Śiva-Naivedya-Grāhyatā-Nirṇayaḥ (On the Proper Acceptance and Merit of Śiva’s Consecrated Food-Offering)

Verse 1

ऋषयः ऊचुः । अग्राह्यं शिवनैवेद्यमिति पूर्वं श्रुतं वचः । ब्रूहि तन्निर्णयं बिल्वमाहात्म्यमपि सन्मुने

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ‘ଶିବନୈବେଦ୍ୟ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ’। ହେ ସନ୍ମୁନେ, ତାହାର ଯଥାର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କହ; ବିଲ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।

Verse 2

सूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे सावधानतयाधुना । सर्वं वदामि संप्रीत्या धन्या यूयं शिवव्रताः

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ, ଏବେ ସାବଧାନତାରେ ଶୁଣ। ମୁଁ ହୃଦୟାନନ୍ଦରେ ସବୁ କଥା କହିବି। ତୁମେ ଶିବବ୍ରତଧାରୀ; ଧନ୍ୟ।

Verse 3

शिवभक्तः शुचिः शुद्धः सद्व्रतीदृढनिश्चयः । भक्षयेच्छिवनैवेद्यं त्यजेदग्राह्यभावनाम्

ଶିବଭକ୍ତ—ଶୁଚି, ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧ, ସଦ୍ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟୀ—ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ‘ଅଗ୍ରାହ୍ୟ’ ଭାବନା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

दृष्ट्वापि शिवनैवेद्ये यांति पापानि दूरतः । भक्ते तु शिवनैवेद्ये पुण्यान्या यांति कोटिशः

ଶିବଙ୍କ ନୈବେଦ୍ୟକୁ କେବଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଦୂରକୁ ପଳାଏ। କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିରେ ସେହି ଶିବ-ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କଲେ କୋଟି କୋଟି ପୁଣ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ।

Verse 5

अलं यागसहस्रेणाप्यलं यागार्बुदैरपि । भक्षिते शिवनैवेद्ये शिवसायुज्यमाप्नुयात्

ହଜାର ଯଜ୍ଞର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, କୋଟି କୋଟି ଯାଗର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସାଦ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ଶିବ-ସାୟୁଜ୍ୟ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶିବ ସହ ଏକତ୍ୱ, ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 6

यद्गृहे शिवनैवेद्यप्रचारोपि प्रजायते । तद्गृहं पावनं सर्वमन्यपावनकारणम्

ଯେ ଘରେ ଶିବ-ନୈବେଦ୍ୟର ଅର୍ପଣ ଓ ପ୍ରସାଦ-ପ୍ରଚାର ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ସେ ଘର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାବନ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପାବନ କରିବାର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 7

आगतं शिवनैवेद्यं गृहीत्वा शिरसा मुदा । भक्षणीयं प्रयत्नेन शिवस्मरणपूर्वकम्

ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ନୈବେଦ୍ୟକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ (ମୁଣ୍ଡରେ ଧାରଣ କରିବା ପରି) ଗ୍ରହଣ କରି, ପରେ ଶିବସ୍ମରଣ ପୂର୍ବକ ସାବଧାନରେ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

आगतं शिवनैवेद्यमन्यदा ग्राह्यमित्यपि । विलंबे पापसंबंधो भवत्येव हि मानवे

ଶିବନୈବେଦ୍ୟ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ‘ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ଗ୍ରହଣ କରିବି’ ବୋଲି ଭାବିଲେ ସୁଦ୍ଧା—ବିଳମ୍ବ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପାପ-ସମ୍ବନ୍ଧ ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ।

Verse 9

न यस्य शिवनैवेद्यग्रहणेच्छा प्रजायते । स पापिष्ठो गरिष्ठः स्यान्नरकं यात्यपि ध्रुवम्

ଯାହାର ମନରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ନୈବେଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ଓ ଅତି ନିନ୍ଦ୍ୟ; ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକକୁ ଯାଏ।

Verse 10

हृदये चन्द्र कान्ते च स्वर्णरूप्यादिनिर्मिते । शिवदीक्षावता भक्तेनेदं भक्ष्यमितीर्य्यते

