Brahmā–Viṣṇu Garva-vādaḥ (The Dispute of Pride Between Brahmā and Viṣṇu)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର କଥାରୂପେ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଶେଷଶୟ୍ୟାରେ ବିଶ୍ରାମରତ ବିଷ୍ଣୁ ପାର୍ଷଦବୃନ୍ଦ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଚାନକ ଆସି ସେହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ଗର୍ବରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉଠିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ନିଜକୁ ଗୁରୁସମ ମାନିବାକୁ କହି, ବଡ଼ ଆସିଲେ ଅଭିମାନ ଅନୁଚିତ ବୋଲି ଦର୍ପ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ନାଭିକମଳଜନ୍ମା ଏବଂ ସମଗ୍ର ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ସେ ଧୃଷ୍ଟତା, ଅଧିକାର ହରଣ ସଦୃଶ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ପରେ ଉଭୟ ‘ମୁଁ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ବୋଲି ବିବାଦ ବଢ଼ାଇ ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଗୁଢ଼ ଶିକ୍ଷା—ଅହଂକାରରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋହ ଓ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ତେଣୁ ଶିବ ହିଁ ବିବାଦାତୀତ ପରମ ଆଧାର ଓ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ।
Shlokas
Verse 1
नंदिकेश्वर उवाच । पुरा कदाचिद्योगींद्र विष्णुर्विषधरासनः । सुष्वाप परया भूत्या स्वानुगैरपि संवृतः
ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ ଏକ ସମୟରେ, ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ବିଷ୍ଣୁ, ଶେଷନାଗର ଶୟନ ଉପରେ ଆସୀନ ହୋଇ, ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିଜ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରାରେ ଲୀନ ହେଲେ।
Verse 2
यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः । अपृच्छत्पुंडरीकाक्षं शयनं सर्वसुन्दरम्
ଯଦୃଚ୍ଛାବଶତଃ ସେଠାକୁ ବ୍ରହ୍ମବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମା ଗଲେ। ସେ ସର୍ବସୁନ୍ଦର ଶୟନ ଉପରେ ଶୟିତ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 3
कस्त्वं पुरुषवच्छेषे दृष्ट्वा मामपि दृप्तवत् । उत्तिष्ठ वत्स मां पश्य तव नाथमिहागतम्
“ତୁମେ କିଏ? ମଣିଷ ପରି ଏଠାରେ ପଡ଼ି ରହିଛ ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ପରେ ଦେଖୁଛ? ଉଠ, ବତ୍ସ—ମୋତେ ଦେଖ; ତୁମ ନାଥ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।”
Verse 4
आगतं गुरुमाराध्यं दृष्ट्वा यो दृप्तवच्चरेत् । द्रो हिणस्तस्य मूढस्य प्रायश्चित्तं विधीयते
ଆରାଧ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ଯେ କେହି ଦର୍ପରେ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ଗୁରୁଦ୍ରୋହୀ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ଅପରାଧୀ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧିତ ହୁଏ।
Verse 5
इति श्रुत्वा वचः क्रुद्धो बहिः शांतवदाचरत् । स्वस्ति ते स्वागतं वत्स तिष्ठ पीठमितो विश
ସେ କଥା ଶୁଣି ଭିତରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବାହାରେ ଶାନ୍ତ ଭଳି ଆଚରଣ କଲେ। କହିଲେ—“ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ସ୍ୱାଗତ, ବତ୍ସ! ଏହି ପୀଠରେ ବସ—ଭିତରକୁ ଆସ।”
Verse 6
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां षष्ठोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରସଂହିତାର ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 7
पितामहश्च जगतः पाता च तव वत्सक । विष्णुरुवाच । मत्स्थं जगदिदं वत्स मनुषे त्वं हि चोरवत्
“ତୁମେ ଜଗତର ପିତାମହ ଏବଂ ତାହାର ପାଳକ ମଧ୍ୟ, ବତ୍ସ!” ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—“ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ପୁତ୍ର; ତଥାପି ତୁମେ ଏହାକୁ ନିଜର ବୋଲି ଚୋର ପରି କହୁଛ।”
Verse 8
मन्नाभिकमलाज्जातः पुत्रस्त्वं भाषसे वृथा । नंदिकेश्वर उवाच । एवं हि वदतोस्तत्र मुग्धयोरजयोस्तदा
ମୋ ନାଭିକମଳରୁ ଜନ୍ମିତ ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ର—ତଥାପି ବ୍ୟର୍ଥ କଥା କହୁଛ। ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେ ସମୟରେ ସେଠାରେ ସେ ଦୁଇଜଣ, ମୋହିତ ଓ ଅଜେୟ, ଏଭଳି କହୁଥିଲେ।
Verse 9
अहमेव बरो न त्वमहं प्रभुरहं प्रभुः । परस्परं हंतुकामौ चक्रतुः समरोद्यमम्
“ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁଁ ହିଁ, ତୁମେ ନୁହଁ; ମୁଁ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ହିଁ ପ୍ରଭୁ”—ଏପରି କହି, ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 10
