युद्धप्रस्थान-वर्णनम् (Departure to the Battlefield and the Śaiva Overlordship over the Devas)

Verse 1

ईश्वर उवाच । वत्सकाः स्वस्तिवः कच्चिद्वर्तते मम शासनात् । जगच्च देवतावंशः स्वस्वकर्मणि किं नवा

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: "ହେ ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନଗଣ, ମୋର ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ତୁମର ସବୁ କୁଶଳ ତ? ଜଗତ ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବଂଶ ନିଜ ନିଜର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ମରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ନିୟୋଜିତ ଅଛନ୍ତି କି?"

Verse 2

प्रागेव विदितं युद्धं ब्रह्मविष्ण्वोर्मयासुराः । भवतामभितापेन पौनरुक्त्येन भाषितम्

ହେ ମୟାସୁରମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତଥାପି ତୁମମାନଙ୍କ ଆଗ୍ରହ ଓ ଅଶାନ୍ତି ହେତୁ, ପୁନରୁକ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା ପୁଣି କହାଗଲା।

Verse 3

इति सस्मितया माध्व्या कुमारपरिभाषया । समतोषयदंबायाः स पतिस्तत्सुरव्रजम्

ଏହିପରି ମନ୍ଦ ହାସ ସହିତ ଓ ଶିଶୁସଦୃଶ କ୍ରୀଡାମୟ ଭାଷାରେ, ଅମ୍ବାଙ୍କ ପତି ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସମଗ୍ର ଦେବସମୂହକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।

Verse 4

अथ युद्धांगणं गंतुं हरिधात्रोरधीश्वरः । आज्ञापयद्गणेशानां शतं तत्रैव संसदि

ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧାଙ୍ଗଣକୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ଧାତୃ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଧୀଶ୍ୱର ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର, ସେହି ସଭାରେ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କର ଶତ ନାୟକଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ।

Verse 5

ततो वाद्यं बहुविधं प्रयाणाय परेशितुः । गणेश्वराश्च संनद्धा नानावाहनभूषणाः

ତାପରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରୟାଣ ପାଇଁ ବହୁବିଧ ବାଦ୍ୟ ନିନାଦିତ ହେଲା। ଗଣେଶ୍ୱରମାନେ ନାନା ବାହନ ଓ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସନ୍ନଦ୍ଧ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 6

प्रणवाकारमाद्यंतं पंचमंडलमंडितम् । आरुरोह रथं भद्र मंबिकापतिरीश्वरः । ससूनुगणमिंद्रा द्याः सर्वेप्यनुययुः सुराः

ହେ ଭଦ୍ର! ଅମ୍ବିକାପତି ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଣବାକାର, ଆଦ୍ୟନ୍ତଯୁକ୍ତ ଏବଂ ପଞ୍ଚମଣ୍ଡଳରେ ମଣ୍ଡିତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୁତ୍ର ଓ ଗଣସହିତ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।

Verse 7

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां सप्तमोऽध्यायः

ଏହିପରି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର-ସଂହିତାର ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 8

समीक्ष्यं तु तयोर्युद्धं निगूढोऽभ्रं समास्थितः । समाप्तवाद्यनिर्घोषः शांतोरुगणनिःस्वनः

ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଦେଖି ସେ ମେଘମାଳାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଗୁପ୍ତ ରହିଲେ। ବାଦ୍ୟର ଘୋଷ ଶେଷ ହେଲା, ଏବଂ ବିଶାଳ ସେନାର ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ ଶାନ୍ତ ହେଲା।

Verse 9

अथ ब्रह्माच्युतौ वीरौ हंतुकामौ परस्परम् । माहेश्वरेण चाऽस्त्रेण तथा पाशुपतेन च

ତାପରେ ବୀର ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ) ପରସ୍ପରକୁ ବଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ, ଏବଂ ମାହେଶ୍ୱର ଓ ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ।

Verse 10

अस्त्रज्वालैरथो दग्धं ब्रह्मविष्ण्वोर्जगत्त्रयम् । ईशोपि तं निरीक्ष्याथ ह्यकालप्रलयं भृशम्

