पुराणश्रवणप्रस्तावः (Prologue to the Recitation of the Śaiva Purāṇa)

Verse 1

व्यास उवाच । इत्याकर्ण्य वचः सौतं प्रोचुस्ते परमर्षयः । वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाद्भुतम्

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସୂତଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେହି ପରମର୍ଷିମାନେ କହିଲେ—ବେଦାନ୍ତସାରସର୍ବସ୍ୱ ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରାଣ ଆମକୁ ଶୁଣାନ୍ତୁ।

Verse 2

इति श्रुत्वा मुनीनां स वचनं सुप्रहर्षितः । संस्मरञ्छंकरं सूतः प्रोवाच मुनिसत्तमान्

ମୁନିମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସୂତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରହର୍ଷିତ ହେଲେ। ଶଙ୍କର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे । तृतीयोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ଶିବମହାପୁରାଣର ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରସଂହିତାର ସାଧ୍ୟସାଧନ-ଖଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 4

यत्र गीतं त्रिकं प्रीत्या भक्तिज्ञानविरागकम्

ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରୀତିସହିତ ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ—ଏହି ତ୍ରିବିଧ ଉପଦେଶ—ଗାଇ ମହିମା କରାଯାଏ।

Verse 5

वेदांतवेद्यं सद्वस्तु विशेषेण प्रवर्णितम्

ବେଦାନ୍ତଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ ସେହି ସଦ୍‌ବସ୍ତୁ ଏଠାରେ ବିଶେଷଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ବିଭେଦପୂର୍ବକ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

Verse 6

सूत उवाच । शृण्वंतु ऋषयः सर्वे पुराणं वेदसारजम् । पुरा कालेन महता कल्पेऽतीते पुनःपुनः

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଋଷିମାନେ, ବେଦସାରରୁ ଜନିତ ଏହି ପୁରାଣକୁ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଅତି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ମହାକାଳ ଅତିବାହିତ ହେବା ପରେ, ପୂର୍ବ କଳ୍ପ ପୁନଃପୁନଃ ଶେଷ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଏହି ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା।

Verse 7

अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि । मुनीनां षट्कुलीनानां ब्रुवतामितरेतरम्

ଏହି ଉପସ୍ଥିତ କଳ୍ପରେ, ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବାବେଳେ, ଛଅ କୁଳର ମୁନିମାନେ ପରସ୍ପରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ।

Verse 8

इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् । तेऽभिजग्मुर्विधातारं ब्रह्माणं प्रष्टुमव्ययम्

“ଏହିଟା ପରମ, ନୁହେଁ—ଏହିଟା ନୁହେଁ” ଏପରି ତାଙ୍କମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହା ବିବାଦ ହେଲା। ତେଣୁ ସେମାନେ ଅବ୍ୟୟ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରିବାକୁ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

Verse 9

वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्रांजलयोऽब्रुवन् । त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम्

ତାପରେ ସମସ୍ତେ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ବିନୟଭରା ବାକ୍ୟରେ କହିଲେ—“ଆପଣ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଧାତା; ସମସ୍ତ କାରଣର ମଧ୍ୟ ପରମ କାରଣ ଆପଣ।”

Verse 10

कः पुमान्सर्वतत्त्वेभ्यः पुराणः परतः परः । ब्रह्मोवाच । यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ ଏବଂ ପରାତ୍ପରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପର ଯେ ପୁରୁଷ, ସେ କିଏ? ଯାହାକୁ ପାଇବାକୁ ନ ପାରି ମନ ସହିତ ବାଣୀ ଫେରିଯାଏ।

Verse 11

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रे द्रं पूर्वकम् । सहभूतेंद्रि यैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ଏହି ସମଗ୍ର ପ୍ରକଟ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—ସମସ୍ତ ଭୂତ ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ।

Verse 12

एष देवो महादेवः सर्वज्ञो जगदीश्वरः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नाऽन्यथा क्वचित्

ଏହି ଦେବ ହିଁ ମହାଦେବ—ସର୍ବଜ୍ଞ, ଜଗଦୀଶ୍ୱର। ସେ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ମାତ୍ର ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ କେବେ ନୁହେଁ।

Verse 13

रुद्रो हरिर्हरश्चैव तथान्ये च सुरेश्वराः । भक्त्या परमया तस्य नित्यं दर्शनकांक्षिणः

ରୁଦ୍ର, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ହର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବେଶ୍ୱରମାନେ—ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପରମ ଭକ୍ତିରେ—ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 14

बहुनात्र किमुक्तेन शिवे भक्त्या विमुच्यते । प्रसादाद्देवताभक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथेहांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

ଏଠାରେ ଅଧିକ କହିବାର କି ଆବଶ୍ୟକ? ଶିବଭକ୍ତିରେ ହିଁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। (ଶିବଙ୍କ) ପ୍ରସାଦରୁ ଦେବତାଭକ୍ତି ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ସେହି ପ୍ରସାଦ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଯେପରି ଅଙ୍କୁରରୁ ବୀଜ, ଓ ବୀଜରୁ ପୁଣି ଅଙ୍କୁର।

Verse 15

तस्मादीशप्रसादार्थं यूयं गत्वा भुवं द्विजाः । दीर्घसत्रं समाकृध्वं यूयं वर्षसहस्रकम्

ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତୁମେ ଭୂମିକୁ ଯାଇ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ପାଇବା ପାଇଁ ଦୀର୍ଘସତ୍ର ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କର ଏବଂ ତାହାକୁ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ପନ୍ନ କର।

