
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ବ୍ୟାସ-ପ୍ରମାଣ ସହ ସୂତଙ୍କୁ ପାର୍ଥିବ-ମାହେଶ-ଲିଙ୍ଗର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପୁନଃ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସୂତ ଭକ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ଉପଦେଶ ଘୋଷଣା କରି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ତାରତମ୍ୟ-ବିଭାଜନ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପୂର୍ବୋକ୍ତ ପ୍ରକାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ କହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ଋଷି ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗପୂଜାରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ—ଏମିତି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ; ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଏହାର ଫଳଦାୟିତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ପରେ ଯୁଗାନୁସାର ଦ୍ରବ୍ୟ-ନିୟମ: କୃତରେ ରତ୍ନଲିଙ୍ଗ, ତ୍ରେତାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଦ୍ୱାପରରେ ପାରଦ, କଳିରେ ମାଟି/ପୃଥିବୀ—ଏହିପରି କହି କଳିଯୁଗ ପାଇଁ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଧ୍ୟମ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱରେ ପାର୍ଥିବୀ ମୂର୍ତ୍ତିର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେଇ ଏକାନ୍ତ ଉପାସନା ମହାତପସ୍ ସଦୃଶ ଫଳ ଦେଉଥିବା କଥା କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଉପମାଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦୃଢ଼—ଯେପରି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହେଶ୍ୱର ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା, ସେପରି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଧାନ।
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सूत चिरंजीव धन्यस्त्वं शिवभक्तिमान् । सम्यगुक्तस्त्वया लिंगमहिमा सत्फलप्रदः
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ହେ ସୂତ! ତୁମେ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ହେଉ। ଶିବଭକ୍ତ ଥିବାରୁ ତୁମେ ଧନ୍ୟ। ଲିଙ୍ଗମହିମାକୁ ତୁମେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିଛ; ଏହା ସତ୍ ଓ ଶୁଭ ଫଳଦାୟକ।
Verse 2
यत्र पार्थिवमाहेशलिंगस्य महिमाधुना । सर्वोत्कृष्टश्च कथितो व्यासतो ब्रूहि तं पुनः
ଯେଉଁ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପାର୍ଥିବ ମାହେଶ ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ଏବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି କଥିତ ହୋଇଛି—ସେହିକୁ ଆମକୁ ପୁନଃ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 3
सूत उवाच । शृणुध्वमृषयः सर्वे सद्भक्त्या हरतो खिलाः । शिवपार्थिवलिंगस्य महिमा प्रोच्यते मया
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଋଷିମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସଦ୍ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣ, ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ତ୍ୟାଗ କର। ଏବେ ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗର ମହିମା କହୁଛି।
Verse 4
उक्तेष्वेतेषु लिंगेषु पार्थिवं लिंगमुत्तमम् । तस्य पूजनतो विप्रा बहवः सिद्धिमागताः
ବର୍ଣ୍ଣିତ ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ତାହାର ପୂଜାରୁ ଅନେକେ ସିଦ୍ଧି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଛନ୍ତି।
Verse 5
हरिर्ब्रह्मा च ऋषयः सप्रजापतयस्तथा । संपूज्य पार्थिवं लिंगं प्रापुःसर्वेप्सितं द्विजाः
ହରି (ବିଷ୍ଣୁ), ବ୍ରହ୍ମା, ଋଷିମାନେ ଓ ପ୍ରଜାପତିମାନେ—ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂଜା କରି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସମସ୍ତେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଲେ।
Verse 6
देवासुरमनुष्याश्च गंधर्वोरगराक्षसाः । अन्येपि बहवस्तं संपूज्य सिद्धिं गताः परम्
ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ; ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସ—ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକେ ମଧ୍ୟ—ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସମ୍ପୂଜା କରି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ।
Verse 7
कृते रत्नमयं लिंगं त्रेतायां हेमसंभवम् । द्वापरे पारदं श्रेष्ठं पार्थिवं तु कलौ युगे
କୃତଯୁଗରେ ରତ୍ନମୟ ଲିଙ୍ଗ, ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣନିର୍ମିତ; ଦ୍ୱାପରରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାରଦ-ଲିଙ୍ଗ, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ପାର୍ଥିବ (ମାଟି) ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଶସ୍ତ।
Verse 8
अष्टमूर्तिषु सर्वासु मूर्तिर्वै पार्थिवी वरा । अनन्यपूजिता विप्रास्तपस्तस्मान्महत्फलम्
ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବୀ ମୂର୍ତ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ତାହାକୁ ପୂଜିଲେ ସେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ମହାଫଳଦାୟୀ ତପ ହୁଏ।
Verse 9
यथा सर्वेषु देवेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठो महेश्वरः । एवं सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्टमुच्यते
ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହେଶ୍ୱର, ସେପରି ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗପୂଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବ (ମାଟିର) ଲିଙ୍ଗକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ।
Verse 10
यथा नदीषु सर्वासु ज्येष्ठा श्रेष्ठा सुरापगा । तथा सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते
ଯେପରି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁରାପଗା—ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା—ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ବୋଲି ମାନ୍ୟ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବ (ମୃଣ୍ମୟ) ଲିଙ୍ଗକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ।
Verse 11
यथा सर्वेषु मंत्रेषु प्रणवो हि महान्स्मृतः । तथेदं पार्थिवं श्रेष्ठमाराध्यं पूज्यमेव हि
ଯେପରି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ମହାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ସେପରି ଏହି ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ନିଶ୍ଚୟ ଆରାଧ୍ୟ ଓ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 12
यथा सर्वेषु वर्णेषु ब्राह्मणःश्रेष्ठ उच्यते । तथा सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते
ଯେପରି ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 13
यथा पुरीषु सर्वासु काशीश्रेष्ठतमा स्मृता । तथा सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते
ଯେପରି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟପୁରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବ (ମୃଣ୍ମୟ) ଶିବଲିଙ୍ଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 14
यथा व्रतेषु सर्वेषु शिवरात्रिव्रतं परम् । तथा सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्थमुच्यते
ଯେପରି ସମସ୍ତ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତ ପରମ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବ (ମୃଣ୍ମୟ) ଶିବଲିଙ୍ଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 15
यथा देवीषु सर्वासु शैवीशक्तिः परास्मृता । तथा सर्वेषु लिंगेषु पार्थिवं श्रेष्ठमुच्यते
ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦେବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୈବୀ ଶକ୍ତି ପରମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥିବ (ମୃଣ୍ମୟ) ଲିଙ୍ଗକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ।
Verse 16
प्रकृत्यपार्थिवं लिंगं योन्यदेवं प्रपूजयेत् । वृथा भवति सा पूजा स्नानदानादिकं वृथा
ଯେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ୱଭାବତଃ ପାର୍ଥିବ (ମାଟିର) ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଯେ ଯୋନି ଦିବ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହାର ପୂଜା ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ସ୍ନାନ‑ଦାନ ଆଦି କର୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 17
पार्थिवाराधनं पुण्यं धन्यमायुर्विवर्धनम् । तुष्टिदं पुष्टिदंश्रीदं कार्यं साधकसत्तमैः
ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗାରାଧନ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ଧନ୍ୟ, ଆୟୁ ବଢ଼ାଏ। ଏହା ତୃପ୍ତି, ପୁଷ୍ଟି ଓ ଶ୍ରୀ ଦେଇଥାଏ—ଏହେତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧକମାନେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 18
यथा लब्धोपचारैश्च भक्त्या श्रद्धासमन्वितः । पूजयेत्पार्थिवं लिंगं सर्वकामार्थसिद्धिदम्
ଯେପରି ଲଭ୍ୟ ଉପଚାର ମିଳେ, ସେହି ଉପଚାର ସହ ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଏହା ସମସ୍ତ ଧର୍ମସମ୍ମତ କାମନା ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରେ।
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां साध्यसाधनखंडे पार्थिवशिवलिंगपूजनमाहात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରସଂହିତାର ସାଧ୍ୟସାଧନଖଣ୍ଡରେ ‘ପାର୍ଥିବ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜାର ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଊନବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 20
त्रिसंध्यं योर्चयंल्लिंगं कृत्वा बिल्वेन पार्थिवम् । दशैकादशकंयावत्तस्य पुण्यफलं शृणु
ଯେ ଲୋକ ପ୍ରତିଦିନ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟାରେ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗ ଗଢ଼ି ବିଲ୍ୱପତ୍ରରେ ପୂଜା କରେ ଏବଂ ଏହି ନିୟମକୁ ଦଶ କିମ୍ବା ଏକାଦଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲାଏ—ତାହାର ପୁଣ୍ୟଫଳ ଶୁଣ।
Verse 21
अनेनैव स्वदेहेन रुद्र लोके महीयते । पापहं सर्वमर्त्यानां दर्शनात्स्पर्शनादपि
ଏହି ଦେହ ସହିତେ ସେ ରୁଦ୍ରଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ସେ ସମସ୍ତ ମର୍ତ୍ୟଙ୍କ ପାପ ନାଶକ ହୁଏ—କେବଳ ଦର୍ଶନ କିମ୍ବା ସ୍ପର୍ଶରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 22
जीवन्मुक्तः स वैज्ञानी शिव एव न संशयः । तस्य दर्शनमात्रेण भुक्तिर्मुक्तिश्च जायते
ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବ ନିଜେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ଜନ୍ମେ।
Verse 23
शिवं यः पूजयेन्नित्यं कृत्वा लिंगं तु पार्थिवम् । यावज्जीवनपर्यंतं स याति शिवमन्दिरम्
ଯେ ଲୋକ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗ ଗଢ଼ି ନିତ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ ଏବଂ ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସାଧନା ଚାଲାଏ—ସେ ଶିବମନ୍ଦିର, ଅର୍ଥାତ୍ ଶିବଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 24
मृडेनाप्रमितान्वर्षाञ्छिवलोकेहि तिष्ठति । सकामः पुनरागत्य राजेन्द्रो भारते भवेत्
ମୃଡ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଅପରିମିତ ବର୍ଷ ଶିବଲୋକରେ ବସେ; ଯଦି କାମନା ରହିଥାଏ, ପୁନଃ ଫେରି ଭାରତରେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ହୁଏ।
Verse 25
निष्कामः पूजयेन्नित्यं पार्थिवंलिंगमुत्तमम् । शिवलोके सदा तिष्ठेत्ततः सायुज्यमाप्नुयात्
ନିଷ୍କାମ ଭକ୍ତ ନିତ୍ୟ ଉତ୍ତମ ପାର୍ଥିବ (ମାଟିର) ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ସେ ସଦା ଶିବଲୋକରେ ରହି, ପରେ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ।
Verse 26
पार्थिवं शिवलिंगं च विप्रो यदि न पूजयेत् । स याति नरकं घोरं शूलप्रोतं सुदारुणम्
ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାର୍ଥିବ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା ନ କରେ, ସେ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଏ—ଅତି ଦାରୁଣ, ଶୂଳରେ ପ୍ରୋତ ହୋଇ।
Verse 27
यथाकथंचिद्विधिना रम्यं लिंगं प्रकारयेत् । पंचसूत्रविधानां च पार्थिवेन विचारयेत्
ଯେପରି ସମ୍ଭବ, ବିଧିଅନୁସାରେ ସୁନ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗ ସହ ପଞ୍ଚସୂତ୍ର-ବିଧାନକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବିଚାର କରି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 28
अखण्डं तद्धि कर्तव्यं न विखण्डं प्रकारयेत् । द्विखण्डं तु प्रकुर्वाणो नैव पूजाफलं लभेत्
ସେ (ପବିତ୍ର ଅର୍ପଣ/ବସ୍ତୁ) ନିଶ୍ଚୟ ଅଖଣ୍ଡ ରଖିବା ଉଚିତ; ଭଙ୍ଗା ଖଣ୍ଡରେ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ କରି କରେ, ସେ ପୂଜାଫଳ ପାଏ ନାହିଁ।
Verse 29
रत्नजं हेमजं लिंगं पारदं स्फाटिकं तथा । पार्थिवं पुष्परागोत्थमखंडं तु प्रकारयेत्
ରତ୍ନଜ, ହେମଜ, ପାରଦଜ ଏବଂ ସ୍ଫଟିକଜ ଶିବଲିଙ୍ଗ; ତଥା ମୃଣ୍ମୟ, ପୁଷ୍ପରାଗ (ଟୋପାଜ୍) ନିର୍ମିତ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଲିଙ୍ଗ—ଏସବୁକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 30
अखंडं तु चरं लिंगं द्विखंडमचरं स्मृतम् । खंडाखंडविचारोयं सचराचरयोः स्मृतः
ଚର (ଜଙ୍ଗମ) ଲିଙ୍ଗ ‘ଅଖଣ୍ଡ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଅଚର (ସ୍ଥାବର) ଲିଙ୍ଗ ‘ଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଖଣ୍ଡ–ଅଖଣ୍ଡର ଏହି ବିଚାର ଚର–ଅଚର ସନ୍ଦର୍ଭରେ କହାଯାଇଛି।
Verse 31
वेदिका तु महाविद्या लिंगं देवो महेश्वरः । अतो हि स्थावरे लिंगे स्मृता श्रेष्ठादिखंडिता
ବେଦିକା ନିଶ୍ଚୟ ମହାବିଦ୍ୟା, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ୱୟଂ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର। ତେଣୁ ସ୍ଥାବର (ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ) ଲିଙ୍ଗରେ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ଆଦି ଶ୍ରେଣୀଭେଦରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ବିଭାଗ ସ୍ମୃତ।
Verse 32
द्विखंडं स्थावरं लिंगं कर्तव्यं हि विधानतः । अखंडं जंगमं प्रोक्तंश् ऐवसिद्धान्तवेदिभिः
ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସ୍ଥାବର ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱିଖଣ୍ଡ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଜଙ୍ଗମ ଲିଙ୍ଗ ଅଖଣ୍ଡ (ଏକାତ୍ମ) ବୋଲି ଶୈବସିଦ୍ଧାନ୍ତବେଦୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।
Verse 33
द्विखंडं तु चरां लिंगं कुर्वन्त्यज्ञानमोहिताः । नैव सिद्धान्तवेत्तारो मुनयः शास्त्रकोविदाः
ଅଜ୍ଞାନରେ ମୋହିତ କେତେକେ ଚର ଲିଙ୍ଗକୁ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତଜ୍ଞ, ଶାସ୍ତ୍ରକୋବିଦ ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 34
अखंडं स्थावरं लिंगं द्विखंडं चरमेव च । येकुर्वन्तिनरामूढानपूजाफलभागिनः
ସ୍ଥାବର ଲିଙ୍ଗ ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ଉଚିତ; ଚର ଲିଙ୍ଗ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ। ଯେ ମୂଢ ଲୋକ ଏହାର ବିପରୀତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂଜାଫଳର ଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 35
तस्माच्छास्त्रोक्तविधिना अखंडं चरसंज्ञकम् । द्विखंडं स्थावरं लिंगं कर्तव्यं परया मुदा
ଏହେତୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ ‘ଚର’ ସଂଜ୍ଞକ ଲିଙ୍ଗକୁ ଅଖଣ୍ଡ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ‘ସ୍ଥାବର’ ଲିଙ୍ଗକୁ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡରେ ପରମ ଭକ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ ସହ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 36
अखंडे तु चरे पूजा सम्पूर्णफलदायिनी । द्विखंडे तु चरे पूजामहाहानिप्रदा स्मृता
ଅଖଣ୍ଡ ଭାବେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଖଣ୍ଡିତ କିମ୍ବା ବିଭକ୍ତ ଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ମହାହାନିକର ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 37
अखंडे स्थावरे पूजा न कामफलदायिनी । प्रत्यवायकरी नित्यमित्युक्तं शास्त्रवेदिभिः
ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଅଖଣ୍ଡ ସ୍ଥାବର ଲିଙ୍ଗରେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା କାମ୍ୟଫଳ ଦେଉନାହିଁ; ତାହା ନିତ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟବାୟ (ବିଧିଦୋଷ)ର କାରଣ ହୁଏ।
A theological argument of comparative excellence is presented: Sūta, responding to the sages, asserts that among liṅga types the pārthiva liṅga is supreme, supporting the claim by exemplary precedent (Brahmā, Viṣṇu, ṛṣis, Prajāpatis) and by analogical ranking (Śiva among devas; Gaṅgā among rivers).
The chapter’s rahasya is the alignment of material form with cosmic time: earth (pārthiva) becomes the Kali-yuga-appropriate medium, implying that accessibility and immediacy of ritual contact are themselves theological principles; the liṅga here signifies a universally available locus for siddhi when worship is exclusive and devotionally grounded.
Śiva is highlighted primarily as Maheśvara/Viśveśvara accessed through the pārthiva-liṅga; within the aṣṭamūrti framework the pārthivī mūrti is singled out as superior. Gaurī is not foregrounded in the sampled verses for this chapter.