भस्म-प्रकार-त्रिपुण्ड्र-धारण-विधिः (Types of Bhasma and the Method of Wearing Tripuṇḍra)

Verse 1

सूत उवाच । द्विविधं भस्म संप्रोक्तं सर्वमंगलदं परम् । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये सावधानतया शृणु

ସୂତ କହିଲେ—ଭସ୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ପରମ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ ଓ ସର୍ବକଲ୍ୟାଣପ୍ରଦ। ତାହାର ବିଧି-ପ୍ରକାର ମୁଁ କହିବି; ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।

Verse 2

एकं ज्ञेयं महाभस्म द्वितीयं स्वल्पसंज्ञकम् । महाभस्म इति प्रोक्तं भस्म नानाविधं परम्

ଭସ୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି ଜାଣ—ଏକ ମହାଭସ୍ମ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ସ୍ୱଳ୍ପସଂଜ୍ଞକ। ‘ମହାଭସ୍ମ’ ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ସେହି ପରମ ଭସ୍ମ; ତାହା ନାନା ପ୍ରକାର ରୂପ ଓ ପ୍ରୟୋଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 3

तद्भस्म त्रिविधं प्रोक्तं श्रोतं स्मार्तं च लौकिकम् । भस्मैव स्वल्पसंज्ञं हि बहुधा परिकीर्तितम्

ସେଇ ଭସ୍ମ ତିନି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଶ୍ରୌତ, ସ୍ମାର୍ତ ଓ ଲୌକିକ। ‘ଭସ୍ମ’—ଯାହା ସ୍ୱଳ୍ପନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ—ବହୁ ପ୍ରକାରେ କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 4

श्रौतं भस्म तथा स्मार्तं द्विजानामेव कीर्तितम् । अन्येषामपि सर्वेषामपरं भस्म लौकिकम्

ଶ୍ରୌତ ଭସ୍ମ ଓ ସ୍ମାର୍ତ ଭସ୍ମ—ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ୍ର କୁହାଯାଇଛି। ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଏକ ଭସ୍ମ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଲୌକିକ ଭସ୍ମ କୁହାଯାଏ।

Verse 5

धारणं मंत्रतः प्रोक्तं द्विजानां मुनिपुंगवैः । केवलं धारणं ज्ञेयमन्येषां मंत्रवर्जितम्

ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୈବଚିହ୍ନଧାରଣ ମନ୍ତ୍ରସହିତ କରିବା ଉଚିତ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରବିନା କେବଳ ଧାରଣ ହିଁ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 6

आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसंभवम् । तदापि द्र व्यमित्युक्तं त्रिपुंड्रस्य महामुने

ହେ ମହାମୁନି, ଦଗ୍ଧ ଗୋମୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମକୁ ‘ଆଗ୍ନେୟ’ କୁହାଯାଏ; ସେହିଟି ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 7

अग्निहोत्रोत्थितं भस्मसंग्राह्यं वा मनीषिभिः । अन्ययज्ञोत्थितं वापि त्रिपुण्ड्रस्य च धारणे

ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରିବେ; କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ଚାଲିବ।

Verse 8

अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्जाबालोपनिषद्गतेः । सप्तभिधूलनं कार्यं भस्मना सजलेन च

ଜାବାଳ ଉପନିଷଦରେ କହିଥିବା “ଅଗ୍ନି…” ଆଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା, ଜଳମିଶ୍ରିତ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ସପ୍ତବାର ପ୍ରୋକ୍ଷଣ/ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

वर्णानामाश्रमाणां च मंत्रतो मंत्रतोपि च । त्रिपुंड्रोद्धूलनं प्रोक्तजाबालैरादरेण च

ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ, ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା—ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରାତୀତ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ—ଜାବାଳ ପରମ୍ପରା ଆଦରସହ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭସ୍ମଲେପନ ଶିଖାଇଛି।

Verse 10

भस्मनोद्धूलनं चैव यथा तिर्यक्त्रिपुंड्रकम् । प्रमादादपि मोक्षार्थी न त्यजेदिति विश्रुतिः

ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯେ ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀ ଭସ୍ମଲେପନ ଓ ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣକୁ ପ୍ରମାଦରେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 11

शिवेन विष्णुना चैव तथा तिर्यक्त्रिपुंड्रकम् । उमादेवी च लक्ष्मींश्च वाचान्याभिश्च नित्यशः

ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର (ଭସ୍ମର ତିନି ରେଖା) ନିତ୍ୟ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଦେବୀ ଉମା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣମାନଙ୍କୁ ସଦା ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 12

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रै रपि च संस्करैः । अपभ्रंशैर्धृतं भस्मत्रिपुंड्रोद्धूलनात्मना

ଏହି ଆଚରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର, ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥାର ଲୋକମାନେ ଏବଂ ‘ଅପଭ୍ରଂଶ’ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ—ଭସ୍ମ ଲେପନ କରି ତିର୍ୟକ୍ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣର ଦେହାନୁଷ୍ଠାନ ରୂପେ—ପାଳନ କରନ୍ତି।

Verse 13

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये । तेषां नास्ति समाचारो वर्णाश्रमसमन्वितः

ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଉଦ୍ଧୂଳନ (ଭସ୍ମଲେପନ) ଓ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବର୍ଣାଶ୍ରମସମ୍ମତ ସମ୍ୟକ୍ ଆଚାର ନାହିଁ।

Verse 14

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये । तेषां नास्ति विनिर्मुक्तिस्संसाराज्जन्मकोटिभिः

ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଉଦ୍ଧୂଳନ ଓ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 15

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषां नास्ति शिवज्ञानं कल्पकोटिशतैरपि

ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଉଦ୍ଧୂଳନ ଓ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଶତ କୋଟି କଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 16

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । ते महापातकैर्युक्ता इति शास्त्रीयनिर्णयः

ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଭସ୍ମ-ଉଦ୍ଧୂଳନ ଓ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମହାପାତକରେ ଯୁକ୍ତ—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ।

Verse 17

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये । तेषामाचरितं सर्वं विपरीतफलाय हि

ଯେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଭସ୍ମ-ଉଦ୍ଧୂଳନ ଓ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆଚରଣ ବିପରୀତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 18

महापातकयुक्तानां जंतूनां शर्वविद्विषाम् । त्रिपुंड्रोद्धूलनद्वेषो जायते सुदृढं मुने

ହେ ମୁନେ, ମହାପାତକରେ ଦୂଷିତ ଏବଂ ଶର୍ବ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ମନରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ ଓ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଲେପନ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ବିରକ୍ତି ଜନ୍ମେ।

Verse 19

शिवाग्निकार्यं यः कृत्वा कुर्यात्त्रियायुषात्मवित् । मुच्यते सर्वपापैस्तु स्पृष्टेन भस्मना नरः

ଯେ ନର ଶିବାଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଭସ୍ମର ତ୍ର୍ୟାୟୁଷ୍-ଶକ୍ତି ଜାଣି ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଲେପନ କରେ, ସେ ଭସ୍ମସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 20

सितेन भस्मना कुर्य्यात्त्रिसन्ध्यं यस्त्रिपुण्ड्रकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेन सह मोदते

ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ଧଳା ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାୟଂ—ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେ, ସେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ।

Verse 21

सितेन भस्मना कुर्याल्लाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् । यो सावनादिभूतान्हि लोकानाप्तो मृतो भवेत्

ଶୁଦ୍ଧ ଧଳା ଭସ୍ମରେ ଲଲାଟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଯେ ସାବନାଦି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପାଉନାହିଁ, ସେ ଜୀବିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତସମ।

Verse 22

अकृत्वा भस्मना स्नानं न जपेद्वै षडक्षरम् । त्रिपुंड्रं च रचित्वा तु विधिना भस्मना जपेत्

ଭସ୍ମସ୍ନାନ ନ କରି ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବିଧିମତେ ଭସ୍ମରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର କରି ପରେ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

अदयो वाधमो वापि सर्वपापान्वितोपि वा । उषःपापान्वितो वापि मूर्खो वा पतितोपि वा

ଦୟାହୀନ ହେଉ କି ଅଧମ ଆଚରଣବାନ୍, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ପାପରେ ଯୁକ୍ତ; ଘୋର ପାପରେ ଲିପ୍ତ, ମୂର୍ଖ ହେଉ କି ପତିତ ହେଉ।

Verse 24

यस्मिन्देशेव सेन्नित्यं भूतिशासनसंयुतः । सर्वतीर्थैश्च क्रतुभिः सांनिध्यं क्रियते सदा

ଯେ ଦେଶରେ ସେ ଭସ୍ମ-ଶାସନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନିତ୍ୟ ବସନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ସମସ୍ତ କ୍ରତୁର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସଦା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

Verse 25

त्रिपुंड्रसहितो जीवः पूज्यः सर्वैः सुरासुरैः । पापान्वितोपि शुद्धात्मा किं पुनः श्रद्धया युतः

ଯେ ଜୀବ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେ, ସେ ଦେବ ଓ ଅସୁର ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ ହୁଏ। ପାପଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ମନାଯାଏ; ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତି ସହିତ ଧାରଣ କଲେ ତ କଥାହିଁ କ’ଣ।

Verse 26

यस्मिन्देशे शिवज्ञानी भूतिशासनसंयुतः । गतो यदृच्छयाद्यापि तस्मिस्तीर्थाः समागताः

ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ଓ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷରେ ଭୂଷିତ ଶିବଜ୍ଞାନୀ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଯେଉଁ ଦେଶକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଏକତ୍ର ହୋଇଯାଏ।

Verse 27

बहुनात्र किमुक्तेन धार्यं भस्म सदा बुधैः । लिंगार्चनं सदा कार्यं जप्यो मंत्रः षडक्षरः

ଏଠାରେ ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି? ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତୁ; ନିତ୍ୟ ଶିବଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଷଡକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତୁ।

Verse 28

ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रे ण मुनिभिः सुरैः । भस्मधारणमाहात्म्यं न शक्यं परिभाषितुम्

ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ମୁନି ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମଧାରଣ—ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରର—ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 29

इति वर्णाश्रमाचारो लुप्तवर्णक्रियोपि च । पापात्सकृत्त्रिपुंड्रस्य धारणात्सोपि मुच्यते

ଏହିପରି, ଯାହାର ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାର ଲୁପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଯିଏ ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣର କ୍ରିୟାମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛି—ସେ ମଧ୍ୟ ଏକଥର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 30

ये भस्मधारिणं त्यक्त्वा कर्म कुर्वंति मानवाः । तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମଧାରଣ ତ୍ୟାଗ କରି ମଧ୍ୟ ଲୌକିକ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 31

ते नाधीतं गुरोः सर्वं ते न सर्वमनुष्ठितम् । येन विप्रेण शिरसि त्रिपुंड्रं भस्मना कृतम्

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଶିରରେ ଭସ୍ମଦ୍ୱାରା ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର କରିଛି, ସେ ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଯଥାର୍ଥ ଅଧ୍ୟୟନ କରିନାହିଁ, ନା ସମସ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଠିକ୍‌ଭାବେ କରିଛି।

Verse 32

ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा नराः कुर्वंति ताडनम् । तेषां चंडालतो जन्म ब्रह्मन्नूह्यं विपश्चिता

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଯେ ଲୋକେ ଭସ୍ମଧାରୀ ଭକ୍ତକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଚଣ୍ଡାଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏହା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ ସତ୍ୟ।

Verse 33

मानस्तोकेन मंत्रेण मंत्रितं भस्म धारयेत् । ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव प्रोक्तेष्वंगेषु भक्तिमान्

ମାନସ୍ତୋକ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମକୁ ଭକ୍ତିଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଲଗାଇବେ।

Verse 34

वैश्यस्त्रियं बकेनैव शूद्र ः पंचाक्षरेण तु । अन्यासां विधवास्त्रीणां विधिः प्रोक्तश्च शूद्र वत्