Verse 16

अमुष्यैवाध्वरेशस्य शिवस्यैव प्रसादतः । वेदोक्तविद्यासारं तु ज्ञायते साध्यसाधनं

ସେହି ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ବେଦୋକ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ସାର ଜଣାଯାଏ—କ’ଣ ସାଧ୍ୟ ଓ ତାହାର ସାଧନ କ’ଣ।

Verse 17

मुनय ऊचुः । अथ किं परमं साध्यं किंवा तत्साधनं परम् । साधकः कीदृशस्तत्र तदिदं ब्रूहि तत्त्वतः

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଏବେ ପରମ ସାଧ୍ୟ କ’ଣ? ଏବଂ ତାହାକୁ ପାଇବାର ପରମ ସାଧନ କ’ଣ? ସେ ପଥରେ ଯୋଗ୍ୟ ସାଧକ କିପରି? ତତ୍ତ୍ୱତଃ କହନ୍ତୁ।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । साध्यं शिवपदप्राप्तिः साधनं तस्य सेवनम् । साधकस्तत्प्रसादाद्योऽनित्यादिफलनिःस्पृहः

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ— ସାଧ୍ୟ ହେଉଛି ଶିବପଦ ପ୍ରାପ୍ତି; ତାହାର ସାଧନ ହେଉଛି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସେବା-ଭକ୍ତି। ସତ୍ୟ ସାଧକ, ତାଙ୍କ କୃପାରେ, ଅନିତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ନିମ୍ନ ଫଳ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷାରହିତ ହୁଏ।

Verse 19

कर्म कृत्वा तु वेदोक्तं तदर्पितमहाफलम् । परमेशपदप्राप्तः सालोक्यादिक्रमात्ततः

ବେଦୋକ୍ତ କର୍ମ କରି, ତାହାର ମହାଫଳ ପରମେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ, ସେ ପରମେଶପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ତାପରେ ସାଲୋକ୍ୟ ଆଦି ମୁକ୍ତି-କ୍ରମକୁ କ୍ରମେ ପାଏ।

Verse 20

तत्तद्भक्त्यनुसारेण सर्वेषां परमं फलम् । तत्साधनं बहुविधं साक्षादीशेन बोधितम्

ଯେପରି ଯାହାର ଭକ୍ତି, ସେହି ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରମ ଫଳ ମିଳେ। ସେଇ ଫଳସିદ્ધିର ସାଧନ ଅନେକ ପ୍ରକାର; ସାକ୍ଷାତ୍ ଈଶ (ଶିବ) ନିଜେ ଏହା ଶିଖାଇଛନ୍ତି।

Verse 21

संक्षिप्य तत्र वः सारं साधनं प्रब्रवीम्यहम् । श्रोत्रेण श्रवणं तस्य वचसा कीर्तनं तथा

ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସାଧନାର ସାର କହୁଛି—କାନରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ରବଣ, ଓ ବାଣୀରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ।

Verse 22

मनसा मननं तस्य महासाधनमुच्यते । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च मन्तव्यश्च महेश्वरः

ମନରେ ତାଙ୍କର ମନନ ମହାସାଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, କୀର୍ତ୍ତନ କରିବା ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

इति श्रुतिप्रमाणं नः साधनेनाऽमुना परम् । साध्यं व्रजत सर्वार्थसाधनैकपरायणाः

ଏହିପରି ଆମ ପାଇଁ ଶ୍ରୁତି (ବେଦ) ହିଁ ପ୍ରମାଣ; ଏହି ସାଧନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ସାଧ୍ୟକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଅ। ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନକାରୀ ଏକମାତ୍ର ସାଧନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ ହୋଇ ତାହାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅ।

Verse 24

प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्ट्वा तत्र लोकः प्रवर्तते । अप्रत्यक्षं हि सर्वत्र ज्ञात्वा श्रोत्रेण चेष्टते

ଚକ୍ଷୁରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଲୋକେ ସେଥିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସର୍ବତ୍ର ଯାହା ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ତାହାକୁ ଜାଣି ସେମାନେ ଶ୍ରବଣ (ଆଗମ/ଉପଦେଶ) ଆଧାରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 25

तस्माच्छ्रवणमेवादौ श्रुत्वा गुरुमुखाद्बुधः । ततः संसाधयेदन्यत्कीर्तनं मननं सुधीः

ଏହେତୁ ଆରମ୍ଭରେ ଜ୍ଞାନୀ ସାଧକ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ—ଗୁରୁମୁଖରୁ ଉପଦେଶ ଶୁଣି। ପରେ ବିବେକୀ ଭକ୍ତିସହ କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ମନନ ଆଦି ଅନ୍ୟ ସାଧନାକୁ ଯଥାବିଧି ସାଧନ କରୁ।

Verse 26

क्रमान्मननपर्यंते साधनेऽस्मिन्सुसाधिते । शिवयोगो भवेत्तेन सालोक्यादिक्रमाच्छनैः

ଏହି ସାଧନା କ୍ରମେ କ୍ରମେ ମନନ-ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁସାଧିତ ହେଲେ, ତାହାଦ୍ୱାରା ଶିବଯୋଗ—ଶିବ ସହ ଏକତ୍ୱ—ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ସାଲୋକ୍ୟ ଆଦି ଅବସ୍ଥା ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 27

सर्वांगव्याधयः पश्चात्सर्वानंदश्च लीयते । अभ्यासात्क्लेशमेतद्वै पश्चादाद्यंतमंगलम्

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ବ୍ୟାଧି ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ସାଧକ ସର୍ବାନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହୁଏ। ଅଭ୍ୟାସରେ ପ୍ରଥମେ କ୍ଲେଶ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପରେ ତାହା ଆଦିରୁ ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଏ।