भैरवोत्पत्तिः ब्रह्मदर्पनिग्रहश्च (Origin of Bhairava and the Subduing of Brahmā’s Pride)

Verse 1

नंदिकेश्वर उवाच । ससर्जाथ महादेवः पुरुषं कंचिदद्भुतम् । भैरवाख्यं भ्रुवोर्मध्याद्ब्रह्मदर्पजिघांसया

ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର କହିଲେ: ତାପରେ ମହାଦେବ ଭୃକୁଟିମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଭୈରବ ନାମରେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ପକୁ ଦମନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ।

Verse 2

स वै तदा तत्र पतिं प्रणम्य शिवमंगणे । किं कार्यं करवाण्यत्र शीघ्रमाज्ञापय प्रभो

ତେବେ ସେଠାରେ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଙ୍ଗଣରେ ସେ ପତିସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲା— “ଏଠାରେ ମୁଁ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି? ହେ ପ୍ରଭୁ, ଶୀଘ୍ର ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ।”

Verse 3

वत्सयोऽयं विधिः साक्षाज्जगतामाद्यदैवतम् । नूनमर्चय खड्गेन तिग्मेन जवसा परम्

ବତ୍ସ, ଏହି ବିଧି ସାକ୍ଷାତ୍ ଜଗତମାନଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରକଟ ଉପାସନା-ନିୟମ। ତେଣୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖଡ୍ଗକୁ ଉପାୟ ମାନି, ପରମ ତ୍ୱରା ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ, ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କର।

Verse 4

स वै गृहीत्वैककरेण केशं तत्पंचमं दृप्तमसत्यभाषणम् । छित्त्वा शिरांस्यस्य निहंतुमुद्यतः प्रकंपयन्खड्गमतिस्फुटं करैः

ସେତେବେଳେ ସେ ଏକ ହାତରେ ସେହି ଅହଂକାରୀ ଏବଂ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ପଞ୍ଚମ ମସ୍ତକର କେଶ ଧରି ତାହାକୁ କାଟି, ହାତରେ ଖଡ୍ଗ ଚଳାଇ ତାକୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 5

पिता तवोत्सृष्टविभूषणांबरस्रगुत्तरीयामलकेशसंहतिः । प्रवातरंभेव लतेव चंचलः पपात वै भैरवपादपंकजे

ତୁମର ପିତା ନିଜର ଅଳଙ୍କାର, ବସ୍ତ୍ର, ମାଳା, ଉତ୍ତରୀୟ ଏବଂ ସଜ୍ଜିତ କେଶରାଶି ତ୍ୟାଗ କରି, ପ୍ରବଳ ପବନରେ କଦଳୀ ଗଛ ବା ଲତା ପରି କମ୍ପିତ ହୋଇ ଭୈରବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପତିତ ହେଲେ।

Verse 6

तावद्विधिं तात दिदृक्षुरच्युतः कृपालुरस्मत्पतिपादपल्लवम् । निषिच्य बाष्पैरवदत्कृतांजलिर्यथा शिशुः स्वं पितरं कलाक्षरम्

ସେତେବେଳେ ଦୟାଳୁ ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ) ସେହି ବିଧାନ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଆମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ (ଶିବ) କୋମଳ ପାଦପଲ୍ଲବକୁ ଅଶ୍ରୁଜଳରେ ସିକ୍ତ କଲେ ଏବଂ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଶିଶୁ ପରି ପିତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।

Verse 7

अच्युत उवाच । त्वया प्रयत्नेन पुरा हि दत्तं यदस्य पंचाननमीशचिह्नम् । तस्मात्क्षमस्वाद्यमनुग्रहार्हं कुरु प्रसादं विधये ह्यमुष्मै

ଅଚ୍ୟୁତ କହିଲେ: "ପୂର୍ବକାଳରେ ଆପଣ ହିଁ ଯତ୍ନର ସହିତ ଏହାଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଚିହ୍ନ ସ୍ୱରୂପ ପଞ୍ଚାନନ ରୂପ ପ୍ରଦାନ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ଏବେ ଏହାଙ୍କୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଏ ଅନୁଗ୍ରହର ଯୋଗ୍ୟ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆପଣଙ୍କ କୃପା ବର୍ଷଣ କରନ୍ତୁ।"

Verse 8

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायामष्टमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରସଂହିତାର ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 9

अथाह देवः कितवं विधिं विगतकंधरम् । ब्रह्मंस्त्वमर्हणाकांक्षी शठमीशत्वमास्थितः

ତାପରେ ଦେବ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ କପଟୀ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ପୂଜାକାମୀ; ଛଳରେ ଈଶ୍ୱରତ୍ୱର ଭଙ୍ଗୀ ଧାରଣ କରିଛ।”

Verse 10

नातस्ते सत्कृतिर्लोके भूयात्स्थानोत्सवादिकम् । ब्रह्मोवच । स्वामिन्प्रसीदाद्य महाविभूते मन्ये वरं वरद मे शिरसः प्रमोक्षम्

ତୁମ କୃପାଠାରୁ ଅଧିକ ଏହି ଲୋକେ ପଦ, ଉତ୍ସବ ଆଦିରେ ମିଳୁଥିବା କୌଣସି ସତ୍କାର ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— “ସ୍ୱାମିନ୍, ଆଜି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ, ହେ ମହାବିଭୂତି! ହେ ବରଦ, ମୋ ପାଇଁ ଏହିଏ ପରମ ବର— ମୋ ଶିରର ପ୍ରମୋଚନ (ଅହଂକାର-ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି)।”