ତାପରେ ସେହି ଅସ୍ତ୍ରଜ୍ୱାଳାରେ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ତ୍ରିଲୋକ ଦଗ୍ଧ ହେଲା। ତାହା ଦେଖି ଈଶ (ଶିବ) ମଧ୍ୟ ଯେନ ଅକାଳରେ ଆସିଥିବା ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଳୟକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 12

महानलस्तंभविभीषणाकृतिर्बभूव तन्मध्यतले स निष्कलः । ते अस्त्रे चापि सज्वाले लोकसंहरणक्षमे । निपतेतुः क्षणे नैव ह्याविर्भूते महानले

ମହାନଳ-ସ୍ତମ୍ଭର ଭୟଙ୍କର ଆକୃତି ପ୍ରକଟ ହେଲା, ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନିଷ୍କଳ ନିରାକାର ପରଶିବ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଲୋକସଂହାରକ୍ଷମ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହାଗ୍ନି ଆବିର୍ଭୂତ ହେବା ସହିତ କ୍ଷଣେ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 13

दृष्ट्वा तदद्भुतं चित्रमस्त्रशांतिकरं शुभम् । किमेतदद्भुताकारमित्यूचुश्च परस्परम्

ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଶୁଭ—ଅସ୍ତ୍ରଶକ୍ତିକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା—ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେମାନେ ପରସ୍ପର କହିଲେ, “ଏହା କି ଅଦ୍ଭୁତ ଆକୃତି?”

Verse 14

अतींद्रि यमिदं स्तंभमग्निरूपं किमुत्थितम् । अस्योर्ध्वमपि चाधश्च आवयोर्लक्ष्यमेव हि

“ଏହି ସ୍ତମ୍ଭ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ; ଅଗ୍ନିରୂପେ ଉଦ୍ଭୂତ—ଏହା କ’ଣ? ନିଶ୍ଚୟ, ଏହାର ଉପର ଶେଷ ଓ ତଳ ଶେଷ—ଦୁହେଁ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅଟେ।”

Verse 15

इति व्यवसितौ वीरौ मिलितौ वीरमानिनौ । तत्परौ तत्परीक्षार्थं प्रतस्थातेऽथ सत्वरम्

ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବୀରତ୍ୱରେ ଗର୍ବିତ ସେଇ ଦୁଇ ବୀର ଏକତ୍ର ହେଲେ। ସେଇ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତତ୍ପର ହୋଇ, ତାହାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଶୀଘ୍ର ଯାତ୍ରା କଲେ।

Verse 16

आवयोर्मिश्रयोस्तत्र कार्यमेकं न संभवेत् । इत्युक्त्वा सूकरतनुर्विष्णुस्तस्यादिमीयिवान्

“ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଯଦି ସେଠାରେ ମିଶିଯାଉ, ତେବେ ଗୋଟିଏ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ସମ୍ଭବ ହେବ ନାହିଁ।” ଏହା କହି ବିଷ୍ଣୁ ବରାହ ତନୁ ଧାରଣ କରି, ତାହାର ଆଦି (ଆରମ୍ଭ) ମାପିବା/ଖୋଜିବାକୁ ଗଲେ।

Verse 17

तथा ब्रह्माहं सतनुस्तदंतं वीक्षितुं ययौ । भित्त्वा पातालनिलयं गत्वा दूरतरं हरिः

ତେବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା ଦେହ ଧାରଣ କରି ସେହି ଅନନ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭର ଶେଷ ଦେଖିବାକୁ ଗଲି। ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ପାତାଳଲୋକକୁ ଭେଦି ତାହାର ମୂଳ ଖୋଜି ଆଉ ଆଉ ଦୂରକୁ ଗଲେ।

Verse 18

नाऽप्श्यात्तस्य संस्थानं स्तंभस्यानलवर्चसः । श्रांतः स सूकरहरिः प्राप पूर्वं रणांगणम्

ଅଗ୍ନିତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ସେହି ସ୍ତମ୍ଭର ନ ସୀମା, ନ ସ୍ୱରୂପ—କିଛି ମଧ୍ୟ ସେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ବରାହରୂପଧାରୀ ହରି ପ୍ରଥମେ ରଣଭୂମିକୁ ଫେରିଆସିଲେ।