ବୈଶ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ‘ବକ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଜପ କରିବେ; ଶୂଦ୍ର ‘ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଜପ କରିବେ। ଅନ୍ୟ ବିଧବା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବିଧି ଶୂଦ୍ର ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 35

पंचब्रह्मादिमनुभिर्गृहस्थस्य विधीयते । त्रियंबकेन मनुना विधिर्वै ब्रह्मचारिणः

ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ବ୍ରହ୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ହିଁ ବିଧି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 36

अघोरेणाथ मनुना विपिनस्थविधिः स्मृतः । यतिस्तु प्रणवेनैव त्रिपुंड्रादीनि कारयेत्

ତାପରେ ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବନବାସୀଙ୍କ ବିଧି ସ୍ମୃତ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ଯତି କେବଳ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଆଦି ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିବ।

Verse 37

अतिवर्णाश्रमी नित्यं शिवोहं भावनात्परात् । शिवयोगी च नियतमीशानेनापि धारयेत्

ଯିଏ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ସେ ନିତ୍ୟ ‘ଶିବୋଽହଂ’ ଏହି ପରମ ଭାବନାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହୁ। ଏବଂ ନିୟତ ଶିବଯୋଗୀ ମଧ୍ୟ ଈଶାନଙ୍କ ଆଧାରେ ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କରୁ।

Verse 38

न त्याज्यं सर्ववर्णैश्च भस्मधारणमुत्तमम् । अन्यैरपि यथाजीवैस्सदेति शिवशासनम्

ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଉତ୍ତମ ଭସ୍ମଧାରଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ସଦା ଏହା ପାଳନ କରନ୍ତୁ—ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଆଜ୍ଞା।

Verse 39

भस्मस्नानेन यावंतः कणाः स्वाण्गे प्रतिष्ठिताः । तावंति शिवलिंगानि तनौ धत्ते हि धारकः

ଭସ୍ମସ୍ନାନରେ ନିଜ ଦେହରେ ଯେତେ କଣା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେତେ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଧାରକ ସତ୍ୟରେ ନିଜ ତନୁରେ ଧାରଣ କରେ।

Verse 40

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चापि च संकराः । स्त्रियोथ विधवा बालाः प्राप्ताः पाखंडिकास्तथा

ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଓ ସଂକର; ସ୍ତ୍ରୀ, ବିଧବା, ବାଳକ—ତଥା ପାଖଣ୍ଡୀ ଓ ଦମ୍ଭୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 41

ब्रह्मचारी गृही वन्यः संन्यासी वा व्रती तथा । नार्यो भस्म त्रिपुंड्रांका मुक्ता एव न संशयः

ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ କିମ୍ବା ବ୍ରତୀ—ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ଯେମାନେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 42

ज्ञानाज्ञानधृतो वापि वह्निदाहसमो यथा । ज्ञानाज्ञानधृतं भस्म पावयेत्सकलं नरम्

ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବେ ଦହନ କରେ, ସେପରି ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ—ଜ୍ଞାନ ସହ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନ ବିନା ଧାରଣ କଲେ—ସମଗ୍ର ମନୁଷ୍ୟକୁ ପବିତ୍ର କରେ।

Verse 43

नाश्नीयाज्जलमन्नमल्पमपि वा भस्माक्षधृत्या विना । भुक्त्वावाथ गृही वनीपतियतिर्वर्णी तथा संकरः । एनोभुण्नरकं प्रयाति सत दागायत्रिजापेन तद्वर्णानां तु यतेस्तु मुख्यप्रणवाजपेन मुक्तंभवेत्

ଭସ୍ମ ଓ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ ବିନା ଜଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ନ ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଭୋଜନ ପରେ ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ଯତି(ସନ୍ନ୍ୟାସୀ), ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ କିମ୍ବା ସଂକରବର୍ଣ୍ଣୀ ଏହି ନିୟମ ଅବହେଳା କଲେ ପାପୀ ହୋଇ ନରକକୁ ଯାଏ। ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶତବାର ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପରେ ଦୋଷ ନଶେ; କିନ୍ତୁ ଯତିଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଜପରେ ସେ ମଳରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Verse 44

त्रिपुंड्रं ये विनिंदंति निन्दन्ति शिवमेव ते । धारयंति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते

ଯେମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଦେହରେ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 45

धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम् । धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम्

ଭସ୍ମରହିତ ଲଲାଟକୁ ଧିକ୍କାର; ଶିବାଳୟ ନଥିବା ଗ୍ରାମକୁ ଧିକ୍କାର। ଈଶ୍ୱରାର୍ଚ୍ଚନ ନଥିବା ଜୀବନକୁ ଧିକ୍କାର; ଶିବାଶ୍ରୟ ନେଇନଥିବା ବିଦ୍ୟାକୁ ଧିକ୍କାର।

Verse 46

ये निंदंति महेश्वरं त्रिजगतामाधारभूतं हरं ये निन्दंति त्रिपुंड्रधारणकरं दोषस्तु तद्दर्शने । ते वै संकरसूकरासुरखरश्वक्रोष्टुकीटोपमा जाता एव भवंति पापपरमास्तेनारकाः केवलम्

ତ୍ରିଜଗତର ଆଧାରଭୂତ ହର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ଏବଂ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଣକୁ ଯେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି—ତାହାକୁ ତିରସ୍କାରରେ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ହୁଏ। ଏମିତି ପରମ ପାପୀ ଶଙ୍କର-ଶୂକର, ଅସୁର, ଗଧା, କୁକୁର, ଶିଆଳ ଓ କୀଟ ସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବ ନେଇ ଜନ୍ମନେଇ; ତେଣୁ ସେମାନେ କେବଳ ନରକଗାମୀ।

Verse 47

ते दृष्ट्वा शशिभास्करौ निशि दिने स्वप्नेपि नो केवलं पश्यंतु श्रुतिरुद्र सूक्तजपतो मुच्येत तेनादृताः । सत्संभाषणतो भवेद्धि नरकं निस्तारवानास्थितं ये भस्मादिविधारणं हि पुरुषं निंदंति मंदा हि ते

ଶ୍ରୁତିର ରୁଦ୍ରସୂକ୍ତ-ଜପକୁ ଯେ ଆଦର କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ଭସ୍ମାଦି ବ୍ରତଧାରୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେଇ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିମାନେ ରାତିଦିନ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ନ ଦେଖନ୍ତୁ। ଏମାନଙ୍କ ସହ କଥାହେଲେ ମଧ୍ୟ ନରକ ହୁଏ; ସେମାନେ ନିସ୍ତାରର ପଥରେ ସ୍ଥିତ ନୁହନ୍ତି।

Verse 48

न तांत्रिकस्त्वधिकृतो नोर्द्ध्वपुंड्रधरो मुने । संतप्तचक्रचिह्नोत्र शिवयज्ञे बहिष्कृतः

ହେ ମୁନେ, ଏଠାରେ ଅଶୈବ ତାନ୍ତ୍ରିକ ଆଚାର ଅନୁସରଣକାରୀ ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ; ନ ଊର୍ଧ୍ୱପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରୀ। ତପ୍ତଚକ୍ରଚିହ୍ନଧାରୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିବଯଜ୍ଞରୁ ବହିଷ୍କୃତ।

Verse 49

तत्रैते बहवो लोका बृहज्जाबालचोदिताः । ते विचार्याः प्रयत्नेन ततो भस्मरतो भवेत्

ଏହି ବିଷୟରେ ବୃହଜ୍ଜାବାଲ (ଉପନିଷଦ) ଅନୁସାରେ ଅନେକ ଉପଦେଶ ରହିଛି। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ବିଚାର କଲେ, ପରେ ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ରତ—ଭସ୍ମଭକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 50

यच्चंदनैश्चंदनकेपि मिश्रं धार्यं हि भस्मैव त्रिपुंड्रभस्मना । विभूतिभालोपरि किंचनापि धार्यं सदा नो यदि संतिबुद्धयः

ଚନ୍ଦନ ସହ ଚନ୍ଦନକ ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭାବେ କେବଳ ଭସ୍ମ ହିଁ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ବିଭୂତି ଉପରେ ଲଲାଟରେ କିଛି ନ କିଛି ଶୈବଚିହ୍ନ ସଦା ଧାରଣ କର; ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧିମାନେ ଏହା କେବେ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ।

Verse 51

स्त्रीभिस्त्रिपुण्ड्रमलकावधि धारणीयं भस्म द्विजादिभिरथो विधवाभिरेवम् । तद्वत्सदाश्रमवतां विशदाविभूतिर्धार्यापवर्गफलदा सकलाघहन्त्री

ନାରୀମାନେ ଲଲାଟରେ କେଶସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରରୂପେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିବେ। ସେହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ଦ୍ୱିଜ ଓ ବିଧବାମାନେ; ସଦାଶ୍ରମଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଲୋକେ ଶୁଦ୍ଧ ବିଭୂତି ଧାରଣ କରିବେ—ଏହା ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଓ ସର୍ବପାପହାରିଣୀ।

Verse 52

त्रिपुण्ड्रं कुरुते यस्तु भस्मना विधिपूर्वकम् । महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः

ଯେ ଲୋକ ବିଧିପୂର୍ବକ ଭସ୍ମଦ୍ୱାରା ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର କରେ, ସେ ମହାପାତକର ସଂଘାତ ଓ ଉପପାତକରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 53

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोथ वा यतिः । ब्रह्मक्षत्त्राश्च विट्शूद्रा स्तथान्ये पतिताधमाः

ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହେଉ କି ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ହେଉ କି ଯତି; ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେଉ କି ବୈଶ୍ୟ-ଶୂଦ୍ର—ଅନ୍ୟ ପତିତ ଓ ଅଧମ ମାନେ ମଧ୍ୟ—(ସମସ୍ତେ) ଶିବଭକ୍ତି ପ୍ରତି ଅଭିମୁଖ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 54

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च धृत्वा शुद्धा भवंति च । भस्मनो विधिना सम्यक्पापराशिं विहाय च

ଭସ୍ମ ଲେପନ କରି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ଏବଂ ଭସ୍ମକୁ ବିଧିଅନୁସାରେ ସମ୍ୟକ୍ ଲଗାଇଲେ ପାପରାଶିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ।

Verse 55

भस्मधारी विशेषेण स्त्रीगोहत्यादिपातकैः । वीरहत्याश्वहत्याभ्यां मुच्यते नात्र संशयः

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଶେଷ ଭାବେ ଭସ୍ମଧାରୀ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀହତ୍ୟା, ଗୋହତ୍ୟା ଆଦି ପାତକରୁ ଏବଂ ବୀରହତ୍ୟା ଓ ଅଶ୍ୱହତ୍ୟାରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 56

परद्र व्यापहरणं परदाराभिमर्शनम् । परनिन्दा परक्षेत्रहरणं परपीडनम्

ପରଦ୍ରବ୍ୟ ଅପହରଣ, ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅପମାନ/ଲଂଘନ, ପରନିନ୍ଦା, ପରର କ୍ଷେତ୍ର-ଭୂମି ହରଣ ଏବଂ ପରପୀଡନ—ଏସବୁ ହିଂସାକର୍ମ; ଏହା ଜୀବକୁ ମଲିନତାରେ ବାନ୍ଧି ଶିବଧର୍ମ ପଥକୁ ଅବରୋଧ କରେ।

Verse 57

सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च । गोहिरण्यमहिष्यादितिलकम्बलवाससाम्

ଶସ୍ୟ, ଉଦ୍ୟାନ ଆଦି ହରଣ, ଗୃହଦାହ ପ୍ରଭୃତି କର୍ମ, ଏବଂ ଗୋ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ମହିଷ ଆଦି, ତିଳ, କମ୍ବଳ, ବସ୍ତ୍ର ହରଣ—ଏସବୁ ମହାପାପ ଭାବେ ନିନ୍ଦିତ।

Verse 58

अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः । दशवेश्यामतंगीषु वृषलीषु नटीषु च

ଅନ୍ନ, ଧାନ୍ୟ, ଜଳ ଆଦିକୁ ନୀଚ/ଅଶୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସରୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶିବପୂଜାର ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବେଶ୍ୟା, ଚାଣ୍ଡାଳିନୀ, ବୃଷଳୀ, ନଟୀ ଆଦିଙ୍କ ସଙ୍ଗ-ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନୀୟ।

Verse 59

रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च मैथुनम् । मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः

ରଜସ୍ୱଳା, କନ୍ୟା ଓ ବିଧବା ସହ ମୈଥୁନ, ଏବଂ ମାଂସ, ଚର୍ମ, ମଦ୍ୟାଦି ରସ ଓ ଲବଣ (ଲୁଣ) ବିକ୍ରୟ—ଶିବଧର୍ମର ଶୁଦ୍ଧି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ନିନ୍ଦନୀୟ କର୍ମ।

Verse 60

पैशुन्यं कूटवादश्च साक्षिमिथ्याभिलाषिणाम् । एवमादीन्यसंख्यानि पापानि विविधानि च । सद्य एव विनश्यंति त्रिपुंड्रस्य च धारणात्

ପୈଶୁନ୍ୟ (ଚୁଗୁଳି), କୂଟବାଦ, ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ସାକ୍ଷ୍ୟ ଦେବାର ଲୋଭ—ଏପରି ଅସଂଖ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ପାପ—ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର (ଭସ୍ମର ତିନି ରେଖା) ଧାରଣମାତ୍ରେ ସଦ୍ୟ ନଶିଯାଏ।

Verse 61

शिवद्र व्यापहरणं शिवनिंदा च कुत्रचित् । निंदा च शिवभक्तानां प्रायश्चित्तैर्न शुद्ध्यति

ଶିବଦ୍ରବ୍ୟ ଅପହରଣ, ଯେକୌଣସି ପ୍ରକାର ଶିବନିନ୍ଦା, ଏବଂ ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ନିନ୍ଦା—ଏହା ସାଧାରଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 62

रुद्रा क्षं यस्य गात्रेषु ललाटे तु त्रिपंड्रकम् । सचांडालोपि संपूज्यस्सर्ववर्णोत्तमोत्तमः

ଯାହାର ଗାତ୍ରରେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଓ ଲଲାଟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଥାଏ—ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ; ଶିବଚିହ୍ନଧାରୀ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ।

Verse 63

यानि तीर्थानि लोकेस्मिन्गंगाद्यास्सरितश्च याः । स्नातो भवति सर्वत्र ललाटे यस्त्रिपुंड्रकम्

ଯେ ଲଲାଟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ—ଗଙ୍ଗା ଆଦି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ନଦୀରେ—ସର୍ବତ୍ର ସର୍ବଦା ସ୍ନାନ କରିଥିବା ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 64

सप्तकोटि महामंत्राः पंचाक्षरपुरस्सराः । तथान्ये कोटिशो मंत्राः शैवकैवल्यहेतवः

ସପ୍ତକୋଟି ମହାମନ୍ତ୍ର ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ସର୍ବାଗ୍ରେ। ଏହିପରି କୋଟିକୋଟି ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି—ସେ ସମସ୍ତେ ଶୈବ କୈବଲ୍ୟ (ଶିବୈକ୍ୟ ମୋକ୍ଷ)ର ହେତୁ।

Verse 65

अन्ये मंत्राश्च देवानां सर्वसौख्यकरा मुने । ते सर्वे तस्य वश्याः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुंड्रकम्

ହେ ମୁନେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ—ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଲୋକସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି—ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରୀ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 66

सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं जनयिष्यताम् । स्ववंशजानां ज्ञातीनामुद्धरेद्यस्त्रिपुंड्रकृत्

ଯେ ଭସ୍ମର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେ, ସେ ପୂର୍ବେ ଜନ୍ମିଥିବା ନିଜ ହଜାର ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଆଗାମୀ ହଜାର ସନ୍ତତିକୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରେ; ନିଜ ବଂଶର ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାରେ।

Verse 67

इह भुक्त्वा खिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः । जीवितांते च मरणं सुखेनैव प्रपद्यते

ସେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ଜୀବନାନ୍ତେ ଶିବପୂଜାର ପ୍ରସାଦରେ ସହଜେ ଶାନ୍ତିରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 68

अष्टैश्वर्यगुणोपेतं प्राप्य दिव्यवपुः शिवम् । दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यत्रिदशसेवितम्

ଅଷ୍ଟ ଐଶ୍ୱର୍ୟଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶିବସେବାଯୋଗ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇ, ଦେବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରେ।

Verse 69

विद्याधराणां सर्वेषां गंधर्वाणां महौजसाम् । इंद्रा दिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम्

ଏହି ଫଳ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାଧର, ମହାଓଜସ୍ୱୀ ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ—ନିଜ ନିଜ ଲୋକରେ—ଯଥାକ୍ରମ ଘୋଷିତ।

Verse 70

भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पदेषु च । ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कन्याशतं रमेत्

ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ପଦରେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପୁଳ ଭୋଗ ଭୋଗି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଶତ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ସହ ରମଣ କରେ।

Verse 71

तत्र ब्रह्मायुषो मानं भुक्त्वा भोगाननेकशः । विष्णोर्लोके लभेद्भोगं यावद्ब्रह्मशतात्ययः

ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁଷ୍ୟ ସମାନ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାନା ଭୋଗ ଭୋଗି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ଭୋଗ ଲାଭ କରେ—ଯାହା ଶତ ବ୍ରହ୍ମଚକ୍ର ଅତିକ୍ରମ ହେଉଅବଧି ରହେ।

Verse 72

शिवलोकं ततः प्राप्य लब्ध्वेष्टं काममक्षयम् । शिवसायुज्यमाप्नोति संशयो नात्र जायते

ତତ୍ପରେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଇଷ୍ଟ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଲଭି, ଭକ୍ତ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ—ଶିବଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ୱ—ପାଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 73

सर्वोपनिषदां सारं समालोक्य मुहुर्मुहुः । इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुंड्रकम्

ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦର ସାରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅବଲୋକନ କରି ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ହୋଇଛି—ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରକ (ବିଭୂତିର ତିନି ପବିତ୍ର ରେଖା) ହିଁ ପରମ ଶ୍ରେୟର ସାଧନ।

Verse 74

विभूतिं निंदते यो वै ब्राह्मणः सोन्यजातकः । याति च नरके घोरे यावद्ब्रह्मा चतुर्मुखः

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଭୂତି (ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ) କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ସେ ଅନ୍ୟଜାତକ ସମାନ—ସତ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱରୁ ପତିତ—ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛନ୍ତି ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଏ।

Verse 75

श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने । धृतत्रिपुंड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः

ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଯଜ୍ଞ, ଜପ, ହୋମ, ବୈଶ୍ୱଦେବ ଓ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନାରେ—ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ପୂତାତ୍ମା ମାନବ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରେ।

Verse 76

जलस्नानं मलत्यागे भस्मस्नानं सदा शुचि । मंत्रस्नानं हरेत्पापं ज्ञानस्नाने परं पदम्

ଜଳସ୍ନାନେ ଦେହର ମଳ ଦୂର ହୁଏ; ଭସ୍ମସ୍ନାନେ ସାଧକ ସଦା ଶୁଚି ରହେ। ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ ପାପ ହରେ; ଜ୍ଞାନସ୍ନାନେ ପରମ ପଦ ମିଳେ।

Verse 77

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति भस्मस्नानकरो नरः

ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଫଳ ମିଳେ, ଶୈବବିଧିରେ ଭସ୍ମସ୍ନାନ କରୁଥିବା ନର ସେହି ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାଏ।

Verse 78

भस्मस्नानं परं तीर्थं गंगास्नानं दिने दिने । भस्मरूपी शिवः साक्षाद्भस्म त्रैलोक्यपावनम्

ଭସ୍ମସ୍ନାନ ହେଉଛି ପରମ ତୀର୍ଥ—ଦିନେ ଦିନେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସମାନ। କାରଣ ଭସ୍ମରୂପେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଭସ୍ମ ତ୍ରିଲୋକକୁ ପାବନ କରେ।

Verse 79

न तदूनं न तद्ध्यानं न तद्दानं जपो न सः । त्रिपुंड्रेण विनायेन विप्रेण यदनुष्ठितम्

ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ ନକରି ବିପ୍ର ଯାହା କିଛି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ନ ସତ୍ୟ ବ୍ରତ, ନ ଧ୍ୟାନ; ନ ଦାନ, ନ ଜପ ଅଟେ।

Verse 80

वानप्रस्थस्य कन्यानां दीक्षाहीननृणां तथा । मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तं परतो जलवर्जितम्

ବାନପ୍ରସ୍ଥ, କନ୍ୟାମାନେ ଓ ଦୀକ୍ଷାହୀନ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଳ ସହିତ ଏହି ବିଧି କରିବା ଉଚିତ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପରେ ଜଳ ବିନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 81

एवं त्रिपुंड्रं यः कुर्य्यान्नित्यं नियतमानसः । शिवभक्तः सविज्ञेयो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

ଏହିପରି ଯେ ନିୟତ ଓ ସ୍ଥିର ମନରେ ନିତ୍ୟ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରେ, ସେ ସତ୍ୟ ଶିବଭକ୍ତ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ସେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ପାଏ।

Verse 82

यस्यांगेनैव रुद्रा क्ष एकोपि बहुपुण्यदः । तस्य जन्मनिरर्थं स्यात्त्रिपुंड्ररहितो यदि

ଦେହରେ ଗୋଟିଏ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ମାତ୍ର ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ନଥିଲେ ତାହାର ଜନ୍ମ ନିରର୍ଥକ ହୁଏ।

Verse 83

एवं त्रिपुंड्रमाहात्म्यं समासात्कथितं मया । रहस्यं सर्वजंतूनां गोपनीयमिदं त्वया

ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି। ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ରହସ୍ୟ ଉପଦେଶ; ତେଣୁ ତୁମେ ଏହାକୁ ଗୋପନ ରଖିବା ଉଚିତ।

Verse 84

तिस्रो रेखा भवंत्येव स्थानेषु मुनिपुंगवाः । ललाटादिषु सर्वेषु यथोक्तेषु बुधैर्मुने

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ଲଲାଟ ଆଦି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ନିଶ୍ଚୟ ତିନିଟି ରେଖା କରିବା ଉଚିତ, ହେ ମୁନି।

Verse 85

भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदंतो भवेद्भ्रुवोः । तावत्प्रमाणं संधार्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्

ଭୌହମଧ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭୌହର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେ ମାପ, ସେଇ ପ୍ରମାଣ ଧରି ଲଲାଟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିଧିପୂର୍ବକ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 86

मध्यमानामिकांगुल्या मध्ये तु प्रतिलोमतः । अंगुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुंड्राख्या भिधीयते

ମଧ୍ୟମା ଓ ଅନାମିକା ଆଙ୍ଗୁଳିକୁ ସଜାଇ, ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗୁଠାଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଲୋମ ଦିଗରେ ଆଙ୍କା ରେଖାକୁ ‘ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର’ କୁହାଯାଏ।

Verse 87

मध्येंगुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्म यत्नतः । त्रिपुण्ड्रधारयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदं परम्

ତିନିଟି ମଧ୍ୟ ଆଙ୍ଗୁଳିଦ୍ୱାରା ଯତ୍ନରେ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଭକ୍ତିସହିତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ପରମ କର୍ମ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।

Verse 88

तिसृणामपि रेखानां प्रत्येकं नवदेवताः । सर्वत्रांगेषु ता वक्ष्ये सावधानतया शृणु

ଏହି ତିନୋଟି ରେଖାର ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ପାଇଁ ନଅଜଣ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି। ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ କହିବି—ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।

Verse 89

अकारो गार्हपत्याग्निर्भूधर्मश्च रजोगुणः । ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च

‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି; ସେହି ଭୂ-ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜୋଗୁଣ। ସେହି ଋଗ୍ବେଦ, କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରାତଃସବନ ମଧ୍ୟ।

Verse 90

महदेवश्च रेखायाः प्रथमायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूलाः शिवदीक्षापरायणैः

ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳମାନେ! ଶିବଦୀକ୍ଷାରେ ପରାୟଣ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତୁ—ପ୍ରଥମ ରେଖାର ଅଧିଦେବତା ମହାଦେବ ଅଟନ୍ତି।

Verse 91

उकारो दक्षिणाग्निश्च नभस्तत्त्वं यजुस्तथा । मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ

‘ଉ’ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି; ସେହି ଆକାଶତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦ ମଧ୍ୟ। ଏହା ମଧ୍ୟାହ୍ନ-ସବନ ଓ ଅନ୍ତରେ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିରୂପେ ବିରାଜେ।

Verse 92

महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः

ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ! ଶିବଦୀକ୍ଷାରେ ପରାୟଣ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ବୁଝନ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ରେଖାର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ମହେଶ୍ୱର—ଏହିପରି ଜାଣ।

Verse 93

मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमोदिवौ । ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयं सवनं तथा

‘ମ’ ଆହବନୀୟାଗ୍ନି ମଧ୍ୟ, ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ତମସ୍–ଦିବସ ଯୁଗଳ ମଧ୍ୟ। ସେହି ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି, ସାମବେଦ ଓ ତୃତୀୟ-ସବନ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

Verse 94

शिवश्चैव च रेखायास्तृतियायाश्च देवता । विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणौ

ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ! ତୃତୀୟ ରେଖାର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ହିଁ; ଶିବଦୀକ୍ଷାପରାୟଣମାନେ ଏହା ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ।

Verse 95

एवं नित्यं नमस्कृत्य सद्भक्त्या स्थानदेवताः । त्रिपुंड्रं धारयेच्छुद्धो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ଶୁଭଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥାନଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରୁ; ତାହାଦ୍ୱାରା ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ମିଳେ।

Verse 96

इत्युक्ताः स्थानदेवाश्च सर्वांगेषु मुनीश्वरः । तेषां संबंधिनो भक्त्या स्थानानि शृणु सांप्रतम्

ଏପରି ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ସ୍ଥାନଦେବତାମାନେ କହିଲେ। ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ଏବେ ଭକ୍ତିସହିତ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ।

Verse 97

द्वात्रिंशत्स्थानके वार्द्धषोडशस्थानकेपि च । अष्टस्थाने तथा चैव पंचस्थानेपि नान्यसेत्

ବତ୍ତିଶଟି ସ୍ଥାନର ବିଧି ହେଉ କି ବିସ୍ତୃତ ଷୋଳ ସ୍ଥାନର, ଅଥବା ଆଠ ସ୍ଥାନ କି ପାଞ୍ଚ ସ୍ଥାନର—ଯେ କୌଣସି ହେଉ—ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ (ମନ୍ତ୍ର କି ଦେବତା) ଭର୍ତ୍ତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶୈବ-ନ୍ୟାସ ଓ ନିୟମ ଅବିକୃତ ରହୁ।

Verse 98

उत्तमांगे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा । नासावक्त्रगलेष्वेवं हस्तद्वय अतः परम्

ତତ୍ପରେ ମସ୍ତକର ଶିଖରେ ଓ ଲଲାଟରେ, ତଥା କର୍ଣ୍ଣ ଓ ନେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ। ସେହିପରି ନାସିକା, ମୁଖ ଓ କଣ୍ଠରେ, ପରେ ଉଭୟ ହସ୍ତରେ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 99

कूर्परे मणिबंधे च हृदये पार्श्वयोर्द्वयोः । नाभौ मुष्कद्वये चैवमूर्वोर्गुल्फे च जानुनि

କୂର୍ପରେ (କୋହୁଣି), ମଣିବନ୍ଧେ (କଳାଇ), ହୃଦୟରେ, ଦେହର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ନାଭିରେ, ଦୁଇ ଅଣ୍ଡକୋଷରେ; ଏହିପରି ଉରୁ, ଗୁଲ୍ଫ (ଟେକି) ଓ ଜାନୁ (ଘୁଁଡି)ରେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 100

जंघाद्वयेपदद्वन्द्वे द्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् । अग्न्यब्भूवायुदिग्देशदिक्पालान्वसुभिः सह

ଦୁଇ ଜଂଘା ଓ ଦୁଇ ପାଦରେ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱାତ୍ରିଂଶତମ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ସେଠାରେ ବସୁମାନଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ନି, ଆପଃ (ଜଳ), ଭୂ (ପୃଥିବୀ), ବାୟୁ, ଦିଗମାନ ଓ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 101

धरा ध्रुवश्च सोमश्च अपश्चेवानिलोनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः

ଧରା, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଆପଃ, ଅନିଲ, ଅନଲ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ଓ ପ୍ରଭାସ—ଏମାନେ ଅଷ୍ଟ ବସୁ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 102

एतेषां नाममात्रेण त्रिपुंड्रं धारयेद्बुधाः । कुर्याद्वा षोडशस्थाने त्रिपुण्ड्रं तु समाहितः

ଏହି ନାମମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିବେ। କିମ୍ବା ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତେ ଶରୀରର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଷୋଳ ସ୍ଥାନରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର କରିବେ।

Verse 103

शीर्षके च ललाटेच कंठे चांसद्वये भुजे । कूर्परे मणिबंधे च हृदये नाभिपार्श्वके

ମସ୍ତକର ଶିଖରେ ଓ ଲଲାଟରେ, କଣ୍ଠରେ, ଉଭୟ କାନ୍ଧ ଓ ଭୁଜାରେ; କୋହୁଣି ଓ କଳାଇରେ, ହୃଦୟରେ ଏବଂ ନାଭିର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ (ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ) କରିବା ଉଚିତ।

