Pārthiva-Śiva-liṅga Saṃkhyā-vidhāna (Enumeration and Procedure of Earthen Liṅga Worship)
୨୧ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ପାର୍ଥିବ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜାର ସଂଖ୍ୟା ଓ ବିଧାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ କାମନା ଅନୁସାରେ ଲିଙ୍ଗ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ପଚାରିଛନ୍ତି। ସୂତ କହିଛନ୍ତି ଯେ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗ ବିନା କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ବୃଥା ଅଟେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଦ୍ୟା, ଧନ, ସନ୍ତାନ, ଭୂମି ଓ ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟକ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ଏବଂ ଆବାହନ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପୂଜନ ବିଧି ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग व्यासशिष्य नमोस्तु ते । सम्यगुक्तं त्वया तात पार्थिवार्चाविधानकम्
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ସୂତ, ହେ ମହାଭାଗ ସୂତ! ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ପ୍ରିୟ ତାତ, ତୁମେ ପାର୍ଥିବାର୍ଚ୍ଚା (ମୃଣ୍ମୟ ଲିଙ୍ଗପୂଜା)ର ବିଧାନ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହିଛ।
Verse 2
कामनाभेदमाश्रित्य संख्यां ब्रूहि विधानतः । शिवपार्थिवलिंगानां कृपया दीनवत्सल
ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ କାମନାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖି, କୃପାକରି ବିଧିଅନୁସାରେ କହନ୍ତୁ— ଶିବଙ୍କ ପାର୍ଥିବ (ମୃଣ୍ମୟ) ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସଂଖ୍ୟା କେତେ? ହେ ଦୀନବତ୍ସଲ କରୁଣାମୟ!
Verse 3
सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे पार्थिवार्चाविधानकम् । यस्यानुष्ठानमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः
ସୂତ କହିଲେ— ହେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ, ପାର୍ଥିବାର୍ଚ୍ଚା (ମୃଣ୍ମୟ ଲିଙ୍ଗପୂଜା)ର ବିଧାନ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯାହାର କେବଳ ଅନୁଷ୍ଠାନମାତ୍ରେ ମନୁଷ୍ୟ କୃତକୃତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
Verse 4
अकृत्वा पार्थिवं लिंगं योन्यदेवं प्रपूजयेत् । वृथा भवति सा पूजा दमदानादिकं वृथा
ପାର୍ଥିବ (ମୃଣ୍ମୟ) ଲିଙ୍ଗ ଗଢ଼ି ପ୍ରଥମେ ତାହାର ପୂଜା ନ କରି ଯେ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜେ, ସେହି ପୂଜା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ; ଦମ-ଦାନାଦି ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।
Verse 5
संख्या पार्थिवलिंगानां यथाकामं निगद्यते । संख्या सद्यो मुनिश्रेष्ठ निश्चयेन फलप्रदा
ପାର୍ଥିବ (ମାଟିର) ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସଂଖ୍ୟା ପୂରଣ କରିଲେ ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଫଳ ଦେଏ।
Verse 6
प्रथमावाहनं तत्र प्रतिष्ठा पूजनं पृथक् । लिंगाकारं समं तत्र सर्वं ज्ञेयं पृथक्पृथक्
ସେଠାରେ ପ୍ରଥମେ ଆବାହନ; ପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପୂଜନ—ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବିଧି। ସେହି ପୂଜାରେ ଲିଙ୍ଗାକାରକୁ ସମ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକ୍ରିୟାକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ବୁଝି ଯଥାବିଧି କରିବା ଦରକାର।
Verse 7
विद्यार्थी पुरुषः प्रीत्या सहस्रमितपार्थिवम् । पूजयेच्छिवलिंगं हि निश्चयात्तत्फलप्रदम्
ବିଦ୍ୟାଭକ୍ତ ପୁରୁଷ ଆନନ୍ଦପୂର୍ବକ ସହସ୍ରପରିମିତ ପାର୍ଥିବ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରୁ; ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ଇଷ୍ଟଫଳଦାୟକ।