Verse 19

अथ गच्छंस्तु व्योम्ना च विधिस्तात पिता तव । ददर्श केतकी पुष्पं किंचिद्विच्युतमद्भुतम्

ତାପରେ ଆକାଶମାର୍ଗରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ହେ ତାତ, ତୁମ ପିତା ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଉପରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କେତକୀ ପୁଷ୍ପ ଦେଖିଲେ।

Verse 20

अतिसौरभ्यमम्लानं बहुवर्षच्युतं तथा । अन्वीक्ष्य च तयोः कृत्यं भगवान्परमेश्वरः

ସେହି ପୁଷ୍ପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଗନ୍ଧିତ, କେବେ ମ୍ଲାନ ନ ହେବା ଭଳି, ଯେନେ ବହୁ ବର୍ଷ ପରେ ଖସିପଡ଼ିଛି। ତାହା ଦେଖି ଭଗବାନ ପରମେଶ୍ୱର ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ କୃତ୍ୟକୁ ସାବଧାନରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ।

Verse 21

परिहासं तु कृतवान्कंपनाच्चलितं शिरः । तस्मात्तावनुगृह्णातुं च्युतं केतकमुत्तमम्

ସେ ପରିହାସମୟ ବଚନ କହିଲେ, ଅଳ୍ପ କମ୍ପନରେ ତାଙ୍କ ଶିର ହଲିଲା। ତେଣୁ ପତିତ ସେଇ ଉତ୍ତମ କେତକୀପୁଷ୍ପକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ସେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 22

किं त्वं पतसि पुष्पेश पुष्पराट् केन वा धृतम् । आदिमस्याप्रमेयस्य स्तंभमध्याच्च्युतश्चिरम्

ହେ ପୁଷ୍ପେଶ, ହେ ପୁଷ୍ପରାଜ! ତୁମେ କାହିଁକି ପଡୁଛ? ତୁମକୁ କିଏ ଧରି ରଖିଥିଲା? ଆଦି ଅପ୍ରମେୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ତମ୍ଭମଧ୍ୟରୁ ତୁମେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଚ୍ୟୁତ ହୋଇଛ।

Verse 23

न संपश्यामि तस्मात्त्वं जह्याशामंतदर्शने । अस्यां तस्य च सेवार्थं हंसमूर्तिरिहागतः

ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ; ତେଣୁ ସେହି (ସୀମା) ଦର୍ଶନର ଆଶା ତ୍ୟାଗ କର। ଏହି ଓ ସେହି ସେବାକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ହଂସମୂର୍ତ୍ତିରେ ଆସିଛି।

Verse 24

इतः परं सखे मेऽद्य त्वया कर्तव्यमीप्सितम् । मया सह त्वया वाच्यमेतद्विष्णोश्च सन्निधौ

ଏହା ପରେ, ହେ ମୋ ସଖା, ଆଜି ତୁମେ ଇଚ୍ଛିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ। ଏବଂ ମୋ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଏହି କଥା କହିବା ଉଚିତ।

Verse 25

स्तंभांतो वीक्षितो धात्रा तत्र साक्ष्यहमच्युत । इत्युक्त्वा केतकं तत्र प्रणनाम पुनः नः । असत्यमपि शस्तं स्यादापदीत्यनुशासनम्

ସ୍ତମ୍ଭର ଅନ୍ତକୁ ଦେଖି ଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା) ସେଠାରେ କହିଲେ— “ହେ ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ), ମୁଁ ସାକ୍ଷୀ।” ଏହିପରି କହି ସେଠାରେ କେତକୀ-ପୁଷ୍ପକୁ ପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତେବେ ଏହି ଶିକ୍ଷା ପ୍ରକଟ ହେଲା— “ଆପଦାକାଳେ ଅସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଯେନ ଯୋଗ୍ୟ ଲାଗେ।”

Verse 26

समीक्ष्य तत्राऽच्युतमायतश्रमं प्रनष्टहर्षं तु ननर्त हर्षात् । उवाच चैनं परमार्थमच्युतं षंढात्तवादः स विधिस्ततोऽच्युतम्