ହୃଦୟାକାର ପାତ୍ରରେ, କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ମଣିର ପାତ୍ରରେ, ଅଥବା ସୁନା-ଚାନ୍ଦି ଆଦିରେ ନିର୍ମିତ ପାତ୍ରରେ—ଶିବଦୀକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ଭକ୍ତ ‘ଏହା ଭକ୍ଷ୍ୟ (ପବିତ୍ର ଅର୍ପଣ)’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରୁ।

Verse 11

शिवदीक्षान्वितो भक्तो महाप्रसादसंज्ञकम् । सर्वेषामपि लिंगानां नैवेद्यं भक्षयेच्छुभम्

ଶିବଦୀକ୍ଷାସମ୍ପନ୍ନ ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ ଶିବଲିଙ୍ଗର ନୈବେଦ୍ୟକୁ ‘ମହାପ୍ରସାଦ’ ବୋଲି ଜାଣି, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେହି ଶୁଭ ଅନ୍ନ ଭକ୍ଷଣ କରୁ।

Verse 12

अन्यदीक्षायुजां नॄणां शिवभक्तिरतात्मनाम् । शृणुध्वं निर्णयं प्रीत्या शिवनैवेद्यभक्षणे

ଅନ୍ୟ ଦୀକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟ ଶିବଭକ୍ତିରେ ରତ—ସେମାନେ ଶିବନୈବେଦ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମକୁ ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 13

शालग्रामोद्भवे लिंगे रसलिंगे तथा द्विजाः । पाषाणे राजते स्वर्णे सुरसिद्धप्रतिष्ठिते

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଲିଙ୍ଗ ଶାଳଗ୍ରାମଶିଳାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଉ କି, ରସଲିଙ୍ଗ ହେଉ କି, କିମ୍ବା ପାଷାଣ, ରୌପ୍ୟ ଅଥବା ସୁବର୍ଣ୍ଣର ହେଉ—ବିଶେଷତଃ ଦେବମାନେ କିମ୍ବା ସିଦ୍ଧମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ—ତାହା ଶିବଙ୍କ ପ୍ରକଟ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ।

Verse 14

काश्मीरे स्फाटिके रात्ने ज्योतिर्लिंगेषु सर्वशः । चान्द्रायणसमं प्रोक्तं शंभोर्नैवेद्यभक्षणम्

କାଶ୍ମୀରର ସ୍ଫାଟିକ ରତ୍ନସ୍ଥାନରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କଠାରେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନୈବେଦ୍ୟକୁ ପ୍ରସାଦ ଭାବେ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ସମାନ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 15

ब्रह्महापि शुचिर्भूत्वा निर्माल्यं यस्तु धारयेत् । भक्षयित्वा द्रुतं तस्य सर्वपापं प्रणश्यति

ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାକାରୀ ମଧ୍ୟ ଶୁଚି ହୋଇ, ଯେ ଶିବପୂଜାର ନିର୍ମାଲ୍ୟ ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ତାହାକୁ ପ୍ରସାଦ ଭାବେ ଭକ୍ଷଣ କରେ—ତାହାର ସମସ୍ତ ପାପ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।

Verse 16

चंडाधिकारो यत्रास्ति तद्भोक्तव्यं न मानवैः । चंडाधिकारो नो यत्र भोक्तव्यं तच्च भक्तितः

ଯେଉଁଠାରେ ଚଣ୍ଡାଧିକାର (କଠୋର/ଅଶୁଚି ଦାବି) ରହିଛି, ସେଠାର ଭୋଗକୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ଏମିତି ଚଣ୍ଡାଧିକାର ନାହିଁ, ସେଠାର ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରସାଦକୁ ଭକ୍ତିରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 17

बाणलिंगे च लौहे च सिद्धे लिंगे स्वयंभुवि । प्रतिमासु च सर्वासु न चंडोधिकृतो भवेत्

ବାଣଲିଙ୍ଗ, ଲୋହ ଲିଙ୍ଗ, ସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରତିମାର ପୂଜାରେ—ଚଣ୍ଡ (କଠୋର/ହିଂସ୍ର) ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକାରୀ/ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 18

स्नापयित्वा विधानेन यो लिंगस्नापनोदकम् । त्रिःपिबेत्त्रिविधं पापं तस्येहाशु विनश्यति

ଯେ ବିଧିଅନୁସାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ନାପନ କରି, ସେହି ସ୍ନାପନଜଳକୁ ତିନିଥର ପାନ କରେ, ତାହାର ତ୍ରିବିଧ ପାପ ଏହି ଲୋକରେ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ।

Verse 19

अग्राह्यं शिवनैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् । शालग्रामशिलासंगात्सर्वं याति पवित्रिताम्

ଶିବନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ ମନାଯାଉଥିବା ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ କିମ୍ବା ଜଳ ମଧ୍ୟ ଶାଳଗ୍ରାମଶିଳାର ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ସବୁ ପବିତ୍ରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 20

लिंगोपरि च यद्द्रव्यं तदग्राह्यं मुनीश्वराः । सुपवित्रं च तज्ज्ञेयं यल्लिंगस्पर्शबाह्यतः

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପିତ ହୋଇଛି, ତାହା ପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତାହାକୁ ପରମ ପବିତ୍ର ଜାଣ; ଲିଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶ ପରେ ତାହା ସାଧାରଣ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଅଶୌଚ ଧାରଣାର ଅତୀତ।

Verse 21

नैवेद्यनिर्णयः प्रोक्तं इत्थं वो मुनिसत्तमाः । शृणुध्वं बिल्वमाहात्म्यं सावधानतयाऽदरात्

ହେ ମୁନିସତ୍ତମମାନେ, ଏଭଳି ନୈବେଦ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିୟମ ତୁମମାନଙ୍କୁ କୁହାଗଲା। ଏବେ ଆଦର ସହ ଓ ସାବଧାନତାରେ ଶିବପୂଜାରେ ବ୍ୟବହୃତ ବିଲ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 22

महादेवस्वरूपोयं बिल्वो देवैरपि स्तुतिः । यथाकथंचिदेतस्य महिमा ज्ञायते कथम्

ଏହି ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷ ସାକ୍ଷାତ୍ ମହାଦେବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତ। ଯଦି କିଛି ପ୍ରକାରେ ଏହାର ମହିମା ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ଜଣାଯାଏ, ତେବେ ଏହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୌରବ କିପରି ବୁଝିହେବ?

Verse 23

पुण्यतीर्थानि यावंति लोकेषु प्रथितान्यपि । तानि सर्वाणि तीर्थानिबिल्वमूलेव संति हि

ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସତ୍ୟରେ ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷର ମୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 24

बिल्वमूले महादेवं लिंगरूपिणमव्ययम् । यः पूजयति पुण्यात्मा स शिवं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्

ବିଲ୍ୱମୂଳରେ ଅବ୍ୟୟ ଲିଙ୍ଗରୂପୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟାତ୍ମା ପୂଜା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 25

बिल्वमूले जलैर्यस्तु मूर्द्धानमभिषिंचति । स सर्वतीर्थस्नातः स्यात्स एव भुवि पावनः

ବିଲ୍ୱମୂଳରେ ଯେ ଜଳଦ୍ୱାରା ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଭିଷେକ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ସମାନ ହୁଏ; ସେଇ ଭୂମିରେ ପାବନ।

Verse 26

एतस्य बिल्वमूलस्याथालवालमनुत्तमम् । जलाकुलं महादेवो दृष्ट्वा तुष्टोभवत्यलम्

ଏହି ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷର ମୂଳଦେଶରେ ଥିବା ଉତ୍ତମ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଳବାଳ (କୁଣ୍ଡ) ଦେଖି ମହାଦେବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 27

पूजयेद्बिल्वमूलं यो गंधपुष्पादिभिर्नरः । शिवलोकमवाप्नोति संततिर्वर्द्धते सुखम्

ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଯେ ନର ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷର ମୂଳକୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ତାହାର ସନ୍ତତି ଓ ସୁଖ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 28

बिल्वमूले दीपमालां यः कल्पयति सादरम् । स तत्त्वज्ञानसंपन्नो महेशांतर्गतो भवेत्

ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ବିଲ୍ୱମୂଳେ ଦୀପମାଳା ସଜାଏ, ସେ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମହେଶରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ।

Verse 29

बिल्वशाखां समादाय हस्तेन नवपल्लवम् । गृहीत्वा पूजयेद्बिल्वं स च पापैः प्रमुच्यते

ହାତରେ ନବ ପଲ୍ଲବଯୁକ୍ତ ବିଲ୍ୱଶାଖା ଧରି, ସେହି ବିଲ୍ୱ ଅର୍ପଣରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହାରେ ଭକ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 30

बिल्वमूले शिवरतं भोजयेद्यस्तु भक्तितः । एकं वा कोटिगुणितं तस्य पुण्यं प्रजायते

ଯେ ଭକ୍ତିରେ ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷର ମୂଳେ ଶିବରତ ଭକ୍ତକୁ ଭୋଜନ କରାଏ—ଏକଥର ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ତାହାର ପୁଣ୍ୟ କୋଟିଗୁଣ ହୁଏ।

Verse 31

बिल्वमूले क्षीरमुक्तमन्नमाज्येन संयुतम् । यो दद्याच्छिवभक्ताय स दरिद्रो न जायते

ଯେ ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷର ମୂଳେ ଦୁଧ ବିନା ପକା ଅନ୍ନକୁ ଘିଅ ସହ ମିଶାଇ ଶିବଭକ୍ତକୁ ଦାନ କରେ, ସେ କେବେ ଦରିଦ୍ର ହୋଇ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 32

सांगोपांगमिति प्रोक्तं शिवलिंगप्रपूजनम् । प्रवृत्तानां निवृत्तानां भेदतो द्विविधं द्विजाः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଶିବଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ‘ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ‑ଉପାଙ୍ଗ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଭେଦରେ ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରବୃତ୍ତିମାର୍ଗୀ ଓ ନିବୃତ୍ତିମାର୍ଗୀଙ୍କ ପାଇଁ।

Verse 34

प्रवृत्तानां पीठपूजां सर्वपूजां समाचरेत् । अभिषेकान्ते नैवेद्यं शाल्यन्नेन समाचरेत् । पूजान्ते स्थापयेल्लिंगं पुटे शुद्धे पृथग्गृहे

ପ୍ରବୃତ୍ତିମାର୍ଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ପୀଠପୂଜା ଓ ସର୍ବାଙ୍ଗ ପୂଜା ବିଧିପୂର୍ବକ କରିବା ଉଚିତ। ଅଭିଷେକ ଶେଷରେ ନୈବେଦ୍ୟ—ବିଶେଷକରି ଶାଲ୍ୟନ୍ନ (ରାନ୍ଧା ଭାତ)—ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ପୂଜାନ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ପୁଟରେ, ପୃଥକ ପବିତ୍ର ଗୃହରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 35

करपूजानिवृत्तानां स्वभोज्यं तु निवेदयेत् । निवृत्तानां परं सूक्ष्मं लिंगमेव विशिष्यते

କରପୂଜା (ବାହ୍ୟ ପୂଜା) ରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଥିବାମାନେ ନିଜ ଭୋଜ୍ୟକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ। ଏମିତି ନିବୃତ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ କେବଳ ଲିଙ୍ଗ ହିଁ ବିଶେଷ।

Verse 36

विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिं च निवेदयेत् । पूजां कृत्वा तथा लिंगं शिरसाधारयेत्सदा

ବିଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ସେହି ବିଭୂତିକୁ ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ପୂଜା କରି ଲିଙ୍ଗକୁ ସଦା ଶିରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଅର୍ଥାତ୍ ପରମ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି ଚେତନାରେ ସ୍ଥାପିତ ରଖିବା।