Verse 8
नरः पार्थिवलिंगानां धनार्थी च तदर्द्धकम् । पुत्रार्थी सार्द्धसाहस्रं वस्त्रार्थी शतपंचक्रम्
ସମୃଦ୍ଧି ଚାହୁଁଥିବା ପୁରୁଷ ପାର୍ଥିବ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସହସ୍ର କରୁ; ଧନାର୍ଥୀ ତାହାର ଅର୍ଧ, ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ସାର୍ଧସହସ୍ର, ବସ୍ତ୍ରାର୍ଥୀ ପଞ୍ଚଶତ କରୁ।
Verse 9
मोक्षार्थी कोटिगुणितं भूकामश्च सहस्रकम् । दयार्थी च त्रिसाहस्रं तीर्थार्थी द्विसहस्रकम्
ମୋକ୍ଷାର୍ଥୀ କୋଟିଗୁଣିତ ପୁଣ୍ୟ ଲଭେ; ଭୋଗକାମୀ ସହସ୍ରଗୁଣ, ଦୟାର୍ଥୀ ତ୍ରିସହସ୍ର, ତୀର୍ଥଫଳାର୍ଥୀ ଦ୍ୱିସହସ୍ରଗୁଣ ଫଳ ଲଭେ।
Verse 10
सुहृत्कामी त्रिसाहस्रं वश्यार्थी शतमष्टकम् । मारणार्थी सप्तशतं मोहनार्थी शताष्टकम्
ମିତ୍ରହିତ କାମନାକାରୀ ତିନି ହଜାର ଜପ କରୁ; ବଶୀକରଣ ଇଚ୍ଛୁକ ଏକଶେ ଆଠ। ମାରଣାର୍ଥେ ସାତଶେ; ମୋହନାର୍ଥେ ମଧ୍ୟ ଏକଶେ ଆଠ।
Verse 11
उच्चाटनपरश्चैव सहस्रं च यथोक्ततः । स्तंभनार्थी सहस्रं तु द्वेषणार्थी तदर्द्धकम्
ଉଚ୍ଚାଟନାର୍ଥେ ଯଥୋକ୍ତ ଏକ ହଜାର ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ସ୍ତମ୍ଭନାର୍ଥେ ମଧ୍ୟ ଏକ ହଜାର, ଦ୍ୱେଷଣାର୍ଥେ ତାହାର ଅର୍ଧ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 12
निगडान्मुक्तिकामस्तु सहस्रं सर्द्धमुत्तमम् । महाराजभये पंचशतं ज्ञेयं विचक्षणैः
ଯେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି କାମନା କରେ, ସେ ଉତ୍ତମ ପରିମାଣରେ ଦେଢ଼ ହଜାର ଥର ଜପ କରୁ। କିନ୍ତୁ ମହାରାଜଭୟ (ରାଜଦଣ୍ଡଭୟ) ଥିଲେ, ବିଚକ୍ଷଣମାନେ ପାଞ୍ଚଶେ ଜପକୁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଜାଣନ୍ତୁ।
Verse 13
चौरादिसंकटे ज्ञेयं पार्थिवानां शतद्वयम् । डाकिन्यादिभये पंचशतमुक्तं जपार्थिवम्
ଚୋର ଆଦି ସଙ୍କଟରେ ପାର୍ଥିବ (ମୃତ୍ତିକା) ଲିଙ୍ଗ ଦୁଇଶେ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଡାକିନୀ ଆଦି ଭୟରେ ପାଞ୍ଚଶେ ପାର୍ଥିବ-ଲିଙ୍ଗ ଜପ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।
Verse 14
दारिद्र ये पंचसाहस्रमयुतं सर्वकामदम् । अथ नित्यविधिं वक्ष्ये शृणुध्वं मुनिसत्तमाः
ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ପଚାଶ ହଜାର (ଜପ/ଅର୍ପଣ) ବିଧି ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ। ଏବେ ମୁଁ ନିତ୍ୟବିଧି କହୁଛି; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଶୁଣ।
Verse 15
एकं पापहरं प्रोक्तं द्विलिंगं चार्थसिद्धिदम् । त्रिलिंगं सर्वकामानां कारणं परमीरितम्
ଏକ ଲିଙ୍ଗ ପାପହର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଦ୍ୱିଲିଙ୍ଗ ଅର୍ଥସିଦ୍ଧିଦାୟକ; ତ୍ରିଲିଙ୍ଗ ସର୍ବକାମପୂର୍ତ୍ତିର ପରମ କାରଣ ବୋଲି ଘୋଷିତ।
Verse 16
उत्तरोत्तरमेवं स्यात्पूर्वोक्तगणनाविधि । मतांतरमथो वक्ष्ये संख्यायां मुनिभेदतः
ଏହିପରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଗଣନାବିଧି ହେବ। ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ ମୁନିମତଭେଦ ଥିବାରୁ ଏବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ମତ କହୁଛି।
Verse 17
लिंगानामयुतं कृत्वा पार्थिवानां सुबुद्धिमान् । निर्भयो हि भवेन्नूनं महाराजभयं हरेत्
ସୁବୁଦ୍ଧିମାନ ଭକ୍ତ ଯଦି ପାର୍ଥିବ (ମାଟିର) ଶିବଲିଙ୍ଗ ଦଶହଜାର ତିଆରି କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ଭୟ ହୁଏ; ମହାରାଜଙ୍କ ଭୟ ମଧ୍ୟ ହରିଯାଏ।
Verse 18
कारागृहादिमुक्त्यर्थमयुतं कारयेद्बुधः । डाकिन्यादिभये सप्तसहस्रं कारयेत्तथा
କାରାଗୃହ ଆଦିରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଦଶହଜାର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଡାକିନୀ ଆଦି ଭୟ ହେଲେ ସେହିପରି ସାତହଜାର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
सहस्राणि पंचपंचाशदपुत्रः प्रकारयेत् । लिंगानामयुतेनैव कन्यकासंततिं लभेत्
ଯାହାର ପୁତ୍ର ନାହିଁ, ସେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ହଜାର (ଶିବ)ଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରାଉ। ଏବଂ କେବଳ ଦଶହଜାର ଲିଙ୍ଗ (ଉପାସନା) ଦ୍ୱାରା କନ୍ୟାସନ୍ତାନ ପାଏ।
Verse 20
लिंगानामयुतेनैव विष्ण्वादैश्वर्यमाप्नुयात् । लिंगानां प्रयुतेनैव ह्यतुलां श्रियमाप्नुयात्
କେବଳ ଦଶହଜାର ଶିବଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାପନା/ପୂଜାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିଙ୍କ ସଦୃଶ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ମିଳେ; କେବଳ ଏକଲକ୍ଷ ଲିଙ୍ଗର ସ୍ଥାପନା/ପୂଜାରେ ଅତୁଳ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखण्डे पार्थिवपूजनवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପ୍ରଥମ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରସଂହିତାର ସାଧ୍ୟସାଧନଖଣ୍ଡରେ ‘ପାର୍ଥିବପୂଜନ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 22
अर्चा पार्थिवलिंगानां कोटियज्ञफलप्रदा । भुक्तिदा मुक्तिदा नित्यं ततः कामर्थिनां नृणाम्
ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଅର୍ଚ୍ଚନା କୋଟି ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ନିତ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନ କରେ; ତେଣୁ କାମ୍ୟାର୍ଥୀ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ହିତକର।
Verse 23
विना लिंगार्चनं यस्य कालो गच्छति नित्यशः । महाहानिर्भवेत्तस्य दुर्वृत्तस्य दुरात्मनः
ଯାହାର ସମୟ ନିତ୍ୟ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅର୍ଚ୍ଚନା ବିନା କଟିଯାଏ, ସେହି ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ଦୁରାତ୍ମାର ମହାହାନି ହୁଏ।
Verse 24
एकतः सर्वदानानि व्रतानि विविधानि च । तीर्थानि नियमा यज्ञा लिंगार्चा चैकतः स्मृता
ଏକ ପକ୍ଷରେ ସମସ୍ତ ଦାନ, ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥ, ନିୟମ ଓ ଯଜ୍ଞ; ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ କେବଳ ଶିବଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚା ମାତ୍ର ସ୍ମରଣୀୟ (ଯାହା ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳଦାୟିନୀ)।
Verse 25
कलौ लिंगार्चनं श्रेष्ठं तथा लोके प्रदृश्यते । तथा नास्तीति शास्त्राणामेष सिद्धान्तनिश्चयः
କଳିଯୁଗରେ ଶିବଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନା—ଏହା ଲୋକେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାର ବିପରୀତ ମତ ଗ୍ରାହ୍ୟ ନୁହେଁ; ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ।
Verse 26
भुक्तिमुक्तिप्रदं लिंगं विविधापन्निवारणम् । पूजयित्वा नरो नित्यं शिवसायुज्यमाप्नुयात्
ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆପଦା ନିବାରଣ କରେ। ଯେ ନର ନିତ୍ୟ ଏହାକୁ ପୂଜେ, ସେ ଶିବ-ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ।
Verse 27
शिवानाममयं लिंगं नित्यं पूज्यं महर्षिभिः । यतश्च सर्वलिंगेषु तस्मात्पूज्यं विधानतः
ଶିବନାମମୟ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ। ଯେହେତୁ ଏହା ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତେଣୁ ବିଧାନାନୁସାରେ ଏହାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
Verse 28
उत्तमं मध्यमं नीचं त्रिविधं लिंगमीरितम् । मानतो मुनिशार्दूलास्तच्छृणुध्वं वदाम्यहम्
ମାନ-ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ଲିଙ୍ଗ ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ ଓ ନୀଚ—ଏମିତି ତିନି ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି। ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳମାନେ, ଶୁଣ; ମୁଁ କହୁଛି।
Verse 29
चतुरंगुलमुच्छ्रायं रम्यं वेदिकया युतम् । उत्तमं लिंगमाख्यातं मुनिभिः शास्त्रकोविदैः
ଚାରି ଅଙ୍ଗୁଳ ଉଚ୍ଚ, ରମ୍ୟ ଏବଂ ବେଦିକା (ପୀଠ) ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଶାସ୍ତ୍ରକୋବିଦ ମୁନିମାନେ ଉତ୍ତମ (ଆଦର୍ଶ) ଲିଙ୍ଗ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
Verse 30
तदर्द्धं मध्यमं प्रोक्तं तदर्द्धमघमं स्मृतम् । इत्थं त्रिविधमाख्यातमुत्तरोत्तरतः परम्
ତାହାର ଅର୍ଧକୁ ‘ମଧ୍ୟମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ତାହାର ମଧ୍ୟ ଅର୍ଧକୁ ‘ଅଘମ’ (ଦୋଷଯୁକ୍ତ/ପାପକର) ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏଭଳି ଏହା ତ୍ରିବିଧ—ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭେଦ ପୂର୍ବଠାରୁ ହୀନ।
Verse 31
अनेकलिंगं यो नित्यं भक्तिश्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्स लभेत्कामान्मनसा मानसेप्सितान्
ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଯେ ନିତ୍ୟ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କରେ, ସେ ମନରେ ଇଚ୍ଛିତ କାମନାନୁସାରେ ଫଳ ଲାଭ କରେ।
Verse 32
न लिंगाराधनादन्यत्पुण्यं वेदचतुष्टये । विद्यते सर्वशास्त्राणामेष एव विनिश्चयः
ଚାରି ବେଦର ତାତ୍ପର୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣକାରୀ ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗାରାଧନାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ; ଏହିଏ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଦୃଢ଼ ନିଷ୍କର୍ଷ।
Verse 33
सर्वमेतत्परित्यज्य कर्मजालमशेषतः । भक्त्या परमया विद्वां ल्लिंगमेकं प्रपूजयेत्
ଏହି ସମସ୍ତ କର୍ମକାଣ୍ଡର ଜାଲକୁ ନିଃଶେଷରେ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ବିଦ୍ୱାନ୍ ପୁରୁଷ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଏକମାତ୍ର ଶିବଲିଙ୍ଗଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ।
Verse 34
लिंगेर्चितेर्चितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । संसारांबुधिमग्नानां नान्यत्तारणसाधनम्
ଶିବଲିଙ୍ଗ ଆର୍ଚ୍ଚିତ ହେଲେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସହ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଯେନ ପୂଜିତ ହୁଏ। ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗାରାଧନା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତାରଣ-ସାଧନ ନାହିଁ।
Verse 35
अज्ञानतिमिरांधानां विषयासक्तचेतसाम् । प्लवो नान्योस्ति जगति लिंगाराधनमंतरा
ଅଜ୍ଞାନର ତିମିରରେ ଅନ୍ଧ ଏବଂ ବିଷୟାସକ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ଜଗତରେ ଲିଙ୍ଗାରାଧନା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ଲବ (ତରଣୀ) ନାହିଁ।
Verse 36
हरिब्रह्मादयो देवा मुनयो यक्षराक्षसाः । गंधर्वाश्चरणास्सिद्धा दैतेया दानवास्तथा
ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ; ମୁନିମାନେ; ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ; ଗନ୍ଧର୍ବ; ଚାରଣ; ସିଦ୍ଧ; ଏବଂ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 37
नागाः शेषप्रभृतयो गरुडाद्याःखगास्तथा । सप्रजापतयश्चान्ये मनवः किन्नरा नराः
ଶେଷ ଆଦି ନାଗମାନେ; ଗରୁଡ ଆଦି ଖଗମାନେ; ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟାମାନେ; ମନୁମାନେ; କିନ୍ନର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 38
पूजयित्वा महाभक्त्या लिंगं सर्वार्थसिद्धिदम् । प्राप्ताः कामानभीष्टांश्च तांस्तान्सर्वान्हृदि स्थितान्
ମହାଭକ୍ତିରେ ସର୍ବାର୍ଥସିଦ୍ଧିଦାୟକ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରି ସେମାନେ ହୃଦୟରେ ଧାରିଥିବା ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ କାମ୍ୟଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 39
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा प्रतिलोमजः । पूजयेत्सततं लिंगं तत्तन्मंत्रेण सादरम्
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର କିମ୍ବା ପ୍ରତିଲୋମଜ—ଯେ କେହି ହେଉ—ନିଜ ନିଜ ବିଧିଅନୁସାରେ ଯଥାଯଥ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆଦରସହ ସଦା ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 40
किं बहूक्तेन मुनयः स्त्रीणामपि तथान्यतः । अधिकारोस्ति सर्वेषां शिवलिंगार्चने द्विजाः
ହେ ମୁନିମାନେ, ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି? ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ—ଶିବଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନର ଅଧିକାର ଅଛି।
Verse 41
द्विजानां वैदिकेनापि मार्गेणाराधनं वरम् । अन्येषामपि जंतूनां वैदिकेन न संमतम्
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଦିକ ମାର୍ଗରେ ଶିବାରାଧନା ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଦିକ ବିଧିରେ ପୂଜା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଓ ସମ୍ମତ ନୁହେଁ।
Verse 42
वैदिकानां द्विजानां च पूजा वैदिकमार्गतः । कर्तव्यानान्यमार्गेण इत्याह भगवाञ्छिवः
ଭଗବାନ ଶିବ କହିଲେ—ବୈଦିକ ଲୋକମାନଙ୍କର, ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର, ପୂଜା ବୈଦିକ ମାର୍ଗରେ ହିଁ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ନୁହେଁ।
Verse 43
दधीचिगौतमादीनां शापेनादग्धचेतसाम् । द्विजानां जायते श्रद्धानैव वैदिककर्मणि
ଦଧୀଚି, ଗୌତମ ଆଦିଙ୍କ ଶାପରେ ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଛି, ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ବୈଦିକ କର୍ମ ଓ ନିୟମରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କେବେ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।
Verse 44
यो वैदिकमनादृत्य कर्म स्मार्तमथापि वा । अन्यत्समाचरेन्मर्त्यो न संकल्पफलं लभेत्
ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ବୈଦିକ କର୍ମକୁ—ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ବିଧିକୁ ମଧ୍ୟ—ଅବହେଳା କରି ଅନ୍ୟ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ନିଜ ସଂକଳ୍ପର ଫଳ ପାଉନାହିଁ।
Verse 45
इत्थं कृत्वार्चनं शंभोर्नैवेद्यांतं विधानतः । पूजयेदष्टमूर्तीश्च तत्रैव त्रिजगन्मयीः
ଏହିପରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନା ନୈବେଦ୍ୟାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରି, ସେଠାରେଇ ତ୍ରିଜଗନ୍ମୟ ଶିବଙ୍କ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 46
क्षितिरापोनलो वायुराकाशः सूर्य्यसोमकौ । यजमान इति त्वष्टौ मूर्तयः परिकीर्तिताः
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୋମ; ଏବଂ ଯଜମାନ (ଉପାସକ)—ଏହି ଆଠ ମୂର୍ତ୍ତି ବୋଲି ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 47
शर्वो भवश्च रुद्र श्च उग्रोभीम इतीश्वरः । महादेवः पशुपतिरेतान्मूर्तिभिरर्चयेत्
ଶର୍ବ, ଭବ, ରୁଦ୍ର, ଉଗ୍ର ଓ ଭୀମ—ଏହି ରୂପମାନେ ଏବଂ ମହାଦେବ ଓ ପଶୁପତି ରୂପରେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦିବ୍ୟ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 48
पूजयेत्परिवारं च ततः शंभोः सुभक्तितः । ईशानादिक्रमात्तत्र चंदनाक्षतपत्रकैः
ତାପରେ ସୁଭକ୍ତି ସହିତ ଭଗବାନ୍ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପରିବାର-ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଈଶାନ ଆଦି କ୍ରମରେ ଚନ୍ଦନ, ଅକ୍ଷତ ଓ ପବିତ୍ର ପତ୍ର ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 49
ईशानं नंदिनं चंडं महाकालं च भृंगिणम् । वृषं स्कंदं कपर्दीशं सोमं शुक्रं च तत्क्रमात्
ସେହି କ୍ରମରେ ଈଶାନ, ନନ୍ଦି, ଚଣ୍ଡ, ମହାକାଳ ଓ ଭୃଙ୍ଗି; ପରେ ବୃଷ, ସ୍କନ୍ଦ, କପର୍ଦୀଶ, ସୋମ ଓ ଶୁକ୍ର—ଏମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 50
अग्रतो वीरभद्रं च पृष्ठे कीर्तिमुखं तथा । तत एकादशान्रुद्रा न्पूजयेद्विधिना ततः