ସେଠାରେ ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ) ଦୀର୍ଘ ପରିଶ୍ରମରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ପୂର୍ବ ହର୍ଷ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା) ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ପରେ ସେହି ବିଧି-ସ୍ଥାପକ ବ୍ରହ୍ମା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପରମାର୍ଥ କହିଲେ— ଯେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜୀବକୁ ଶିବଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 27

स्तंभाग्रमेतत्समुदीक्षितं हरे तत्रैव साक्षी ननु केतकं त्विदम् । ततोऽवदत्तत्र हि केतकं मृषा तथेति तद्धातृवचस्तदंतिके

“ହେ ହରି! ମୁଁ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭର ଶିଖର ଦେଖିଛି; ଏଠାରେ ଏହି କେତକୀ ପୁଷ୍ପଟି ନିଶ୍ଚୟ ସାକ୍ଷୀ।” ତାପରେ କେତକୀ ସେଠାରେ ମିଥ୍ୟା କହିଲା—“ହଁ, ଏମିତି”—ସ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ନିକଟରେ କହାଯାଇଥିବା ବଚନକୁ ଅନୁସରି।

Verse 28

हरिश्च तत्सत्यमितीव चिंतयंश्चकार तस्मै विधये नमः स्वयम् । षोडशैरुपचारैश्च पूजयामास तं विधिम्

ହରି “ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ସତ୍ୟ” ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ସ୍ୱୟଂ ସେହି ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ଷୋଡଶ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କଲେ।

Verse 29

विधिं प्रहर्तुं शठमग्निलिंगतः स ईश्वरस्तत्र बभूव साकृतिः । समुत्थितः स्वामि विलोकनात्पुनः प्रकंपपाणिः परिगृह्य तत्पदम्

ଛଳକାରୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିବାରି ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ, ସେହି ଅଗ୍ନିଲିଙ୍ଗରୁ ସେଠାରେ ଈଶ୍ୱର ସାକାର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ଉଠି, କମ୍ପିତ ହାତରେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ।

Verse 30

आद्यंतहीनवपुषि त्वयि मोहबुद्ध्या भूयाद्विमर्श इह नावति कामनोत्थः । स त्वं प्रसीद करुणाकर कश्मलं नौ मृष्टं क्षमस्व विहितं भवतैव केल्या

ହେ ଆଦି-ଅନ୍ତହୀନ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ! ତୁମ ପ୍ରତି ମୋହବୁଦ୍ଧି ହେତୁ ଏଠାରେ ଆମ ବିବେକ ପୁନଃପୁନଃ କାମଜନିତ ଆବେଗରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ହେ କରୁଣାକର, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ; ଆମକୁ ମଲିନ କରିଥିବା ପାପକଲ୍ମଷ କ୍ଷମା କର—ଯାହା ଘଟିଲା, ସେ ସବୁ ତୁମ ଲୀଳାରେ ଘଟିଲା।

Verse 31

ईश्वर उवाच । वत्सप्रसन्नोऽस्मि हरे यतस्त्वमीशत्वमिच्छन्नपि सत्यवाक्यम् । ब्रूयास्ततस्ते भविता जनेषु साम्यं मया सत्कृतिरप्यलप्थाः

ईश्वर କହିଲେ—ହେ ବତ୍ସ ହରି, ମୁଁ ତୁମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ; କାରଣ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସତ୍ୟବାକ୍ୟ କହିଛ। ତେଣୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ମୋ ସମତା ପାଇବ ଏବଂ ସତ୍କାର ଓ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଲଭିବ।

Verse 32

इतः परं ते पृथगात्मनश्च क्षेत्रप्रतिष्ठोत्सवपूजनं च

ଏହା ପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ସ୍ଥାପନାବିଧି, ଉତ୍ସବାଚରଣ ଓ ପୂଜାବିଧାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି।

Verse 33

इति देवः पुरा प्रीतः सत्येन हरये परम् । ददौ स्वसाम्यमत्यर्थं देवसंघे च पश्यति

ଏଭଳି ପୁରାତନକାଳରେ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବ ହରିଙ୍କୁ ପରମ ବର ଦେଲେ—ନିଜ ସହ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ସାମ୍ୟ; ଏହାକୁ ଦେବସଂଘ ଦେଖିଲା।