Verse 104

पृष्ठे चैवं प्रतिष्ठाय यजेत्तत्राश्विदैवते । शिवशक्तिं तथा रुद्र मीशं नारदमेव च

ଏଭଳି ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ସେଠାରେ ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଶିବ-ଶକ୍ତି, ରୁଦ୍ର, ଈଶ ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 105

वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडशदेवताः । नासत्यो दस्रकश्चैव अश्विनौ द्वौ प्रकीर्तितौ

ବାମା ଆଦି ନବ ଶକ୍ତି—ଏମାନେ (ସହିତ) ଷୋଳ ଦେବତା ଭାବେ କଥିତ। ଏବଂ ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ରକ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 106

अथवा मूर्द्ध्नि केशे च कर्मयोर्वदने तथा । बाहुद्वये च हृदये नाभ्यामूरुयुगे तथा

ଅଥବା ତାହାକୁ ମସ୍ତକଶିଖରେ ଓ କେଶରେ, ଦୁଇ ହାତରେ ଓ ମୁହଁରେ; ଏହିପରି ଦୁଇ ଭୁଜାରେ, ହୃଦୟରେ, ନାଭିରେ ଏବଂ ଦୁଇ ଉରୁରେ ମଧ୍ୟ ଲଗାଯାଉ—ଏଭଳି ଶିବପୂଜା ପାଇଁ ଦେହ ପବିତ୍ର ହୁଏ।

Verse 107

जानुद्वये च पदयोः पृष्ठभागे च षोडश । शिवश्चन्द्र श्च रुद्र ः को विघ्नेशो विष्णुरेव वा

ଦୁଇ ଜାନୁରେ, ଦୁଇ ପାଦରେ ଏବଂ ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ—ଏହା ସୋଳ (ସ୍ଥାନ/ନ୍ୟାସ) ଅଟେ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଶିବ, ଚନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ‘କ’ (ବ୍ରହ୍ମା), ବିଘ୍ନେଶ (ଗଣେଶ) କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ ରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ।

Verse 108

श्रीश्चैव हृदये शम्भुस्तथा नाभौ प्रजापतिः । नागश्च नागकन्याश्च उभयोरृषिकन्यकाः

ହୃଦୟରେ ଶ୍ରୀ (ମଙ୍ଗଳ-ସମୃଦ୍ଧିଶକ୍ତି) ଓ ହୃଦୟରେ ହିଁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନ; ନାଭିରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ। ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ନାଗ ଓ ନାଗକନ୍ୟା, ସହିତ ଋଷିକନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ।

Verse 109

पादयोश्च समुद्रा श्च तीर्थाः पृष्ठे विशालतः । इत्येव षोडशस्थानमष्टस्थानमथोच्यते

ଦୁଇ ପାଦରେ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ବିଶାଳ ପୃଷ୍ଠରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ସୋଳ ସ୍ଥାନର ବିଧି କୁହାଗଲା; ଏବେ ଆଠ ସ୍ଥାନର ବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 110

गुह्यस्थानं ललाटश्च कर्णद्वयमनुत्तमम् । अंसयुग्मं च हृदयं नाभिरित्येवमष्टकम्

ଗୁହ୍ୟସ୍ଥାନ, ଲଲାଟ, ଉତ୍ତମ ଦୁଇ କାନ, ଦୁଇ କାନ୍ଧ, ହୃଦୟ ଓ ନାଭି—ଏହିପରି ଅଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ।

Verse 111

ब्रह्मा च ऋषयः सप्तदेवताश्च प्रकीर्तिताः । इत्येवं तु समुद्दिष्टं भस्मविद्भिर्मुनीश्वराः

ବ୍ରହ୍ମା, ଋଷିମାନେ ଏବଂ ସାତ ଦେବତା ଏହିପରି କୀର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭସ୍ମବିଦ୍ୟା ଜାଣୁଥିବା ମୁନିମାନେ ଏହି ରୀତିରେ ଏହାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି।

Verse 112

अथ वा मस्तकं बाहूहृदयं नाभिरेव च । पंचस्थानान्यमून्याहुर्धारणे भस्मविज्जनाः

ଅଥବା ମସ୍ତକ, ଦୁଇ ବାହୁ, ହୃଦୟ ଓ ନାଭି—ଏହି ପାଞ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଭସ୍ମଧାରଣ ପାଇଁ ଭସ୍ମତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 113

यथासंभवनं कुर्य्याद्देशकालाद्यपेक्षया । उद्धूलनेप्यशक्तिश्चेत्त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत्

ଦେଶ-କାଳ ଆଦିକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି ଯଥାସମ୍ଭବ ଏହି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଭସ୍ମ ଘସି ଲଗାଇବାରେ ମଧ୍ୟ ଅଶକ୍ତ ହେଲେ, କମେ କମେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଆଦି ଚିହ୍ନ କରାଯାଉ।

Verse 114

त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रिवेदजनकं शिवम् । स्मरन्नमः शिवायेति ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्

ତ୍ରିନେତ୍ର, ତ୍ରିଗୁଣାଧାର ଓ ତ୍ରିବେଦଜନକ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ ମନ୍ତ୍ର ସ୍ମରଣ କରି, ଲଲାଟରେ ଭସ୍ମର ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 115

ईशाभ्यां नम इत्युक्त्वापार्श्वयोश्च त्रिपुण्ड्रकम् । बीजाभ्यां नम इत्युक्त्वा धारयेत्तु प्रकोष्ठयोः

‘ଈଶାଭ୍ୟାଂ ନମଃ’ ବୋଲି କହି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ପରେ ‘ବୀଜାଭ୍ୟାଂ ନମଃ’ ବୋଲି କହି ଦୁଇ ପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ (ଅଗ୍ରବାହୁରେ) ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 116

कुर्यादधः पितृभ्यां च उमेशाभ्यां तथोपरि । भीमायेति ततः पृष्ठे शिरसः पश्चिमे तथा

ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହାକୁ ତଳେ ରଖିବ, ଏବଂ ଉମା-ଈଶଙ୍କ ପାଇଁ ସେହିପରି ଉପରେ ରଖିବ। ପରେ “(ନମଃ) ଭୀମାୟ” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଶିରର ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ, ପଛପଟେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବ।