସହ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୁତି କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ବିଷ୍ଣୁ ଶୁଦ୍ଧ ‘ମଣ୍ଡଳ’ ଓ ସଦାଶିବ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ଥିର ସ୍ଥାନର ସୂଚନା ଚାହିଲେ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମସଂଲଗ୍ନ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ ଦେଖାଇଲେ; ସେଠାରେ କୁଶା ଛାଡ଼ା ଭୂମିରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆସୀନ ହେଲେ। କୁଶା ଆବରଣରୁ ‘କୁଶସ୍ଥଳୀ’ ନାମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ତ୍ରିଲୋକରେ ତାହାର ଖ୍ୟାତି ଘୋଷିତ ହୁଏ।
Adhyaya 42
अवन्तीकुशस्थली-माहात्म्यं तथा पैशाचमोचनतीर्थ-प्रशंसा (Avanti–Kushasthalī Māhātmya and Praise of Paiśācamocana Tīrtha)
ସନତ୍କୁମାର ପୂର୍ବକଳ୍ପର କଥା କହନ୍ତି—ଦେବମାନେ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ବଳରେ ପରାଜିତ ହୋଇ, ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ଶରଣ ଓ ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପରେ ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦିବ୍ୟଧାମକୁ ଯାଇ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ବହୁରୂପେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ କୂର୍ମ, ନୃସିଂହ, ବରାହ, ରାମ, ବୁଦ୍ଧ, କଲ୍କି ଆଦି ଅବତାରର ସ୍ମରଣ କରି ଜଗତ୍-ରକ୍ଷା ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଅଶରୀର ବାଣୀ ସେମାନଙ୍କୁ ମହାକାଳବନ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବାକୁ କହେ; ସେଠାରେ କୁଶସ୍ଥଳୀ ନାମକ ନଗରୀ ସର୍ବକାମପ୍ରଦ ପବିତ୍ର କେନ୍ଦ୍ର, କାରଣ ଶିବ ଯୁଗଯୁଗାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କୁଶସ୍ଥଳୀର ପୁଣ୍ୟକୁ ମହାତୀର୍ଥମାନଙ୍କଠାରୁ ‘ଦଶଗୁଣ’ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଦାନ-ଜପ-ହୋମାଦି କର୍ମ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଉଥାଏ। ଦେବମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ସାମାଜିକ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ ଓ ନୀତିଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ ଦେଖନ୍ତି, ପୈଶାଚମୋଚନ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ପାଠ, ଅର୍ପଣ ଓ ଦାନ କରି ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ପାଇ ଶତ୍ରୁଜୟ କରି ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପାଠ କରିବାରେ ପାପନାଶ, ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ ଏବଂ ଶିବଲୋକରେ ଉଚ୍ଚ ପଦ ମିଳେ।
Adhyaya 43
त्रिपुरवधः—अवन्त्याः उज्जयिनीनामप्राप्तिः (Slaying of Tripura and the Renaming/Glorification of Ujjayinī)
ସନତ୍କୁମାର ଅବନ୍ତୀଖଣ୍ଡରେ ତ୍ରିପୁର-ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉଜ୍ଜୟିନୀର ପବିତ୍ରତାକୁ ତତ୍ତ୍ୱ-ନୀତିମୟ ଭାବେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହନ୍ତି। ତ୍ରିପୁର ନାମକ ଅସୁରରାଜ ଘୋର ତପ କରି ବହୁ ବର୍ଗର ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଠାରୁ ଅବଧ୍ୟତାର ବର ପାଇ ଦେବ-ମାନବ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ। ତାହାର ପରିଣାମରେ ଯଜ୍ଞସଂସ୍କୃତି ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ—ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ସୋମଯାଗ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ସ୍ୱାହା-ସ୍ୱଧା-ବାଷଟ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ ଲୁପ୍ତ ହୁଏ, ଉତ୍ସବ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ମନ୍ଦିର ଓ ଶିବପୂଜା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ଦାନ-ଦୟା-ଉପକାର-ତପ ଭଳି ଗୁଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ—ଧର୍ମକୁ ସଭ୍ୟତାର ଆଧାର ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଏ। ଦୁର୍ବଳ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀର ମହାକାଳବନକୁ ନେଇ ରୁଦ୍ରସରସରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ ଓ ହୋମ କରି ମହାକାଳ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବ ବିଜୟର ଉପାୟ କହି ଅବନ୍ତୀରେ କୃତ ଦାନ-ହୋମାଦିର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ଦେବତାମାନେ ଚାମୁଣ୍ଡା/ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ, ଦେବୀ ଶିବଙ୍କୁ ପରମ ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ର ଦିଅନ୍ତି। ଶିବ ତ୍ରିପୁର ଓ ତାହାର ମାୟାକୁ ସଂହାର କରି ଅବନ୍ତୀକୁ ଫେରନ୍ତି; ତାପରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଉତ୍ସବ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ଶାନ୍ତିରେ ଜ୍ୱଳେ, ନଗରର କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଉଜ୍ଜୟିନୀରେ ବାସ କଲେ ବିଦ୍ୟା, ଧନ, ସନ୍ତାନ, ସୁଖ, ପ୍ରଜ୍ଞା, ପ୍ରେମ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ପାପମୋଚନ କରି ସହସ୍ର ଗୋଦାନସମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଏ।
Adhyaya 44
पद्मावती-प्रादुर्भावः, राहु-केतु-तीर्थमहिमा च (The Manifestation of Padmāvatī and the Glory of the Rāhu–Ketu Tīrtha)
ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀଖଣ୍ଡରେ ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନର ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ କଥା କହନ୍ତି; ଏଠାରେ ସଂଘର୍ଷ, ଦିବ୍ୟ ସମ୍ପଦର ବଣ୍ଟନ ଓ ଅବନ୍ତୀର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ବିଧିସମ୍ମତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଛି। ଦେବ ଓ ଅସୁର ମେରୁକୁ ମନ୍ଥନଦଣ୍ଡ ଏବଂ ବାସୁକିକୁ ରଜ୍ଜୁ କରି ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କରନ୍ତି; ତାହାରୁ ହାଲାହଲ ବିଷ, ଚନ୍ଦ୍ର, କାମଧେନୁ, ଐରାବତ, ପାରିଜାତ, କୌସ୍ତୁଭ, ଧନ୍ୱନ୍ତରି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଆଦି ଚୌଦ ରତ୍ନ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ବଣ୍ଟନକୁ ନେଇ ବିବାଦ ହେଲେ ନାରଦ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ହରି ମୋହିନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଅମୃତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମିଳିବା ପରି କରନ୍ତି। ରାହୁ ଛଳରେ ଅମୃତ ପିଇଲେ ବିଷ୍ଣୁ ତାହାର ଶିର ଛେଦନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅମୃତସ୍ପର୍ଶରୁ ସେ ରାହୁ ଓ କେତୁ ଭାବେ ରହିଯାଏ। ତାହାର ରକ୍ତପ୍ରବାହ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକ ମହାତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଦୋଷକ୍ଷୟ ଓ ରାହୁପୀଡା ନିବାରଣ ହୁଏ। ପରେ ରତ୍ନମାନଙ୍କର ଦେବତା ଓ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିୟତ ବଣ୍ଟନ, ଏବଂ ପଦ୍ମା ମହାକାଳବନରେ ବସିବାରୁ ସ୍ଥାନ/ନଗର ‘ପଦ୍ମାବତୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଅର୍ଚ୍ଚନା ଓ ଦେବ-ପିତୃ ତର୍ପଣର ବିଧାନ ପାପ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନାଶ କରି ବଂଶକୁ ଲାଭ ଦେଇଥାଏ। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ଫଳଶ୍ରୁତି ମହାବୈଦିକ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 45
कुमुद्वती-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Glory of Kumudvatī / Padmāvatī)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂଳାପ-ପରମ୍ପରା ଦେଖାଯାଏ—ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଏବଂ ଲୋମଶ ମୁନିଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି। ଲୋମଶ ଏକ ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ ନଗରୀର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ‘ଗୁହ୍ୟାତ୍-ଗୁହ୍ୟତର’ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ; ସେଠାରେ ହର (ଶିବ) ସନ୍ନିହିତ ଥାଇ, କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଘୋର ପାପ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ମରୁତ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସିଦ୍ଧ, ଭୈରବ, ବିନାୟକ, ଦେବୀମାନେ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ସମୂହର ଉଲ୍ଲେଖ ଆସି, ସେ ସ୍ଥାନକୁ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରତିରୂପ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ। ତାପରେ ନଗରୀର ଆଦର୍ଶ ନୀତି-ସାମାଜିକ ପରିବେଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଶୋକ, ରୋଗ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, କଳହ ଓ ନୈତିକ ଦୁର୍ବଳତାର ଅଭାବ; ପରସ୍ପର ସହଯୋଗ; ଶିଷ୍ଟ ଓ ଉପଦେଶଦାୟୀ ନାଗରିକ; ଏବଂ ସଦା ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପରିବେଶ। କୁମୁଦ ପଦ୍ମ ସଦା ଫୁଟିଥିବାରୁ ଏହା ‘କୁମୁଦ୍ୱତୀ’ ନାମ ପାଇଛି ଏବଂ ‘ପଦ୍ମାବତୀ’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତନକୁ ରୋକେ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ହୋମ, ପୂଜା ଆଦି ସମସ୍ତ କର୍ମ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ଫଳଦାୟୀ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ନଗରୀର ପ୍ରାଚୀନ ପବିତ୍ରତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Adhyaya 46
कुशस्थली-अमरावती-सम्भववर्णनम् | The Rise of Kuśasthalī as an Amarāvatī-like Sacred City
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଶୁଭ ମହାକାଳବନରେ ମରୀଚି-କାଶ୍ୟପ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିୟମ-ସଂଯମ ସହିତ ଘୋର ତପ କରିଥିଲେ। ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଶରୀରୀ ଦିବ୍ୟବାଣୀ ବର ଦେଲା—ଅକ୍ଷୟ ବଂଶ ଓ କୀର୍ତ୍ତି, ଅଦିତିଙ୍କ ସହ-ତପ ଓ ରକ୍ଷାକାରୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ସ୍ୱୀକୃତି, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଦିବ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରମୁଖ, ଏହାଦ୍ୱାରା କାଶ୍ୟପ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ। ତାପରେ କୁଶସ୍ଥଳୀ ନଗରୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ଅମରାବତୀ ସମ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାବ ଓ ନନ୍ଦନବନ ସଦୃଶ ଶୋଭା। କାମଧେନୁ ସଦୃଶ କାମନା-ପୂର୍ତ୍ତିର ଚିହ୍ନ, ପାରିଜାତ ଭଳି ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ, ବିନ୍ଦୁ-ସରସ/ମାନସ ସରୋବର ଭଳି ହ୍ରଦ, ଶୁଭ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରତ୍ନସମୃଦ୍ଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଦେବଲୋକର ଯାହା କିଛି ଦିବ୍ୟ, ସେସବୁ ମହାକାଳବନରେ ଉପସ୍ଥିତ; ସେଠାର ନିବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତୁଲ୍ୟ ରୂପ-ଆଚାର ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ଯେମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ-ଦାନ କରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୋକସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶିବଧାମକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ସମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 47
विशालाभिधानकथनम् (Narration of the Naming and Glory of Viśālā)
ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଓ ପରମ ପବିତ୍ର ଏକ କ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା। ଶିବ ଉମାସହିତ ବନମଧ୍ୟରେ ବିହାର କରୁଥିବାବେଳେ ଦେବ, ଅସୁର, ଗଣ, ମାତୃଦେବୀମାନେ, ବିନାୟକ, ବେତାଳ, ଭୈରବ, ଯକ୍ଷ, ସିଦ୍ଧ, ପରିବାରସହ ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବର୍ଗ ମନେ ଧ୍ୟାନ କରି ଉମାପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ପବନ, ବର୍ଷା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ ସେମାନେ ଖୋଲାରେ ଥିବାକୁ ଦେଖି ପାର୍ବତୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ନିବାସସ୍ଥାନ ଦେବାକୁ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶିବ ଯୋଗମାୟା ଶକ୍ତିରେ ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ନଗରୀ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି—ବଜାର ଓ ଚକ, ପ୍ରାସାଦ, ରତ୍ନଜଡିତ ପ୍ରାଚୀର, ମଣିମୟ ଦ୍ୱାରଦେହଳୀ, ଧ୍ୱଜ-ପତାକା, ଜଳବ୍ୟବସ୍ଥା, ସରୋବର ଓ ପଦ୍ମ, ପକ୍ଷୀଙ୍କ କଳରବ, ଉଦ୍ୟାନ, ସଙ୍ଗୀତ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଯଜ୍ଞ, ସଂସ୍କାର, ସାର୍ବଜନୀନ ପାଠ ଓ କଳାରେ ସମୃଦ୍ଧ। ଏହି ନଗରୀ “ବିଶାଳା” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ପୃଥିବୀରେ ଅନୁପମ ଏବଂ ଭୋଗ-କଲ୍ୟାଣ ସହ ମୋକ୍ଷସାଧନ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ସ୍ତୁତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—“ବିଶାଳା” ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଶିବଲୋକରେ ମହିମା ମିଳେ; ସେଠାରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ; ଏହି କଥା ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ମହାପାପରୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପବିତ୍ରତା ହୁଏ।
Adhyaya 48
प्रतिकल्प-कालमान-प्रशंसा (Pratikalpa and the Measures of Cosmic Time)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କାଳଗଣନା ଓ ବିଶ୍ୱଚକ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁରାଣୋକ୍ତ ରହସ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଏହା ଗୋପନୀୟ ଓ କେବଳ ଯୋଗ୍ୟ, ସଂଯମୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କୁ ମାତ୍ର କହିବା ଉଚିତ—ଏହି ନିୟମ ପ୍ରଥମେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ନିମେଷ, କାଷ୍ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ-ରାତି, ପକ୍ଷ, ମାସ, ଋତୁ ଓ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଳମାନର କ୍ରମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ, ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ କାଳପ୍ରମାଣର ତୁଳନା ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ ଚାରି ଯୁଗ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ସହିତ ନିରୂପିତ; ମନ୍ୱନ୍ତରକୁ ଚତୁର୍ଯୁଗର ଗୁଣିତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଏ; ଏବଂ କଳ୍ପ (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ) ଓ ବ୍ରହ୍ମରାତ୍ରି ସହସ୍ର-ଯୁଗ ପରିମାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମହାକାଳବନ ଓ କୁଶସ୍ଥଳୀ/ପ୍ରତିକଳ୍ପା ନଗରୀର ଅସାଧାରଣ ସ୍ଥିରତା ପ୍ରଶଂସିତ—ଯାହା କଳ୍ପେ କଳ୍ପେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପ୍ରତିକଳ୍ପାରେ ନିୟମବଦ୍ଧ କର୍ମ, ବିଶେଷତଃ ମହେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ, ବୈଶାଖ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ବ୍ରତ ଓ ଶିପ୍ରାସ୍ନାନ, ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣିବା ଓ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ମଧ୍ୟ ପାବନକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 49
शिप्राया माहात्म्ये ज्वरानुग्रहः (Śiprā Māhātmya: The Bestowal of Relief from Fever)
ଅବନ୍ତୀଖଣ୍ଡର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ–ସନତ୍କୁମାର ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିପ୍ରା ନଦୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ୟାସ ନାନା ତୀର୍ଥ ଓ ସ୍ଥଳକଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଶିପ୍ରାର ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ମଙ୍ଗଳରୂପେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ଶିପ୍ରାର ଜଳ ସାନ୍ନିଧ୍ୟମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ, ଏବଂ ବୈକୁଣ୍ଠ, ଦେବଲୋକ, ମହାଦ୍ୱାର ଓ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତି ଅଛି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ବହୁସ୍ତରୀୟ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥାରେ ରୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ କପାଳପାତ୍ର ଧାରଣ କରି ଭିକ୍ଷୁରୂପେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଆସନ୍ତି; ତୀବ୍ର ସଂଘର୍ଷରୁ ବହୁଥିବା ରକ୍ତଧାରା ଶିପ୍ରା ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ନଦୀର ପାବନତାର ପୌରାଣିକ କାରଣ। ଦ୍ୱିତୀୟ କଥାରେ ହରି–ହର ସଂଘର୍ଷରୁ ମାହେଶ୍ୱର ଜ୍ୱର ଓ ପ୍ରତିକାର ରୂପେ ବୈଷ୍ଣବ ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଉଭୟ ମହାକାଳବନରେ ଶିପ୍ରାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ଶିପ୍ରା ‘ଜ୍ୱରଘ୍ନୀ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆଖ୍ୟାନ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣିଲେ ଜ୍ୱରଜନିତ ଭୟ ଦୂର ହୁଏ।
Adhyaya 50
शिप्रामाहात्म्ये दमनराजमोक्षः (Śiprā-māhātmya: The Liberation of King Damana)
ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଶିପ୍ରା ନଦୀର ପରମ ପାବନଶକ୍ତି ଏକ ନକାରାତ୍ମକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝାନ୍ତି। ଦମନ ନାମକ ରାଜା ଧର୍ମ, ଆଚାର ଓ ନୀତିର ଘୋର ଉଲ୍ଲଂଘନକାରୀ ଥିଲା। ଶିକାର ସମୟରେ ସେ ମହାକାଳବନ ସମୀପ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାକୀ ହୋଇ ସର୍ପଦଂଶରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ। ଯମଦୂତମାନେ ତାକୁ ନେଇ କର୍ମାନୁସାରେ ଦଣ୍ଡପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ପକାନ୍ତି; ଏପଟେ ତାହାର ଶବ ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଗୋଟିଏ କାଉ ମାଂସର ଟୁକୁଡ଼ା ନେଇଯାଏ। ସେଇ ମାଂସଖଣ୍ଡ ପୂର୍ବକର୍ମର ବେଗରେ ଶିପ୍ରାଜଳରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ଶିପ୍ରାଜଳ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ କ୍ଷଣେ ହୁଏ ଏବଂ ଦମନ ଶିବସଦୃଶ ରୂପରେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ଯମର ଅଧିକାରକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଗ୍ରନ୍ଥ କହେ। ଯମଦୂତମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଧର୍ମରାଜଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ଯମ କହନ୍ତି—ଶିପ୍ରା ‘ସର୍ବପାପହରା’; ତାହାର ଜଳସ୍ପର୍ଶ, ଅନ୍ତକାଳରେ ତଟବାସ, କିମ୍ବା ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଜୀବକୁ ଶିବଲୋକ ପଥରେ ନେଇଯାଏ। ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶିପ୍ରାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ଏହି ସଂବାଦ ଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉପସଂହାର ହୁଏ।
Adhyaya 51
शिप्रामाहात्म्ये अमृतोद्भवत्वकथनम् / The Legend of Shiprā as ‘Amṛtodbhavā’
ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଶିପ୍ରା ନଦୀ ‘ଅମୃତୋଦ୍ଭବା’ ବୋଲି କାହିଁକି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା ତାହା କହନ୍ତି। ନାଗଲୋକର ଭୋଗବତୀ ନଗରରେ ରୁଦ୍ର/ଶଙ୍କର ଭୁକ୍ତ ଭିକ୍ଷୁକ ରୂପେ କପାଳ ଧରି ଘରେଘରେ ଭିକ୍ଷା ମାଗନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନାଗମାନେ ଅତିଥିଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରି କିଛି ଦେଉନାହାନ୍ତି। କ୍ରୋଧିତ ଓ କ୍ଷୁଧାକ୍ଲାନ୍ତ ଶିବ ନଗର ଛାଡ଼ି ତୃତୀୟ ନୟନର ଶକ୍ତିରେ ଏକୋଇଶି ରକ୍ଷାକୁଣ୍ଡରେ ସଞ୍ଚିତ, ନାଗମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ଅମୃତ ପାନ କରିଦିଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଲୋକେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ନାଗମାନେ ପରିବାର ସହିତ ହରିଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ଆକାଶବାଣୀ କହେ—ଶିବଙ୍କ ଯାଚନାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ହିଁ ଅପରାଧ; ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ମହାକାଳବନରେ ଶିପ୍ରାତଟେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା। ଶିପ୍ରା ତ୍ରିଲୋକପାବନୀ ଓ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତିକାରିଣୀ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ସେମାନେ ସେଠାରେ ଋଷି, ଦେବ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଭରିଥିବା ମହାତୀର୍ଥ ଦେଖନ୍ତି; ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ଦାନାଦି କର୍ମ ଚାଲିଥାଏ। ସ୍ନାନ ପରେ ପୁଷ୍ପ, ଚନ୍ଦନ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ପୂଜା କରି ନାଗମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ବହୁ ନାମରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କାରଣକ୍ରମ ନିଶ୍ଚିତ କରି—ଶିପ୍ରାସ୍ନାନ ପୁଣ୍ୟରେ ଅମୃତ ପୁନଃ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିବ ବୋଲି ବର ଦିଅନ୍ତି; ଶିପ୍ରାଜଳ ନେଇ ଏକୋଇଶି କୁଣ୍ଡରେ ଢାଳିବାକୁ କହନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକ ସଦା ଅମୃତମୟ ହେବ। ତେଣୁ ଶିପ୍ରା ‘ଅମୃତୋଦ୍ଭବା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ବ୍ରତରେ ପାପକ୍ଷୟ, ଆପଦ-ବିୟୋଗ-ରୋଗ-ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନିବାରଣ, ଏବଂ ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ସହସ୍ର ଗୋଦାନ ସମ ପୁଣ୍ୟ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ।
Adhyaya 52
शिप्रामाहात्म्य तथा वाराह-उत्पत्ति-प्रसङ्गः (Śiprā-māhātmya and the Varāha-restoration narrative)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ଶିପ୍ରା ନଦୀର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶିପ୍ରାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କେବଳ ଶ୍ରବଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କହି, ଅବନ୍ତୀଦେଶରେ ତାହାର ବିଶେଷ ପବିତ୍ରତା ଓ ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରବାହ-ଦିଗ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ପରେ କଥା ବିଶ୍ୱସଙ୍କଟକୁ ମୁହାଁ ଦିଏ—ଦୈତ୍ୟ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ଦେବମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ କରେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞଧର୍ମ ସହ ସାମାଜିକ-ଆଚାରକୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କରେ। ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଚାରି କୁମାର ଓ ଦ୍ୱାରପାଳ ଜୟ-ବିଜୟଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହି ଶାପବଶତଃ ତିନି ଜନ୍ମରେ ଅସୁରଜନ୍ମ (ତାହାରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ) ପାଇବାର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଧର୍ମକ୍ଷୟ ହେଲେ ବିଷ୍ଣୁ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ବଧ କରନ୍ତି ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ବିଶ୍ୱସ୍ଥିତି ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏହି ଉଦ୍ଧାର ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଶିପ୍ରାକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଆନନ୍ଦଦାୟିନୀ ଜଳଧାରା, ପଦ୍ମସରୋବର, ପକ୍ଷୀ, ଋଷି ଓ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ଶୋଭିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ମହାକାଳବନ ଓ ସଂଲଗ୍ନ କୁଣ୍ଡ-ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମହିମା କୁହାଯାଏ—ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଅର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦେବମାନେ ସେଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ କର୍ମ କରି ନିଜ ଲୋକ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶିପ୍ରାର ଅଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଉତ୍ପତ୍ତି—ବରାହଙ୍କ ‘କନ୍ୟା’ ଓ ବିଷ୍ଣୁଦେହଜ ନଦୀ—ପରେ କୁହାଯିବ ବୋଲି ସୂଚନା ମିଳେ।
Adhyaya 53
सुन्दरकुण्डोत्पत्तिः पिशाचमोचनतीर्थमाहात्म्यं च (Origin of Sundara Kuṇḍa and the Glory of Piśāca-mocana Tīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୩ ସଂବାଦରୂପେ ଚାଲିଥାଏ। ବ୍ୟାସ ସୁନ୍ଦରକୁଣ୍ଡର ପରିଚୟ, ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଫଳ ପଚାରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ଅବନ୍ତୀରେ ଏହା ପରମ ତୀର୍ଥ; ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରଳୟକାଳର ଚିତ୍ରଣରେ ବୈକୁଣ୍ଠସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଶିଖର ଗୁପ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ମହାକାଳବନରେ ପତିତ ହେବା ସହିତ ରତ୍ନସୋପାନ, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଓ ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ-ପୁଷ୍ପ-ପକ୍ଷୀ-ମୃଗରେ ଶୋଭିତ ମଣିମୟ କୁଣ୍ଡ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସେଠାରେ ବେଦ, ଶାସ୍ତ୍ର, ପୁରାଣ, ଓଁକାର-ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ମନ୍ତ୍ର ଓ କାଳମାନ ମୂର୍ତ୍ତିରୂପେ ବସନ୍ତି; କଳ୍ପଦୋଷଭୟରୁ ଦେବ ଓ ସିଦ୍ଧଗଣ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି। କୁଣ୍ଡର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶକ୍ତିସହିତ ଶିବଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପକ୍ଷଦ୍ୱୟ କିମ୍ବା ଏକ ମାସ ସେଠାରେ ରହିଲେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଦୀର୍ଘବାସ ମିଳେ; ଛୋଟ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଶୈବଗତି ପାଉଥାଏ। ପରେ ‘ପିଶାଚମୋଚନ’ ତୀର୍ଥନାମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଆସେ। ଦକ୍ଷିଣଦେଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେବଳ ପୁନଃପୁନଃ ଅଧର୍ମ କରି ଘୋର ପାପ କରେ; ନରକଯାତନା ଓ ପ୍ରେତାବସ୍ଥା ଭୋଗି ଶେଷେ ପିଶାଚଦେହ ପାଏ। ମହାକାଳବନରେ ଲିଙ୍ଗ-କୁଣ୍ଡ ସମୀପେ ସିଂହହତ ହୋଇ ଜଳରେ ପଡ଼ିବାବେଳେ ଏକ ଅସ୍ଥିଖଣ୍ଡ ଖସିଯାଏ ଏବଂ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମସତ୍ତା ଲିଙ୍ଗରେ ଲୀନ ହୁଏ—ଏହିପରି ସ୍ଥାନ ମୋଚକ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶେଷରେ ପିଶାଚମୋଚନରେ ସ୍ନାନ, ପିଶାଚମୋଚନେଶଙ୍କ ପୂଜା, ମହାଦାନ ଓ କଥାଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନର ବିଧି ଦେଇ ଶୁଦ୍ଧି, ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 54
नीलगङ्गा-तीर्थप्रादुर्भावः तथा दुग्धकुण्डमाहात्म्यम् (Origin of Nīlagangā Tīrtha and the Glory of Dugdhakuṇḍa)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ମୁନି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିପ୍ରାକୁଣ୍ଡରେ ନୀଳଗଙ୍ଗା କେବେ ଆସିଲା? ସନତ୍କୁମାର ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ନୀଳଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ ଓ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କଲେ କୁସଙ୍ଗଜନିତ ଦୋଷ ନାଶ ପାଏ ଏବଂ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ତାପରେ କାରଣକଥା—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଅପବିତ୍ରତା ସଞ୍ଚୟର ଭାରରେ ଗଙ୍ଗା ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିବାରେ ଦୁଃଖ କରି ଶୁଦ୍ଧିର ଉପାୟ ଚାହାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ମହାକାଳବନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଶିପ୍ରାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ। ଗଙ୍ଗା ଅଞ୍ଜନୀ-ଆଶ୍ରମ ଆଦି ସ୍ଥାନ ନିକଟକୁ ଆସି ଶିପ୍ରାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନୀଳରୂପରୁ ଶୁକ୍ଳ-ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଧାରଣ କରି ‘ନୀଳଗଙ୍ଗା’ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ହନୁମାନଙ୍କ ପୂଜା ବିଶେଷ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଆଶ୍ୱିନ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ମହାଳୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତିଳାଞ୍ଜଳି, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଆଦି କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ଓ ଦୀର୍ଘ ତୃପ୍ତି ମିଳେ। ପରେ ଦୁଗ୍ଧକୁଣ୍ଡ ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା—ଦୁଗ୍ଧାର୍ପଣ ପରମ୍ପରାରୁ ଏହା ବିଘ୍ନନାଶକ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଜଳପାନ ଓ ଗୋଦାନ କଲେ କଲ୍ୟାଣ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି; ତାପରେ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ।
Adhyaya 55
Vindhyavāsinī-Stuti, Agastya’s Petition, and the Vimalodā Tīrtha Phalāśruti (Chapter 55)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସୁମଧୁର ମହାକାଳ ବନରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା ଏବଂ ଏହାର ପଛରେ କାହାର କାର୍ଯ୍ୟଶକ୍ତି ଥିଲା। ସନତ୍କୁମାର ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ରେବା (ନର୍ମଦା)ର ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ପ୍ଲାବିତ ହୋଇ ତ୍ରିଲୋକରେ ଭୟ ବ୍ୟାପିଲା। ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦେବ-ଋଷିମାନେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ବିନ୍ଧ୍ୟବାସିନୀ ଭବାନୀଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କଲେ; ସେଠାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷିକା, ଦୁଷ୍ଟନାଶିନୀ, ବରଦାୟିନୀ ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ଆଦି ପବିତ୍ର ସ୍ୱରୂପ ସହ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ରେବାର ଭୟଙ୍କର ଫୁଲାଣିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଦେବୀ ମହାକାଳ ବନକୁ ଗଲେ; ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ ଯେ ସେ ଦେବୀଶକ୍ତିର ବୃଦ୍ଧିକୁ ରୋକିବେ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଯାତ୍ରାରୁ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଉଠିବ ନାହିଁ ବୋଲି ନିୟମ ହେଲା। ପରେ କୁଶସ୍ଥଳୀ/ଉଜ୍ଜୟିନୀର ବିମଲୋଦା ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ଦାନ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଅତିଥିଭୋଜନ କଲେ ଭୟନିବାରଣ, ସମୃଦ୍ଧି, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ। ବିଶେଷକରି ସାମାଜିକ/ଆଚାରଗତ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ପୀଡ଼ିତ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିମଲୋଦାରେ ସ୍ନାନ ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟବାସିନୀ ଦର୍ଶନ ଦୋଷହର, ସନ୍ତାନ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ପଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ ସହସ୍ର ଗୋଦାନ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
Adhyaya 56
क्षातासंगममाहात्म्यं (Glory of the Kṣātā–Shiprā Confluence and Associated Tīrthas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦରୂପେ ସନତ୍କୁମାର ମହାକାଳବନରେ କ୍ଷାତା ନଦୀ ଶିପ୍ରା ସହ ଯେଉଁ ସଙ୍ଗମ-ତୀର୍ଥ ଅଛି, ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସଙ୍ଗମରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଶେଷ ବିଧି—ଶନିବାରରେ ଅମାବାସ୍ୟା ପଡ଼ିଲେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ତିଳଜଳ ତର୍ପଣ ଦେବା ଓ ସେଠାରେ ଥିବା ପୂଜ୍ୟ ସ୍ଥାବର-ଲିଙ୍ଗଙ୍କ ଦର୍ଶନ-ପୂଜା କରିବା; ଏହାଦ୍ୱାରା ଶନୈଶ୍ଚର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୀଡ଼ା ଶମିତ ହୁଏ। ପରେ ରେବା, ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ଆଦି ନଦୀମାନଙ୍କ ପରି କ୍ଷାତା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରକାରିଣୀ ବୋଲି କହି, ମହାକାଳବନକୁ ପହଞ୍ଚି ‘କ୍ଷାତା-ସଙ୍ଗମ’ ନାମରେ ପରମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ତ୍ୱଷ୍ଟୃ–ସାବିତ୍ରୀ/ଛାୟା ଉପାଖ୍ୟାନ ମାଧ୍ୟମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ବିରଜ’ (ମଳିନତାରହିତ) କାହିଁକି କୁହାଯାନ୍ତି, ଶନୈଶ୍ଚରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ତାହା ସହ କାଳବିଶେଷ କର୍ମର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ନିକଟସ୍ଥ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଧର୍ମସର (ଯମଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ମାରୁତିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଏବଂ ଚ୍ୟବନାଶ୍ରମ/ଚ୍ୟବନେଶ୍ୱର (ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କ କୃପାରେ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ଲାଭ)। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ମହାଦାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କହି, ଏହାକୁ ତୀର୍ଥ-ବିଧି-ଭୂଗୋଳର ଏକ ସୂଚକ ଭାବେ ଦୃଢ଼ କରାଯାଏ।
Adhyaya 57
गयातीर्थ-प्रशंसा तथा महाकालवने गुह्यतीर्थ-प्रकाशनम् (Praise of Gayā-tīrtha and the Revelation of Secret Tīrthas in Mahākālavana)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର–ବ୍ୟାସ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଅବନ୍ତୀର ମହାକାଳବନରେ ଗୟାତୀର୍ଥର ମହିମା ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ଗୟା ପରମ ତୀର୍ଥ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଋଣତ୍ରୟରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଏବଂ ଦେବ‑ପିତୃ ତର୍ପଣ ପରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର ପଥ ଖୋଲେ। କିକାଟ ଦେଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୟା ମହାକାଳବନରେ କିପରି ଜଣାଯାଏ ବୋଲି ବ୍ୟାସ ପଚାରିଲେ, ସନତ୍କୁମାର ଏକ ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି, ଯାହାର ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ପିତୃମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ। ତାପରେ ଯୁଗାଦିଦେବ ରାଜାଙ୍କ କୃତଯୁଗୀୟ ରାଜ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରେ ଦୃଢ଼; ସମୃଦ୍ଧି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ସାମାଜିକ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ ଓ ଯଜ୍ଞ‑କର୍ମର ନିୟମିତତା ସର୍ବତ୍ର ରହେ। ପରେ ଦାନବ ତୁହାଣ୍ଡ ଜଗତକୁ ଦମନ କରି ବେଦକର୍ମ, ପୂଜା ଓ ସ୍ୱଧା‑ସ୍ୱାହା ଅର୍ପଣ ଅଟକାଇ ଧର୍ମମାର୍ଗକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ। ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି। ତେବେ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ମହାକାଳବନକୁ ଯିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଏ—ଏହା ଗୁହ୍ୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ମାୟା ମଧ୍ୟ ବିଫଳ। ସେ ବାଣୀ ତୀର୍ଥଜାଲ ଗଣନା କରେ: ଇଚ୍ଛାପୂରଣୀ ଶିପ୍ରା, ମହାକାଳୀ ଓ ମାତୃଶକ୍ତି, ଗୟା‑ଫଲ୍ଗୁ, ବୁଦ୍ଧଗୟା ଓ ଆଦ୍ୟଗୟା, ଗଦାଧର‑ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ‘ଷୋଡଶପାଦ’ ତୀର୍ଥ, ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀ, ଅକ୍ଷୟ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରେତମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଶିଳା। ଶେଷରେ ପିତୃମୋକ୍ଷର ଦୃଢ଼ ନିଷ୍କର୍ଷ—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶମାତ୍ରେ ପିତୃମାନେ ନରକସ୍ଥିତିରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଉଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Adhyaya 58
Śrāddha-vidhi and Pitṛ-gaṇa Taxonomy in Avantī (श्राद्धविधिः पितृगणविचारश्च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପରମ ଫଳ, ପିତୃମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତିର ପରିସର ଓ ପିତୃଗଣଙ୍କର ବିଭାଗ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଧର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳାଧାର ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରି, ଦେବ ଓ ପିତୃଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅର୍ପଣକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବୋଲି ନିର୍ବଚନ କରନ୍ତି। ଦେବ–ପିତୃ ପରସ୍ପର ଉପକାରର ବିଶ୍ୱନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ସାତ ପିତୃଗଣ, ସେମାନଙ୍କ ମୂର୍ତ/ଅମୂର୍ତ ଭେଦ, ନିବାସସ୍ଥାନ ଓ ଯୋଗସାଧନା ସହ ସମ୍ପର୍କ କହି, ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ତାପରେ ସାଧକଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟତା—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସଂଯମ, ଶୌଚ, ଅକ୍ରୋଧ, ଶାସ୍ତ୍ରନିଷ୍ଠା—ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ତୀର୍ଥରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥର ଫଳ-ତୃପ୍ତିର ତାରତମ୍ୟ ଦେଖାଇ ଗୟାକୁ ବିଶେଷ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ମହାକାଳବନ/ଅବନ୍ତୀକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ କଠିନ ଓ ସମାଜବିଚ୍ଛିନ୍ନ ମୃତ୍ୟୁର ଅନେକ ବର୍ଗ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏବଂ ବିଧିମତ ଆଚରଣରେ ଋଣତ୍ରୟ ମୋଚନ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ଉପସଂହାର କରନ୍ତି।
Adhyaya 59
गयातीर्थमाहात्म्य (Gaya Tīrtha Māhātmya in Avanti)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୯ରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀର ମହାକାଳବନ ମଧ୍ୟରେ ଗୟାସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ତୀର୍ଥର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଗୟାର ପବିତ୍ରକାରୀ ଲକ୍ଷଣ—ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ—ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ଏହା କଲେ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବିଷ୍ଣୁ/ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ପିତୃରୂପ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ଠିକ୍ ପିତୃକର୍ମ ମାର୍ଗରେ ‘ଋଣତ୍ରୟ’ରୁ ମୁକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପିତ। ତାପରେ ସ୍ଥାନୀୟ କଥା—ପ୍ରାଚୀନ ଅବନ୍ତୀରେ ଗୟାତୀର୍ଥ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ପରେ କୈକଟ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ, ଗଦାଧରଙ୍କ ପାଦଚିହ୍ନ-ପ୍ରତୀକ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅସୁର ଦମନ ଓ ସେହି ସ୍ଥାନର ମହିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା—ବର୍ଣ୍ଣିତ। କାଳନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଗୟା-ଶ୍ରାଦ୍ଧର ନିରନ୍ତର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ, ଜ୍ୟୋତିଷ ଚିହ୍ନ ସହ ‘ମହାଳୟ’ ନାମକ ବାର୍ଷିକ ବିଶେଷ ଆଚାର, ଏବଂ ଅନ୍ୱଷ୍ଟକା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମାତୃଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷାଦାୟକ କଥା—ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଦୋଷରେ ସମାଜରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନେ ନାରଦଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅବନ୍ତୀ-ଗୟାତୀର୍ଥ ଓ ଅକ୍ଷୟବଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ‘ଋଷିସଂଜ୍ଞିତା ପଞ୍ଚମୀ’ରେ ଉପବାସ, ଜାଗରଣ ଓ ନିୟମାଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପବିତ୍ରତା ଲାଭ କରି ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏଠାରେ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଏ ଓ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ମହାଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 60
पुरुषोत्तमतीर्थ-मलमासव्रतविधिः (Purushottama Tīrtha and the Adhika-māsa Vrata Procedure)
ଅଧ୍ୟାୟଟି ବର୍ଣ୍ଣନା-ପରମ୍ପରାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ବ୍ୟାସ ମୁନି ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ’ ନାମକ ପରମ ତୀର୍ଥର ବିସ୍ତୃତ କଥା ଚାହାନ୍ତି, ଏବଂ ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ଶୁଣିବାମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ହୁଏ। ପରେ ବୈକୁଣ୍ଠର ଦିବ୍ୟ ସଭାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଦାନ-ସ୍ନାନ-ତପ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଦି ପୁଣ୍ୟକର୍ମର ଠିକ୍ ବିଧି କ’ଣ, ଏବଂ ଦେଶ-କାଳ, ପର୍ବଦିନ, ତିଥି ଓ ତୀର୍ଥ ଅନୁସାରେ ଫଳ କିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅମାବାସ୍ୟା, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ଗ୍ରହଣ, ବ୍ୟତୀପାତ ଆଦି ଶୁଭକାଳ ଓ ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଅବନ୍ତୀରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନାଦି ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାପରେ ଅଧିକମାସ/ମଲମାସ (ମଲିମ୍ଲୁଚ) ବିଷୟରେ କଥା ହୁଏ—ଯେ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସଂକ୍ରାନ୍ତି ନ ହୁଏ, ଜ୍ୟୋତିଷ କାରଣରୁ ସେହି ମାସ ଅଧିକମାସ ହୁଏ। ଏ ସମୟରେ କିଛି ସଂସ୍କାର ବର୍ଜନୀୟ, କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିମୟ ବ୍ରତ, ଜପ, ଦାନ, ପୂଜା ଆଦି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ। ବିଷ୍ଣୁ ନିଜକୁ ଅଧିକମାସର ଅଧିପତି ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ’ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ମହାକାଳବନରେ ‘ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ’ ଥିବା କଥା କହନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ବ୍ରତାଚରଣ କଲେ ସ୍ଥିର କଲ୍ୟାଣ ଓ ଦୀର୍ଘଫଳ ମିଳେ। ବ୍ରତବିଧିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ସଂକଳ୍ପ, ବାସୁଦେବ ପୂଜା, କୁମ୍ଭସ୍ଥାପନ, ପଞ୍ଚାମୃତ-ନୈବେଦ୍ୟ, ଦୀପ-ଧୂପ, ଆରତି, ଅର୍ଘ୍ୟମନ୍ତ୍ର ସହ ପ୍ରାର୍ଥନା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଦାନ-ସତ୍କାର, ଏବଂ ଶେଷରେ ସମୂହଭୋଜନ ରହିଛି। ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଅଧିକମାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅବହେଳା କଲେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଶୋକ, ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଅପଦାରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ।
Adhyaya 61
अधिमास-स्नान-दानादि-माहात्म्यवर्णन (Adhimāsa: The Merit of Bathing, Charity, and Worship)
ସନତ୍କୁମାର ଵ୍ୟାସଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀ-କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଧିମାସ ସମୟର ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ପୂଜାର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମହାକାଳବନର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ବିନା ଅଧିମାସ-ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଭ୍ରମପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ନାମକ ତୀର୍ଥରେ ଏହା କଲେ ସନାତନ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ସେଠାରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ (ବିଷ୍ଣୁ) ପୂଜା ସହ ଉମା-ଶଙ୍କର ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଯାହା ଏକେ ତୀର୍ଥ ପରିବେଶରେ ବୈଷ୍ଣବ-ଶୈବ ସମନ୍ୱୟକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଭାଦ୍ରପଦ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ, ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା ଏବଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ-ସରୋବର ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଜଳଯାତ୍ରାର ବିଧାନ ଅଛି। ଏହାର ଫଳରେ ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ନିକଟସ୍ଥ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ—ଭଗୀରଥ ତପସ୍ୟା ଓ ଗଙ୍ଗାଅବତରଣ କଥା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତଟରେ ଜାଟେଶ୍ୱର ମହାଦେବ; ଏବଂ ଇଶାନ ଦିଗରେ କୌଶିକୀ ନଦୀକୂଳରେ ରାମ-ଭାର୍ଗବ ତପସ୍ଥଳ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନରେ ମହାପାପ ନାଶ ହୁଏ ଓ ଶେଷରେ ରାମେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ପରମ ଶୁଦ୍ଧିକର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 62
गोमतीतीर्थकुण्डमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Gomatī Tīrtha and the Origin of Gomatī Kuṇḍa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୋମତୀ ତୀର୍ଥ ଓ ଗୋମତୀ କୁଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି, ତାହାର ଆଚାର-ଅଧିକାର ବହୁବକ୍ତା ସମ୍ବାଦରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପ୍ରାଚୀନ ଗୋମତୀ କୁଣ୍ଡ କେବେ ଓ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା? ଶୌନକାଦି ଋଷିମଣ୍ଡଳୀର ଉପଦେଶମୟ ପରିବେଶ ସ୍ମରଣ କରାଇ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀ ଓ ନଗରମାନଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ତୁଳନା ମାଧ୍ୟମରେ ତୀର୍ଥମହିମାର କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ। ତାପରେ ସାନ୍ଦୀପନି ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷାପ୍ରଦ କଥା ଆସେ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରଭାତେ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଗୁରୁ କହନ୍ତି—ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଗୋମତୀରେ ସ୍ନାନ କରି ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଏହା ନିୟମଶୀଳ ସାଧନାର ଆଦର୍ଶ। ପରେ ଶିବସମ୍ବନ୍ଧିତ ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡ ନିକଟରେ ଗୋମତୀର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି କଥିତ; ତେଣୁ ସ୍ଥାନଟି “ଗୋମତୀ କୁଣ୍ଡ” ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣ ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚୈତ୍ରମାସରେ ଏକାଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାଳନୀୟ ବ୍ରତବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ସ୍ନାନ, ଉପବାସ, ଜାଗରଣ, ବିଷ୍ଣୁପୂଜା, ବୈଷ୍ଣବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମାନ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରବଣ ଓ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ପାପକ୍ଷୟ, ପବିତ୍ରତା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 63
कंथडेश्वर-गंगेश्वर-वीरेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा वामनकुण्ड-प्रसङ्गः (Kaṇṭhaḍeśvara, Gaṅgeśvara, Vīreśvara Tīrtha-Māhātmya and the Vāmanakuṇḍa Episode)
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୩ ଦୁଇଟି ସଂଯୁକ୍ତ ଧାରାରେ ଆଗେଇଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ସନତ୍କୁମାର ଅବନ୍ତୀର ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ-ତତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କଣ୍ଠଡେଶ୍ୱରକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ମହାଦେବ-ଦର୍ଶନରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୋଇ ଭକ୍ତର ଉନ୍ନତି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ଗଙ୍ଗେଶ୍ୱର ସମୀପ ସଙ୍ଗମ-ପ୍ରସଙ୍ଗ—ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅବତରଣ ଓ ଶିବଙ୍କ ଶିରେ ତାଙ୍କ ଧାରଣ—ଏହାର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଗଙ୍ଗେଶ-ଦର୍ଶନ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଆଦି ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ସୂଚାଏ। ବୀରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥରେ ନିବାସ ଓ ପୂଜା ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇ ‘ବୀର’ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି କରାଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାମନକୁଣ୍ଡର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆସେ; କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଘୋର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଗୁଣ, ବଲିରାଜଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଶାସନ, ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବଲିଙ୍କ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ମୁଖୀନତା, ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ଯିବା ଇତ୍ୟାଦି ଉପଦେଶରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ଓ ଭକ୍ତି-ବିଧି ଦେଖାନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ-ଧ୍ୟାନସୂତ୍ର, ବିଘ୍ନନିବାରଣ ପାଇଁ ଗଣେଶ-ନମସ୍କାର, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରପାଠକୁ ଉଦ୍ଧାରକ ସାଧନ ଭାବେ ରଖାଯାଇଛି। ଏଭଳି ତୀର୍ଥ, ଉପାସନା-ଜପ-ପୂଜା ଓ ଅଧିକାର-ନିୟମକୁ ଯୋଡ଼ି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ନିୟମିତ ଭକ୍ତି ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 64
कालभैरवतीर्थयात्रावर्णनम् / Description of the Pilgrimage to Kālabhairava Tīrtha
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୪ରେ କାଳଭୈରବ ତୀର୍ଥକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ସୁସଂଗଠିତ ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଆରମ୍ଭରେ ସନତ୍କୁମାର ବୀରେଶ୍ୱର ଓ ସ୍ନାନଫଳ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ପରେ ନାଗ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ‘କାଳଭୈରବ’ ତୀର୍ଥକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଦୁଃଖଶମନ ଓ ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା ଅଛି। ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଏହାର ଖ୍ୟାତିର କାରଣକଥା ଆସେ: ଭୈରବ ଯୋଗରକ୍ଷକ ଭାବେ ଯୋଗିନୀଗଣ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରତିକୂଳ ଶକ୍ତି, କୃତ୍ୟା ଓ ବିନାଶକ ଉପଦ୍ରବକୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଶିପ୍ରା ନଦୀତଟରେ, ବିଶେଷତଃ ଉତ୍ତର (ପୁଣ୍ୟ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଭୈରବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଷ୍ଟମୀ, ନବମୀ ଓ ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ପୂଜା, ଏବଂ ଆଷାଢ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ରବିବାର-ସଂଯୋଗକୁ ଅତି ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ପତ୍ର-ପୁଷ୍ପ, ଅର୍କ, ସୁଗନ୍ଧ, ନୈବେଦ୍ୟ, ତାମ୍ବୂଳ, ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଅର୍ପଣ ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ହୋମ ଓ ତର୍ପଣ କଲେ ସର୍ବକାମସିଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ ବୋଲି ଉପଦେଶ ଅଛି। ସ୍ତୋତ୍ରଭାଗରେ ଭୈରବଙ୍କ ରୂପ-ଲକ୍ଷଣ ଓ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ଭୈରବାଷ୍ଟକ ପାଠର ଫଳ କୁହାଯାଏ—ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱପ୍ନନାଶ, ବିବାଦ ଓ ବିପଦରେ ସାହାଯ୍ୟ, ରାଜକୋପ, ଯୁଦ୍ଧ, ବନ୍ଧନ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରୁ ରକ୍ଷା; ନିୟମରେ ଜପ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶେଷରେ ସଂସାରଭୟରେ ଭୀତ ଲୋକେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ-ଦାନ ଓ ପୂଜା ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ କରିବା ଉଚିତ ବୋଲି ପୁନରୁକ୍ତି କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 65
Nāgatīrtha-Māhātmya and the Settlement of the Nāgas in Mahākālavana (नागतीर्थमाहात्म्यं तथा नागनिवासवर्णनम्)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ୟାସ ନାଗତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତାହାର ପ୍ରଚାର-କାଳ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଉତ୍ତରରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଶୁଦ୍ଧିକର କଥା କହନ୍ତି, ଯାହାର ଶ୍ରବଣ ମାତ୍ରେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। ମାତୃଶାପ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନାଗମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ, ଜନମେଜୟଙ୍କ ସର୍ପସତ୍ରର ସଙ୍କଟ, ଏବଂ ଆସ୍ତୀକଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପରେ ନାଗମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତି—ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ଏଠାରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ମୁକ୍ତ ନାଗମାନେ ନିର୍ଭୟ ନିବାସ ଚାହିଲେ, ଆସ୍ତୀକ ସେମାନଙ୍କୁ ମହାକାଳବନର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗର ପ୍ରାଚୀନ ତୀର୍ଥସଂଲଗ୍ନ ନାଗନିବାସକୁ ପଠାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ହରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶେଷଶାୟୀ ରୂପେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ବିରାଜମାନ। ମହାକାଳବନର ପବିତ୍ରତାକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଲୋମାଶ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, କପିଳ, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି/ସିଦ୍ଧିର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ; ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରଭାବ ଶାପଜନ୍ୟ ଦୋଷ ନାଶ କରି କାଳକୁ ସ୍ଥିର କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଲାପତ୍ର, କମ୍ବଳ, କର୍କୋଟକ, ଧନଞ୍ଜୟ, ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, ନୀଳ, ପଦ୍ମକ, ଅର୍ବୁଦ ଆଦି ନାଗ ଆସି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ନୂତନ ତୀର୍ଥ-କୁଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହା ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ପାପନାଶକ; ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଗମନାଗମନ ଥାଏ। ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପ ସଦୃଶ ରମ୍ୟ ଭୂମି, ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷ, ପକ୍ଷୀ, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ନିଧିର ବର୍ଣ୍ଣନା ସହ ସ୍ନାନରେ ବୈକୁଣ୍ଠପ୍ରାପ୍ତି, ରମାସରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ହେବା, ବଳିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ-ତୀର୍ଥରେ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧି ଫଳ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଆଚାରବିଧି—ଦାନ, ହୋମ ଇତ୍ୟାଦି; ବିଶେଷତଃ ଭୂମିଦାନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଦୀର୍ଘଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରାବଣମାସରେ, ଦର୍ଶତିଥିରେ, ପଞ୍ଚମୀ ଓ ସୋମବାରରେ ନାଗପୂଜା ବିଧେୟ। ଦର୍ଶ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇ ଇଷ୍ଟକାମ ପୂରଣ କରେ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।
Adhyaya 66
नृसिंहतीर्थ-माहात्म्य तथा सावित्रीव्रत-फलश्रुति (Glory of Nṛsiṃha Tīrtha and the Fruits of the Sāvitrī Vrata)
ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀରେ ଏକ ପରମ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ମହାତ୍ମା ନୃସିଂହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସେହି ତୀର୍ଥର କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ପରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ପ୍ରସଙ୍ଗଟି ସ୍ଥାନ-ସୂଚନା ସହ କଥିତ: ଦୈତ୍ୟଶାସନର ଭାରରେ ପୀଡିତ ପୃଥିବୀ ଗୋରୂପେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଦୈତ୍ୟର ଘୋର ତପ, ଗାୟତ୍ରୀ-ଉପାସନା ଓ ବରଦାନର ନିୟମ କହନ୍ତି—ଦିନ/ରାତି, ଆକାଶ/ପୃଥିବୀ, ଅସ୍ତ୍ର, ଭିଜା/ଶୁଖା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ନ ହେବ; ତଥାପି ଏକ ଛିଦ୍ର ରହିଗଲା—ବୀରର ଏକହାତ ପ୍ରହାରରେ ମୃତ୍ୟୁ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କୁ ଶିପ୍ରାତଟର ମହାକାଳବନରେ ନୃସିଂହ-ତୀର୍ଥର ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶାନ୍ତି—ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର ନିକଟ, କର୍କରାଜ ଆଦି ଚିହ୍ନମଧ୍ୟରେ, ଦକ୍ଷିଣ ତଟ ପାଖରେ। ଦେବମାନେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ଦାନ-ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ନିଜ ନିଜ ପଦ ପୁନଃ ପାଆନ୍ତି; ହରି ନୃସିଂହରୂପେ ଏକ ପ୍ରହାରରେ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରି ବରର ନ୍ୟାୟ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପୂଜାବିଧି, ନୃସିଂହ-ତିଥି/ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ପୂଜା କଲେ ଲକ୍ଷ୍ମୀକୃପା, ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନରେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟନାଶ, ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ହନୁମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ସାବିତ୍ରୀବ୍ରତ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସାବିତ୍ରୀ ସହ ଶୁଭଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନକୁ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ ସମୃଦ୍ଧି, ଭୋଗ, ସ୍ୱର୍ଗ; ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପତିପ୍ରେମ ଓ ବୈଧବ୍ୟରୁ ରକ୍ଷା—ଏହି ଫଳ କହାଯାଇଛି।
Adhyaya 67
कुटुम्बेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kutuṃbeśvara Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁଟୁମ୍ବେଶ୍ୱର ମହାଦେବ-ସ୍ଥାନ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏହାକୁ ସର୍ବତୀର୍ଥଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କଥାନକରେ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ବଂଶବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ପଦ୍ମରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ‘ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ’ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖିତ ଚତୁର୍ମୁଖଧାରୀ ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନର ନିରନ୍ତର ପବିତ୍ରତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଭଦ୍ରକାଳୀ/ଭଦ୍ରାପୀଠଧରା ଦେବୀଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ଦ୍ୱାରରେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଭୈରବଙ୍କ ରକ୍ଷକ ଭୂମିକା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମହାମାରୀ, ଉପଦ୍ରବ, ସାମାଜିକ ଅଶାନ୍ତି ସମୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧାନ୍ୟ-ବୀଜରେ ନିୟମିତ ହୋମ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ପୂଜା ଓ ନିୟମିତ ଆଚରଣର ବିଧାନ ଅଛି। ସ୍ନାନ, ମହାଦେବ ପୂଜା ଓ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ—ବିଶେଷକରି କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ (କୁମ୍ହଡ଼ା) ଦାନ—ଦ୍ୱାରା ସମୃଦ୍ଧି ଓ ‘କୁଟୁମ୍ବୀ’ ଅବସ୍ଥା (ଗୃହସ୍ଥ ସଫଳତା) ମିଳେ। ଫାଲ୍ଗୁନ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ (ତ୍ରୟୋଦଶୀ ସମ୍ବନ୍ଧ ସହ, ଶିବରାତ୍ରି ଭାବ) ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ବିଲ୍ୱଜଳ ଅର୍ପଣ, ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପ-ଦୀପ ନିବେଦନ ଓ ସାତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦାନର ବ୍ରତ କୁହାଯାଇ, ତାହାର ଫଳ ମହାଯଜ୍ଞତୁଲ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Adhyaya 68
अखण्डेश्वरमहिमवर्णनम् | The Glory of Akhaṇḍeśvara and Akhaṇḍa-saras
ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥପଦମାନଙ୍କର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ କ୍ଷିପ୍ରା ତଟରେ ସୋମତୀର୍ଥ ସମୀପସ୍ଥ ଦେବପ୍ରୟାଗକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାବନ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କହି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମାଧବ ନାମକ ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ପରେ ଆନନ୍ଦ-ଭୈରବଙ୍କ ମହିମା ଆସେ—ତାଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ଦଣ୍ଡଭୟ ଦୂର ହୁଏ; ଏହି ସ୍ଥାନ ଧର୍ମରକ୍ଷାର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତାପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ଦଶମୀ, ବୁଧ-ହସ୍ତ ଯୋଗ ଓ ବ୍ୟତୀପାତ ଆଦି ଶୁଭ ସଂଯୋଗରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କାଳସୂଚନା ଦିଆଯାଏ। ଉପଦେଶାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ନିୟମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧର୍ମାଶର୍ମ ବ୍ରତଭଙ୍ଗ ଶଙ୍କାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ନାରଦ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ନାମକ ପାପାଚାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଗୋଦାବରୀ/ଗୌତମୀ ତଟରେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସିଂହସ୍ଥକାଳରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥର ‘ବାୟୁସ୍ପର୍ଶ’ ଦ୍ୱାରା ଯମସଭାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା କଥା କହନ୍ତି; ଏହାରୁ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳର କର୍ମଫଳ-ଶମନ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ନାରଦ ମହାକାଳବନର କୋଟିତୀର୍ଥ ଓ ତାହାର ଉତ୍ତରେ ଅଖଣ୍ଡେଶ୍ୱର ସମୀପର ଅଖଣ୍ଡ-ସରସକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଧର୍ମାଶର୍ମ ଅଖଣ୍ଡ-ସରସରେ ସ୍ନାନ କରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପୁଣ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ଅଖଣ୍ଡେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
Adhyaya 69
कर्कराजतीर्थमाहात्म्य एवं चातुर्मास्यस्नानविधिः (Karkarāja Tīrtha Māhātmya and Cāturmāsya Bathing Discipline)
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୯ରେ ଶିପ୍ରା ନଦୀତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ‘କର୍କରାଜ’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ପ୍ରମାଣ-ପରମ୍ପରା ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବେ ଯେ ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ସେହି କଥା ସନତ୍କୁମାର ପରମ୍ପରାକ୍ରମେ କହି ତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣିକତା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ତୀର୍ଥର ଉଦ୍ଧାରକ ଶକ୍ତିକୁ ବିଶେଷତଃ ସୀମାକାଳ—ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ (ଯେତେବେଳେ ହରି ‘ଶୟନ’ରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାୟନ—ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଏହି ସମୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ କଠିନ ପରଲୋକଗତି ହୋଇପାରେ; ତାହାର ପ୍ରତିକାର ଭାବେ କର୍କରାଜ ତୀର୍ଥକୁ ଉପାୟ ରୂପେ ଦେଖାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମୋପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟରେ ସ୍ନାନ, ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣ ଓ ବ୍ରତ-ନିୟମ ପାଳନ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ; ଶୁଦ୍ଧି ବିନା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟବହାରିକ ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ରାତିରେ ସ୍ନାନ ବର୍ଜନ, କିଛି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଗରମ ପାଣିରେ ସ୍ନାନ ନ କରିବା, ଏବଂ ଅସମର୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ଭସ୍ମସ୍ନାନ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ ପରି ବିକଳ୍ପ। କର୍କରାଜ ଜଳରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥର ପୁଣ୍ୟ ସମାହାର ଅଛି ବୋଲି ମହିମା ବଢ଼ାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ—ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପଢ଼ିବା ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ଅବହେଳାଜନିତ ଦୋଷକୁ ନିବାରଣ କରେ।
Adhyaya 70
तीर्थ-देवयात्रा-प्रशंसा तथा महाकालवन-देवतासूची (Tīrtha and Devayātrā Protocol; Deity Catalog of Mahākālavana)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ମେରୁ ସମୀପର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଇଚ୍ଛାପୂରଣକାରୀ ରମ୍ୟସରସ ଓ ବିନ୍ଦୁସର ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ବିଶେଷ ଆଚାର-ବ୍ରତର ସୂଚନା ମିଳେ; ବିଶେଷତଃ ଗଣାଧିପ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶୁଭ ଚତୁର୍ଥୀ, ଏବଂ ମନଃକାମେଶ୍ୱର ଗଣେଶସ୍ଥଳରେ ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ନାନରେ ସଙ୍କଳ୍ପସିଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ପରେ ବ୍ୟାସ ଅବନ୍ତୀର ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବାଳୟମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଗଣିତ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱୋପମା ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳର ଘନତା ଦେଖାନ୍ତି। ତାପରେ ‘ଦେବଯାତ୍ରା’ ନାମରେ ନିୟମିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରଣାଳୀ ଦିଆଯାଏ—ଶୁଚିତା, ପ୍ରାତଃକର୍ମ, ବିଷ୍ଣୁସ୍ମରଣ, ରୁଦ୍ରସରସରେ ସ୍ନାନ, ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ତୀର୍ଥରେ ଦେବତାନୁସାରେ ଅଭିଷେକ-ପୂଜା। ଉମା–ମହେଶ୍ୱର ସମ୍ବାଦରେ ମହାକାଳବନର ଦେବପରିବେଶର ତାଲିକା ଆସେ—ମୁଖ୍ୟ ନଦୀ, ବିନାୟକ-ଭୈରବ-ରୁଦ୍ର-ଆଦିତ୍ୟ ଆଦି ଦେବସମୂହ, ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ, ଚାରି ଦିଗର ଦ୍ୱାରପାଳ ଲିଙ୍ଗ, ଏବଂ ନବଗ୍ରହ ତୀର୍ଥ ଓ ସେମାନଙ୍କର ରକ୍ଷାତ୍ମକ ପ୍ରୟୋଗ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଦେବଯାତ୍ରା ଗ୍ରହପୀଡ଼ା ସହିତ ଦୁଃଖ ଶମନ କରେ, ଧନ-ସନ୍ତାନ-ବିଦ୍ୟା-ବିଜୟ ଦେଇ ଶେଷରେ ଶିବଲୋକାନୁକୂଳ ଶୁଭ ସତତା ପ୍ରଦାନ କରେ।
Adhyaya 71
महाकालवने तीर्थप्रशंसा (Praise and Enumeration of Tīrthas in Mahākālavana)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦ-ପରମ୍ପରାରେ କଥା ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ବ୍ୟାସ ଅବନ୍ତୀର ମହାକାଳବନରେ ଥିବା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଓ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଅଧିକ ଜାଣିବାକୁ ପଚାରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଏହାକୁ ପାପନାଶକ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବୋଲି କହି, ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଉମା–ମହେଶ୍ୱର ସଂବାଦରେ ଏହାର ମୂଳ ଥିବା କଥା ଜଣାନ୍ତି। ନାରଦ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶୁଭ ମହାକାଳବନରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ମହାଦେବ କହନ୍ତି—ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ, ପୁଷ୍କର ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାକାଳବନରେ ଅଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗର ସଂଖ୍ୟା ପ୍ରାୟ ଅସଂଖ୍ୟ। ‘ପୈଶାଚମୋଚନ’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଭଳି ସ୍ଥାନରେ ଋତୁ-ଲକ୍ଷଣ ଆଦିର ବିଶେଷ ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ନିଖୁତ ଗଣନା ଅସମ୍ଭବ ବୋଲି ମାନି ମଧ୍ୟ, ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ବର୍ଷର ଦିନମାନଙ୍କ ପରି ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ତାଲିକା ଦିଆଯାଏ। ପରେ ଯାତ୍ରାର ସମୟ ଓ ପୁଣ୍ୟଫଳ କଥା ହୁଏ: ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷଚକ୍ରରେ ‘ଅବନ୍ତୀ-ଯାତ୍ରିକା’ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ କରାଯାଇଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ବିଶେଷତଃ ବୈଶାଖରେ ଅବନ୍ତୀରେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ରହିବା କାଶୀରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିବାସ ସମାନ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭକ୍ତିସହ ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କଲେ ଶିବଭକ୍ତି ବଢ଼େ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଯଶ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ଏବଂ ବଂଶକୁ ଶିବପଦ ଦିଗରେ ଉନ୍ନତ କରେ ବୋଲି ଘୋଷଣା।
FAQs about Avanti Kshetra Mahatmya
It foregrounds Avantī as a Mahākāla-centered kṣetra whose sanctity is described as exceptionally potent, including claims of enduring efficacy and rare accessibility even for celestial beings.
The section repeatedly associates the kṣetra with purification from major transgressions, the granting of bhukti and mukti, and the idea that residence, worship, and contact with the sacred landscape yield heightened merit.
Core legends include the naming and classification of Mahākālavanam (as kṣetra, pīṭha, ūṣara, and śmaśāna), and transmission narratives where sages (notably Sanatkumāra) explain the site’s theological status to authoritative listeners.