युयुधातेऽमरौ वीरौ हंसपक्षींद्र वाहनौ । वैरंच्या वैष्णवाश्चैवं मिथो युयुधिरे तदा
ତେବେ ସେ ଦୁଇ ବୀର ଦେବ—ହଂସବାହନ ଓ ପକ୍ଷିରାଜବାହନ—ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସେନା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେନା ମଧ୍ୟ ମିଥୋ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲିପ୍ତ ହେଲା।
Verse 11
तावद्विमानगतयः सर्वा वै देवजातयः । दिदृक्षवः समाजग्मुः समरं तं महाद्भुतम्
ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବଜାତି ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି, ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ସମରକୁ ଦେଖିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଏକତ୍ର ହେଲେ।
Verse 12
क्षिपंतः पुष्पवर्षाणि पश्यंतः स्वैरमंबरे । सुपर्णवाहनस्तत्र क्रुद्धो वै ब्रह्मवक्षसि
ସେମାନେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା ଛିଟାଇ ଆକାଶରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣବାହନ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅହଂକାରରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
Verse 13
मुमोच बाणानसहानस्त्रांश्च विविधान्बहून् । मुमोचाऽथ विधिः क्रुद्धो विष्णोरुरसि दुःसहान्
ସେ ନାନାପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅସହ୍ୟ ବାଣ ବହୁ ପରିମାଣରେ ଛାଡ଼ିଲେ। ପରେ କ୍ରୋଧିତ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଦୁଃସହ ଶର ନିକ୍ଷେପ କଲେ।
Verse 14
बाणाननलसंकाशानस्त्रांश्च बहुशस्तदा । तदाश्चर्यमिति स्पष्टं तयोः समरगोचरम्
ତେବେ ସେହି ସମରରେ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବାଣ ସହିତ ଅନେକ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ପୁନଃପୁନଃ ନିକ୍ଷେପ ହେଲା। ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କ ମୁକାବିଲା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଥିଲା।
Verse 15
समीक्ष्य दैवतगणाः शशंसुर्भृशमाकुलाः । ततो विष्णुः सुसंक्रुद्धः श्वसन्व्यसनकर्शितः
ଏହା ଦେଖି ଦେବଗଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୁଳ ହୋଇ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅତି କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ; ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଇ, କ୍ଲେଶରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସତ୍ୱର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କଲେ।
Verse 16
माहेश्वरास्त्रं मतिमान् संदधे ब्रह्मणोपरि । ततो ब्रह्मा भृशं क्रुद्धः कंपयन्विश्वमेव हि
ତେବେ ସେହି ମତିମାନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପରେ ମାହେଶ୍ୱରାସ୍ତ୍ର ସଂଧାନ କଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲେ।
Verse 17
अस्त्रं पाशुपतं घोरं संदधे विष्णुवक्षसि । ततस्तदुत्थितं व्योम्नि तपनायुतसन्निभम्
ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଘୋର ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର ସଂଧାନ କଲେ। ତାପରେ ସେହି ଅସ୍ତ୍ର ଆକାଶରେ ଉଠି ଦଶହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।
Verse 18
सहस्रमुखमत्युग्रं चंडवातभयंकरम् । अस्त्रद्वयमिदं तत्र ब्रह्मविष्ण्वोर्भयंकरम्
ସେଠାରେ ସହସ୍ରମୁଖ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ଏବଂ ଚଣ୍ଡବାତ ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଦୁଇଟି ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କଲା।
Verse 19
इत्थं बभूव समरो ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् । ततो देवगणाः सर्वे विषण्णा भृशमाकुलाः । ऊचुः परस्परं तात राजक्षोभे यथा द्विजाः
ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ସମର ଚାଲିଲା। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ଓ ଭାରି ଆକୁଳ ହୋଇ, ରାଜ୍ୟକ୍ଷୋଭ ସମୟରେ ପଣ୍ଡିତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେପରି ପରାମର୍ଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ପରସ୍ପର କଥା ହେଲେ।
Verse 20
सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरो भावोप्यनुग्रहः । यस्मात्प्रवर्तते तस्मै ब्रह्मणे च त्रिशूलिने
ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ସଂହାର, ତିରୋଭାବ (ଆବରଣ) ଏବଂ ଅନୁଗ୍ରହ—ଏ ସବୁ ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେହି ପରବ୍ରହ୍ମ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 22