ଆଗରେ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଏବଂ ପଛରେ କୀର୍ତ୍ତିମୁଖଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ବିଧିମତେ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 51
ततः पंचाक्षरं जप्त्वा शतरुद्रि यमेव च । स्तुतीर्नानाविधाः कृत्वा पंचांगपठनं तथा
ତତଃ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ମଧ୍ୟ ପାଠ କରି, ନାନାବିଧ ସ୍ତୁତି ଅର୍ପଣ କରି, ସେହିପରି ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ (ପଞ୍ଚବିଧ ପ୍ରାର୍ଥନା) ପାଠ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 52
ततः प्रदक्षिणां कृत्वा नत्वा लिंगं विसर्जयेत् । इति प्रोक्तमशेषं च शिवपूजनमादरात्
ତାପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଲିଙ୍ଗକୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶିବଲିଙ୍ଗରୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିଦାୟ ନେବା ଉଚିତ (ବିସର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ)। ଏହିପରି ଆଦରସହିତ କରିବାକୁ ଥିବା ଶିବପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହାଗଲା।
Verse 53
रात्रावुदण्मुखः कुर्याद्देवकार्यं सदैव हि । शिवार्चनं सदाप्येवं शुचिः कुर्यादुदण्मुखः
ରାତିରେ ସଦା ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ସେହିପରି ଶୁଚି ହୋଇ ସଦା ଉତ୍ତରମୁଖ ହୋଇ ଶିବାର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 54
न प्राचीमग्रतः शंभोर्नोदीचीं शक्तिसंहितान् । न प्रतीचीं यतः पृष्ठमतो ग्राह्यं समाश्रयेत्
ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅଗ୍ରଭାଗ ଭାବେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ନ ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ଶକ୍ତିସମୂହଙ୍କ ଆସନ ଭାବେ। ପଶ୍ଚିମ ତାଙ୍କ ପୃଷ୍ଠଭାଗ; ତେଣୁ ପୂଜାରେ ଯଥୋଚିତ ଗ୍ରାହ୍ୟ ଦିଗବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର।
Verse 55
विना भस्मत्रिपुंड्रेण विना रुद्रा क्षमालया । बिल्वपत्रं विना नैव पूजयेच्छंकरं बुधः
ଭସ୍ମତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବିନା, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷମାଳା ବିନା, ବିଲ୍ୱପତ୍ର ବିନା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭକ୍ତ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ଏହା ଶୈବବିଧିର ନିଶ୍ଚୟ।
Verse 56
भस्माप्राप्तौ मुनिश्रेष्ठाः प्रवृत्ते शिवपूजने । तस्मान्मृदापि कर्तव्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଭସ୍ମ ନ ମିଳିଲେ ଓ ଶିବପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଗଲେ, ତେବେ ଲଲାଟରେ ଶୁଦ୍ଧ ମୃଦାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter advances a theological-ritual argument: without constructing the pārthiva-liṅga, worship and even associated virtues (e.g., dama, dāna) are deemed ineffective (vṛthā), establishing the earthen liṅga as a necessary ritual substrate for valid Śiva-pūjā.
The liṅga functions as a condensed symbol of Śiva’s presence that becomes ritually ‘addressable’ through form. The separation of āvāhana, pratiṣṭhā, and pūjana implies that presence is invoked, stabilized, and then honored—suggesting a layered ontology of sacred presence enacted through sequential operations.
The focus is not on a named iconographic form (e.g., Bhairava or Umā-maheśvara) but on Śiva’s worshipable presence as Śiva-liṅga—specifically the pārthiva-liṅga—treated as the operative manifestation through which diverse aims, including mokṣa, are pursued.