Verse 11

नमस्तुभ्यं भगवते बंधवे विश्वयोनये । सहिष्णवे सर्वदोषाणां शंभवे शैलधन्वने

ହେ ଭଗବାନ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର— ତୁମେ ଆମ ବନ୍ଧୁ ଓ ଶରଣ, ବିଶ୍ୱଯୋନି (ଜଗତର ମୂଳ); ସର୍ବଦୋଷ ସହିଷ୍ଣୁ; ଶମ୍ଭୁ, ମଙ୍ଗଳମୟ; ଶୈଳଧନ୍ୱା, ପର୍ବତ-ଧନୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଧନୁର୍ଧର।

Verse 12

ईश्वर उवाच । अराजभयमेतद्वै जगत्सर्वं न शिष्यति । ततस्त्वं जहि दंडार्हं वह लोकधुरं शिशो

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— “ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ରାଜଭୟ ନଥିଲେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଶିଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେ, ଏବଂ ଲୋକପାଳନର ଭାର ବହନ କର, ହେ ଶିଶୁ।”

Verse 13

वरं ददामि ते तत्र गृहाण दुर्लभं परम् । वैतानिकेषु गृह्येषु यज्ञे च भवान् गुरुः

ସେଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବର ଦେଉଛି—ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କର। ଶ୍ରୌତ କର୍ମରେ, ଗୃହ୍ୟ କର୍ମରେ ଓ ଯଜ୍ଞାରାଧନାରେ ତୁମେ ଅଧିକାରୀ ଗୁରୁ ହେବ।

Verse 14

निष्फलस्त्वदृते यज्ञः सांगश्च सहदक्षिणः । अथाह देवः कितवं केतकं कूटसाक्षिणम्

ତୁମ ବିନା ଯଜ୍ଞ ନିଷ୍ଫଳ—ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗ ଓ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ କଲେ ମଧ୍ୟ। ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷୀ ହୋଇଥିବା କପଟ କେତକୀକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 15

रे रे केतक दुष्टस्त्वं शठ दूरमितो व्रज । ममापि प्रेम ते पुष्पे मा भूत्पूजास्वितः परम्

ହେ କେତକ! ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଶଠ—ଏଠାରୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯା। ତୋର ପୁଷ୍ପ ପ୍ରତି ମୋର ମଧ୍ୟ କେବେ ପ୍ରେମ ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏବେ ପୂଜାରେ ତୁ କେବେ ମୁଖ୍ୟ ହେବୁ ନାହିଁ।

Verse 16

इत्युक्ते तत्र देवेन केतकं देवजातयः । सर्वानि वारयामासुस्तत्पार्श्वादन्यतस्तदा

ଦେବ ଏପରି କହିବା ସହିତ ସେଠାରେ ଦେବଗଣ କେତକୀକୁ ଚାରିପାଖରୁ ଘେରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ତାକୁ ରୋକିଦେଲେ।

Verse 17

केतक उवाच । नमस्ते नाथ मे जन्मनिष्फलं भवदाज्ञया । सफलं क्रियतां तात क्षम्यतां मम किल्बिषम्

କେତକ କହିଲା—ହେ ନାଥ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅମାନ୍ୟ କରି ମୋର ଜନ୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଛି। ହେ ତାତ, ଏହାକୁ ପୁନଃ ସଫଳ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋ ପାପକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।

Verse 18

ज्ञानाज्ञानकृतं पापं नाशयत्येव ते स्मृतिः । तादृशे त्वयि दृष्टे मे मिथ्यादोषः कुतो भवेत्

ଜାଣି କି ଅଜାଣି କରା ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମୃତି ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ କରେ; ଏପରି ରୂପରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମୋରେ ମିଥ୍ୟା-ଭ୍ରମଦୋଷ କେମିତି ରହିବ?

Verse 19

तथा स्तुतस्तु भगवान्केतकेन सभातले । न मे त्वद्धारणं योग्यं सत्यवागहमीश्वरः

ସଭାମଧ୍ୟରେ କେତକୀ ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ ଭଗବାନ କହିଲେ—“ତୁମକୁ ମୁଁ ଧାରଣ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ ମୁଁ ଈଶ୍ୱର, ସତ୍ୟବାକ୍।”

Verse 20

मदीयास्त्वां धरिष्यंति जन्म ते सफलं ततः । त्वं वै वितानव्याजेन ममोपरि भविष्यसि

ମୋର ନିଜ ପରିଚାରକମାନେ ତୁମକୁ ଧାରଣ କରିବେ; ତେବେ ତୁମର ଜନ୍ମ ସଫଳ ହେବ। ନିଶ୍ଚୟ, ବିତାନ (ଛତ୍ର) ନାମର ଭାଣ୍ଡରେ ତୁମେ ମୋର ଉପରେ ରହିବ।

Verse 21

इत्यनुगृह्य भगवान्केतकं विधिमाधवौ । विरराज सभामध्ये सर्वदेवैरभिष्टुतः

ଏଭଳି କେତକୀକୁ, ଏବଂ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ଓ ମାଧବ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି, ଭଗବାନ ସଭାମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।