अशक्यमन्यैर्यदनुग्रहं विना तृणक्षयोप्यत्र यदृच्छया क्वचित् । इति देवाभयं कृत्वा विचिन्वंतः शिवक्षयम् । जग्मुः कैलासशिखरं यत्रास्ते चंद्र शेखरः
“ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ବିନା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅସମ୍ଭବ; ଏଠାରେ ତୃଣର କ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ କେବଳ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଘଟେ।” ଏପରି ଭାବି ଦେବଗଣ ଅଭୟ ହୋଇ, ଶିବଙ୍କ ‘ଅନ୍ତ/ସୀମା’ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ କୈଲାସଶିଖରକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଶିବ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 23
दृष्ट्वैवममरा हृष्टाः पदंतत्पारमेश्वरम् । प्रणेमुः प्रणवाकारं प्रविष्टास्तत्र सद्मनि
ଏପରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରମଧାମକୁ ଦେଖି ଦେବଗଣ ହର୍ଷିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରଣବ-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରେ ସେହି ଦିବ୍ୟ ସଦନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 24
तेपि तत्र सभामध्ये मंडपे मणिविष्टरे । विराजमानमुमया ददृशुर्देवपुंगवम्
ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ସଭାମଧ୍ୟର ମଣ୍ଡପରେ ମଣିମୟ ଆସନ ଉପରେ ଉମାସହିତ ବିରାଜମାନ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 25
सव्योत्तरेतरपदं तदर्हितकरां बुजम् । स्वगणैः सर्वतो जुष्टं सर्वलक्षणलक्षितम्
ତାଙ୍କ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ପଦ ନିଖୁତ ସମତାରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପଦ୍ମସଦୃଶ କର ଯଥୋଚିତ ମୁଦ୍ରାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସ୍ୱଗଣମାନେ ସର୍ବତଃ ଘେରି ସେବା କରୁଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ଲକ୍ଷିତ ଥିଲେ।
Verse 26
वीज्यमानं विशेषजैः स्त्रीजनैस्तीव्रभावनैः । शस्यमानं सदावेदैरनुगृह्णंतमीश्वरम्
ଉତ୍ତମ ଆଚରଣବତୀ, ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିଭାବନାରେ ଲୀନ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ବୀଜୁଥିଲେ। ବେଦମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ପରମ ଈଶ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ।
Verse 27
दृष्ट्वैवमीशममराः संतोषसलिलेक्षणाः । दंडवद्दूरतो वत्स नमश्चक्रुर्महागणाः
ଏପରି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ସନ୍ତୋଷଜନିତ ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଦୂରରୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ହେ ବତ୍ସ, ମହାଗଣମାନେ ନମସ୍କାର କଲେ।
Verse 28
तानवेक्ष्य पतिर्देवान्समीपे चाह्वयद्गणैः । अथ संह्लादयन्देवान्देवो देवशिखामणिः । अवोचदर्थगंभीरं वचनं मधुमंगलम्
ସେହି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ପତି (ଶିବ) ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ସେମାନଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଡାକିଲେ। ତା’ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରି, ଦେବଶିଖାମଣି ସେହି ଈଶ୍ୱର ଗମ୍ଭୀର, ମଧୁର ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ବାଣୀ କହିଲେ।
Frequently Asked Questions
A confrontational dialogue where Brahmā challenges reclining Viṣṇu and Viṣṇu counters with claims of cosmic priority; the episode functions as a theological argument that divine offices without humility devolve into rivalry, anticipating Śiva’s role as the ultimate resolution to competing claims.
Viṣṇu’s serpent couch and the navel-lotus motif encode cosmological dependence and delegated creation: they symbolize how manifest authority (creation, preservation) is mediated through forms and functions, whereas the chapter’s deeper lesson critiques identification with those functions as the root of delusion.
No explicit Śiva/Gaurī manifestation is foregrounded in the sampled verses; instead, the chapter operates as a prelude—by exposing Brahmā–Viṣṇu rivalry, it implicitly elevates Śiva as the transcendent principle required to adjudicate and stabilize the cosmic hierarchy.