पार्थिवप्रतिमापूजाविधानम् (Pārthiva-pratimā Pūjā-vidhāna — Procedure for Worship of an Earthen Icon)

Verse 1

कृत्तिकाशुक्रवारेषु गजकोमेडयाजनात्

କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ରବାର ସହ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଗଜ ଓ ‘କୋମେଡ’ ଆଦି ପରମ୍ପରାସିଦ୍ଧ ଆହୁତି ସହିତ କରାଯାଇଥିବା ଯଜ୍ଞ ମହାଫଳଦାୟକ; ଏହା ଶିବଭକ୍ତିକୁ ଦୃଢ କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କ କୃପାରେ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ପୋଷେ।

Verse 2

सूत उवाच । सुसाधुपृष्टं युष्माभिः सदा सर्वार्थदायकम् । सद्यो दुःखस्य शमनं शृणुत प्रब्रवीमि वः

ସୂତ କହିଲେ—ତୁମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏହା ସଦା ସମସ୍ତ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦାୟକ। ଏହା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦୁଃଖ ଶମନ କରେ; ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 3

अपमृत्युहरं कालमृत्योश्चापि विनाशनम् । सद्यः कलत्रपुत्रादिधनधान्यप्रदं द्विजाः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହା ଅପମୃତ୍ୟୁକୁ ହରେ ଏବଂ ନିୟତକାଳ ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ କରେ; ତଥା ଶୀଘ୍ରେ ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ରାଦି ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 4

अन्नादिभोज्यं वस्त्रादिसर्वमुत्पद्यते यतः । ततो मृदादिप्रतिमापूजाभीष्टप्रदा भुवि

ଅନ୍ନାଦି ଭୋଜ୍ୟ ଓ ବସ୍ତ୍ରାଦି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଯେହେତୁ ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହିପରି ଭୂମିରେ ମୃଦା ଆଦିରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରତିମାପୂଜା ଇଷ୍ଟଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 5

पुरुषाणां च नारीणामधिकारोत्र निश्चितम् । नद्यां तडागे कूपे वा जलांतर्मृदमाहरेत्

ଏଠାରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ—ଉଭୟଙ୍କର ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଅଧିକାର ନିଶ୍ଚିତ। ନଦୀ, ତଡାଗ କିମ୍ବା କୂପର ଜଳାନ୍ତରୁ ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକା ଆଣିବା ଉଚିତ।

Verse 6

संशोध्य गंधचूर्णेन पेषयित्वा सुमंडपे । हस्तेन प्रतिमां कुर्यात्क्षीरेण च सुसंस्कृताम्

ସୁଗନ୍ଧ ଚୂର୍ଣ୍ଣରେ ଶୋଧନ କରି, ସୁନ୍ଦର ମଣ୍ଡପରେ ଭଲଭାବେ ପେଷଣ କରି, ହାତରେ ପ୍ରତିମା ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ; ଦୁଧରେ ତାହାକୁ ସୁସଂସ୍କୃତ କରିବା ଦରକାର।

Verse 7

अंगप्रत्यंगकोपेतामायुधैश्च समन्विताम् । पद्मासनस्थितां कृत्वा पूजयेदादरेण हि

ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧସମନ୍ୱିତ (ଦେବୀରୂପ) ଗଢ଼ି, ତାହାକୁ ପଦ୍ମାସନରେ ଆସୀନ କରି, ଆଦରସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 8

विघ्नेशादित्यविष्णूनामंबायाश्च शिवस्य च । शिवस्यशिवलिंगं च सर्वदा पूजयेद्द्विज

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ବିଘ୍ନେଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ, ଅମ୍ବା ଓ ଶିବଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କର; ବିଶେଷତଃ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱଲିଙ୍ଗକୁ ସଦା ଆରାଧନା କର।

Verse 9

षोडशैरुपचारैश्च कुर्यात्तत्फलसिद्धये । पुष्पेण प्रोक्षणं कुर्यादभिषेकं समंत्रकम्

ଫଳସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ଷୋଡଶୋପଚାରରେ ବିଧିମତ ପୂଜା କର। ପୁଷ୍ପଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ମନ୍ତ୍ରସହିତ ଅଭିଷେକ କର।

Verse 10

शाल्यन्नेनैव नैवेद्यं सर्वं कुडवमानतः । गृहे तु कुडवं ज्ञेयं मानुषे प्रस्थमिष्यते

ସମସ୍ତ ନୈବେଦ୍ୟ ଶାଳି-ଚାଉଳରେ ‘କୁଡବ’ ମାପ ଅନୁସାରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଗୃହପୂଜାରେ ମାନ ‘କୁଡବ’; ସାଧାରଣ ମାନବ ବ୍ୟବହାରରେ ତାହା ‘ପ୍ରସ୍ଥ’ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ।

Verse 11

दैवे प्रस्थत्रयं योग्यं स्वयंभोः प्रस्थपंचकम् । एवं पूर्णफलं विद्यादधिकं वै द्वयं त्रयम्

ଦୈବ (ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ) ଲିଙ୍ଗରେ ତିନି ପ୍ରସ୍ଥ ଯୋଗ୍ୟ; ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରସ୍ଥ ବିଧିତ। ଏଭଳି ପୂଜାରେ ଫଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ—ଏବଂ ଦ୍ୱିଗୁଣ କିମ୍ବା ତ୍ରିଗୁଣ ମଧ୍ୟ ବଢ଼େ।

Verse 12

सहस्रपूजया सत्यं सत्यलोकं लभेद्द्विजः । द्वादशांगुलमायामं द्विगुणं च ततोऽधिकम्

ସତ୍ୟସହିତ ସହସ୍ର-ପୂଜା କଲେ ଦ୍ୱିଜ ଭକ୍ତ ସତ୍ୟଲୋକ ପାଏ। ଯଥାଯଥ ମାପ ଲମ୍ବରେ ବାର ଅଙ୍ଗୁଳ, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ଥରେ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ—କିମ୍ବା କିଛି ଅଧିକ।

Verse 13

प्रमाणमंगुलस्यैकं तदूर्ध्वं पंचकत्रयम् । अयोदारुकृतं पात्रं शिवमित्युच्यते बुधैः

ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳ; ତାହାର ଉପରେ ତିନି ପଞ୍ଚକ (ଅର୍ଥାତ୍ ପନ୍ଦର ଅଙ୍ଗୁଳ) ଅଛି। ଲୋହା କିମ୍ବା କାଠରେ ତିଆରି ପାତ୍ରକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ‘ଶିବ-ପାତ୍ର’ କହନ୍ତି।

Verse 14

तदष्टभागः प्रस्थः स्यात्तच्चतुःकुडवं मतम् । दशप्रस्थं शतप्रस्थं सहस्रप्रस्थमेव च

ତାହାର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗ ‘ପ୍ରସ୍ଥ’ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ପ୍ରସ୍ଥ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଚାରି ‘କୁଡବ’ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହିପରି ‘ଦଶପ୍ରସ୍ଥ’, ‘ଶତପ୍ରସ୍ଥ’ ଓ ‘ସହସ୍ରପ୍ରସ୍ଥ’ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 15

जलतैलादिगंधानां यथायोग्यं च मानतः । मानुषार्षस्वयंभूनां महापूजेति कथ्यते

ଜଳ, ତୈଳ ଆଦି ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯଥାମାନ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କଲେ—ଲିଙ୍ଗ ମାନବକୃତ, ଋଷି-ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂଭୂ ଯେହେଉ—ସେହି ପୂଜା ‘ମହାପୂଜା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां षोडशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର-ସଂହିତାର ଷୋଡଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 17

दीपाज्ज्ञानमवाप्नोति तांबूलाद्भोगमाप्नुयात् । तस्मात्स्नानादिकं षट्कं प्रयत्नेन प्रसाधयेत्

ଦୀପ ଅର୍ପଣରୁ ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ତାମ୍ବୂଳ ଅର୍ପଣରୁ ଭୋଗ-କଳ୍ୟାଣ ମିଳେ। ତେଣୁ ସ୍ନାନ ଆଦି ଷଟ୍କ ଉପଚାର ପ୍ରୟତ୍ନରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 18

नमस्कारो जपश्चैव सर्वाभीष्टप्रदावुभौ । पूजान्ते च सदाकार्यौ भोगमोक्षार्थिभिर्नरैः

ନମସ୍କାର ଓ ଜପ—ଏ ଦୁହେଁ ସମସ୍ତ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ। ତେଣୁ ପୂଜାନ୍ତେ ଭୋଗ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଆକାଙ୍କ୍ଷୀ ଲୋକମାନେ ସଦା ଏହା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 19

संपूज्य मनसा पूर्वं कुर्यात्तत्तत्सदा नरः । देवानां पूजया चैव तत्तल्लोकमवाप्नुयात्

ପ୍ରଥମେ ମନରେ ଅନ୍ତଃପୂଜା କରି, ପରେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ସେହି ଅନୁରୂପ ବାହ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦେବମାନଙ୍କ ପୂଜାରେ ସେ ସେହି-ସେହି ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 20

तदवांतरलोके च यथेष्टं भोग्यमाप्यते । तद्विशेषान्प्रवक्ष्यामि शृणुत श्रद्धया द्विजाः

ଏବଂ ସେହି ଅବାନ୍ତର ଲୋକମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ପୁଣ୍ୟାନୁସାରେ ଭୋଗ ପାଏ। ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ଭେଦ କହିବି—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣ।

Verse 21

विघ्नेशपूजया सम्यग्भूर्लोकेऽभीष्टमाप्नुयात् । शुक्रवारे चतुर्थ्यां च सिते श्रावणभाद्र के

ବିଘ୍ନେଶ (ଗଣେଶ)ଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କଲେ ଏହି ଭୂଲୋକରେ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ବିଶେଷତଃ ଶୁକ୍ରବାର, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀ, ଶ୍ରାବଣ ଓ ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ।

Verse 22

भिषगृक्षे धनुर्मासे विघ्नेशं विधिवद्यजेत् । शतं पूजासहस्रं वा तत्संख्याकदिनैर्व्रजेत्

ଭିଷଗ୍ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଧନୁର୍ମାସରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶତ କିମ୍ବା ସହସ୍ର ପୂଜା କରି, ସେତେ ଦିନରେ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

देवाग्निश्रद्धया नित्यं पुत्रदं चेष्टदं नृणाम् । सर्वपापप्रशमनं तत्तद्दुरितनाशनम्

ଦେବତା ଓ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନିତ୍ୟ କରାଗଲେ, ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପୁତ୍ରଦାନ କରେ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ସମସ୍ତ ପାପକୁ ପ୍ରଶମିତ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁରିତକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 24

वारपूजांशिवादीनामात्मशुद्धिप्रदां विदुः । तिथिनक्षत्रयोगानामाधारं सार्वकामिकम्

ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବାର ଅନୁସାରେ ଶିବ ଆଦିଙ୍କ ପୂଜାକୁ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହା ତିଥି, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଯୋଗ-ଆଧାରିତ ଅନୁଷ୍ଠାନର ସର୍ବକାମିକ ଆଧାର।

Verse 25

तथा बृद्धिक्षयाभावात्पूर्णब्रह्मात्मकं विदुः । उदयादुदयं वारो ब्रह्मप्रभृति कर्मणाम्

ତଥା ବୃଦ୍ଧି-କ୍ଷୟର ଅଭାବ ଥିବାରୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଉଦୟରୁ ଉଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି କର୍ମର ବାର-ପରମ୍ପରା ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 26

तिथ्यादौ देवपूजा हि पूर्णभोगप्रदा नृणाम् । पूर्वभागः पितृणां तु निशि युक्तः प्रशस्यते

ତିଥିର ଆରମ୍ଭରେ ଦେବପୂଜା ନିଶ୍ଚୟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଗଫଳ ଦିଏ। କିନ୍ତୁ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାତ୍ରିର ପୂର୍ବଭାଗ ବିଧିଯୁକ୍ତ ଭାବେ ପାଳନ କରାଯିବା ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 27

परभागस्तु देवानां दिवा युक्तः प्रशस्यते । उदयव्यापिनी ग्राह्या मध्याह्ने यदि सा तिथिः

ଦେବକାର୍ଯ୍ୟରେ ଦିନ ସହ ଯୁକ୍ତ ସମୟର ପରଭାଗ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଯେ ତିଥି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥାଏ ସେ ଗ୍ରାହ୍ୟ; ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଥାଇଲେ ସେହି ତିଥି କର୍ମରେ ଗ୍ରହଣୀୟ।

Verse 28

देवकार्ये तथा ग्राह्यास्थिति ऋक्षादिकाः शुभाः । सम्यग्विचार्य वारादीन्कुर्यात्पूजाजपादिकम्

ଦେବକାର୍ଯ୍ୟରେ ନକ୍ଷତ୍ର ଆଦି ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାମାନେ ଯଥାବିଧି ଗ୍ରହଣୀୟ। ବାର ଆଦି କାଳତତ୍ତ୍ୱକୁ ସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରି, ପରେ ପୂଜା, ଜପ ଓ ଅନ୍ୟ ଶିବଭକ୍ତି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 29

पूजार्यते ह्यनेनेति वेदेष्वर्थस्य योजना । पूर्णभोगफलसिद्धिश्च जायते तेन कर्मणा

ବେଦରେ ଅର୍ଥର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏପରି—“ଏହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପୂଜାର୍ହ ହୁଏ।” ଏବଂ ସେହି କର୍ମରେ ଭୋଗଫଳର ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ।

Verse 30

मनोभावांस्तथा ज्ञानमिष्टभोगार्थयोजनात् । पूजाशब्दर्थ एवं हि विश्रुतो लोकवेदयोः

ଇଷ୍ଟ ଭୋଗ‑ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ମନର ଶୁଭ ଭାବ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଯୋଜନା କରେ; ତେଣୁ ‘ପୂଜା’ ଶବ୍ଦର ଏହି ଅର୍ଥ ଲୋକ ଓ ବେଦ—ଦୁହିଁଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 31

नित्यनैमित्तिकं कालात्सद्यः काम्ये स्वनुष्ठिते । नित्यं मासं च पक्षं च वर्षं चैव यथाक्रमम्

ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମର ଫଳ କାଳକ୍ରମେ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ କାମ୍ୟ କର୍ମ ବିଧିପୂର୍ବକ କଲେ ତାହାର ଫଳ ସତ୍ୱର ମିଳେ। କ୍ରମେ—କାମ୍ୟରେ ସଦ୍ୟଃ, ଅନ୍ୟରେ ଦିନ, ମାସ, ପକ୍ଷ ଓ ବର୍ଷ।

Verse 32

तत्तत्कर्मफलप्राप्तिस्तादृक्पापक्षयः क्रमात् । महागणपतेः पूजा चतुर्थ्यां कृष्णपक्षके

ସେ ସେ କର୍ମର ଯଥୋଚିତ ଫଳ କ୍ରମେ ମିଳେ, ଏବଂ ସେହି ପ୍ରକାର ପାପକ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ହୁଏ। ତେଣୁ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଥୀରେ ମହାଗଣପତିଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

पक्षपापक्षयकरी पक्षभोगफलप्रदा । चैत्रे चतुर्थ्यां पूजा च कृता मासफलप्रदा

ଏହି ପୂଜା ପକ୍ଷର ପାପକ୍ଷୟ କରେ ଏବଂ ସେହି ପକ୍ଷର ଭୋଗ-ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଚୈତ୍ର ମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ମାସଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 34

वर्षभोगप्रदा ज्ञेया कृता वै सिंहभाद्र के । श्रवण्यादित्यवारे च सप्तम्यां हस्तभे दिने

ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ସିଂହ ରାଶିକାଳେ, ରବିବାର, ଶ୍ରବଣା ନକ୍ଷତ୍ର ସହ, ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥିବା ଦିନେ କରାଗଲେ।

Verse 35

माघशुक्ले च सप्तम्यामादित्ययजनं चरेत् । ज्येष्ठभाद्र कसौम्ये च द्वादश्यां श्रवर्णक्षके

ମାଘ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ଆଦିତ୍ୟ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ଯଜନ-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଓ ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ, ସୋମବାର ଦିନ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ, ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ସେହି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 36

द्वादश्यां विष्णुयजनमिष्टंसंपत्करं विदुः । श्रावणे विष्णुयजनमिष्टारोग्यप्रदं भवेत्

ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ କରାଯାଇଥିବା ବିଷ୍ଣୁ-ପୂଜା ମଙ୍ଗଳକାରୀ ଓ ସମ୍ପତ୍ତିଦାୟକ—ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ବିଷ୍ଣୁ-ଆରାଧନା ଇଚ୍ଛିତ ଆରୋଗ୍ୟ ଦେଇ ରୋଗନାଶ କରେ।

Verse 37

गवादीन्द्वादशानर्थान्सांगान्दत्वा तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति द्वादश्यां विष्णुतर्पणात्

ଗୋ-ଆଦି ଦ୍ୱାଦଶ ଦାନ ସାଙ୍ଗୋପାଙ୍ଗ ଭାବେ ଦେଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ ମିଳେ।

Verse 38

द्वादश्यां द्वादशान्विप्रान्विष्णोर्द्वादशनामतः । षोडशैरुपचारैश्च यजेत्तत्प्रीतिमाप्नुयात्

ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଦ୍ୱାଦଶ ଵିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଷୋଡଶୋପଚାରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରୀତି ଓ ପ୍ରସାଦ ମିଳେ।

Verse 39

एवं च सर्वदेवानां तत्तद्द्वादशनामकैः । द्वादशब्रह्मयजनं तत्तत्प्रीतिकरं भवेत्

ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ନାମରେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ‘ଦ୍ୱାଦଶ-ବ୍ରହ୍ମଯଜନ’ ହୁଏ ଏବଂ ତାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ।

Verse 40

कर्कटे सोमवारे च नवम्यां मृगशीर्षके । अंबां यजेद्भूतिकामः सर्वभोगफलप्रदाम्

ଚନ୍ଦ୍ର କର୍କଟ ରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ, ସୋମବାର, ନବମୀ ତିଥି ଏବଂ ମୃଗଶୀର୍ଷ ନକ୍ଷତ୍ର ଥିଲେ—ସମୃଦ୍ଧିକାମୀ ଲୋକ ଅମ୍ବାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ; ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 41

आश्वयुक्छुक्लनवमी सर्वाभीष्टफलप्रदा । आदिवारे चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे विशेषतः

ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ନବମୀ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଯଦି ଆଦିବାରରେ ପଡ଼େ, ତେବେ ଶିବପୂଜାରେ ସିଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ହୁଏ।

Verse 42

आर्द्रायां च महार्द्रायां शिवपूजा विशिष्यते । माघकृष्णचतुर्दश्यां सर्वाभीष्टफलप्रदा

ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ମହା-ଆର୍ଦ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ରରେ କରାଯାଇଥିବା ଶିବପୂଜା ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏବଂ ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 43

आयुष्करी मृत्युहरा सर्वसिद्धिकरी नृणाम् । ज्येष्ठमासे महार्द्रायां चतुर्दशीदिनेपि च

ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦିଏ, ମୃତ୍ୟୁଭୟ ହରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରେ—ବିଶେଷତଃ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ, ମହାଆର୍ଦ୍ରା ନକ୍ଷତ୍ରେ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 44

मार्गशीर्षार्द्रकायां वा षोडशैरुपचारकैः । तत्तन्मूर्तिशिवं पूज्य तस्य वै पाददर्शनम्

କିମ୍ବା ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଆର୍ଦ୍ରକା ଦିନରେ ଷୋଡଶୋପଚାରରେ ସେହି ବିଶେଷ ମୂର୍ତ୍ତିଧର ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ପାଦମଙ୍ଗଳ ଦର୍ଶନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 45

शिवस्य यजनं ज्ञेयं भोगमोक्षप्रदं नृणाम् । वारादिदेवयजनं कार्तिके हि विशिष्यते

ଶିବଙ୍କ ଯଜନ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଜାଣ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଯଜନ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ।

Verse 46

कार्तिके मासि संप्राप्ते सर्वान्देवान्यजेद्बुधः । दानेन तपसा होमैर्जपेन नियमेन च

କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭକ୍ତ ଦାନ, ତପ, ହୋମ, ଜପ ଓ ନିୟମାନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 47

षोडशैरुपचारैश्च प्रतिमा विप्रमंत्रकैः । ब्राह्मणानां भोजनेन निष्कामार्तिकरो भवेत्

ଷୋଳ ଉପଚାରରେ, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ସହ ପ୍ରତିମାକୁ ପୂଜି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ସାଧକ ନିଷ୍କାମ ଆରତିକର ହୁଏ।

Verse 48

कार्तिके देवयजनं सर्वभोगप्रदं भवेत् । व्याधीनां हरणं चैव भवेद्भूतग्रहक्षयः

କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଦେବୟଜନ କଲେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଭୋଗ ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳେ; ଏହା ରୋଗ ହରେ ଏବଂ ଭୂତ-ଗ୍ରହଜନିତ ଉପଦ୍ରବକୁ ଶମନ କରି କ୍ଷୟ କରେ।

Verse 49

कार्तिकादित्यवारेषु नृणामादित्यपूजनात् । तैलकार्पासदानात्तु भवेत्कुष्ठादिसंक्षयः

କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଆଦିତ୍ୟବାରମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ତେଲ ଓ କପାସ ଦାନ କଲେ, କୁଷ୍ଠ ଆଦି ରୋଗମାନଙ୍କର କ୍ଷୟ ଓ ନାଶ ହୁଏ।

Verse 50

हरीतकीमरीचीनां वस्त्रक्षीरादिदानतः । ब्रह्मप्रतिष्ठया चैव क्षयरोगक्षयो भवेत्

ହରୀତକୀ ଓ ମରିଚ (କଳା ଗୋଲମରିଚ), ତଥା ବସ୍ତ୍ର, କ୍ଷୀର ଆଦି ଦାନ କରିବାରୁ—ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାରୁ—କ୍ଷୟରୋଗ ଓ କ୍ଷୀଣତାଜନିତ ବ୍ୟାଧିମାନଙ୍କର ନାଶ ହୁଏ।

Verse 51

दीपसर्षपदानाच्च अपस्मारक्षयो भवेत् । कृत्तिकासोमवारेषु शिवस्य यजनं नृणाम्

ଦୀପ ଓ ସର୍ଷପ (ସୋରିଷ) ଦାନ କରିଲେ ଅପସ୍ମାର ରୋଗର କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏବଂ କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ସୋମବାରମାନେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଶିବଯଜନ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ।

Verse 52

महादारिद्र्य शमनं सर्वसंपत्करं भवेत् । गृहक्षेत्रादिदानाच्च गृहोपकरणादिना

ଗୃହ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ଗୃହୋପକରଣ ଆଦିର ଦାନ ମହାଦାରିଦ୍ର୍ୟକୁ ଶମନ କରେ ଏବଂ ସର୍ବପ୍ରକାର ସମ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 53

कृत्तिकाभौमवारेषु स्कंदस्य यजनान्नृणाम् । दीपघंटादिदानाद्वै वाक्सिद्धिरचिराद्भवेत्

କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ମଙ୍ଗଳବାର ପଡିଲେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ପୂଜା କରି, ଦୀପ-ଘଣ୍ଟା ଆଦି ଦାନ କଲେ ଶୀଘ୍ରେ ବାକ୍ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 54

कृत्तिकासौम्यवारेषु विष्णोर्वै यजनं नृणाम् । दध्योदनस्य दानं च सत्संतानकरं भवेत्

କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ବୁଧବାରର ସଂଯୋଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ଶୁଭକର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଦଧ୍ୟୋଦନ (ଦହି-ଭାତ) ଦାନ ସତ୍ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ।

Verse 55

कृतिकागुरुवारेषु ब्रह्मणो यजनाद्धनैः । मधुस्वर्णाज्यदानेन भोगवृद्धिर्भवेन्नृणाम्

କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଗୁରୁବାରର ସଂଯୋଗରେ ଧନଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା-ସତ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ମଧୁ, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଓ ଘିଅ ଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଭୋଗ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼େ।

Verse 56

गंधपुष्पान्नदानेन भोग्यवृद्धिर्भवेन्नृणाम्

ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅନ୍ନ ଦାନ/ଅର୍ପଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଭୋଗ୍ୟ ସମ୍ପଦ ଓ ଉପଭୋଗ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 57

वंध्या सुपुत्रं लभते स्वर्णरौप्यादिदानतः । कृत्तिकाशनिवारेषु दिक्पालानां च वंदनम्

ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ ଆଦି ଦାନ କଲେ ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀ ମଧ୍ୟ ସୁପୁତ୍ର ପାଏ। କୃତ୍ତିକା ଦିନ ଓ ଶନିବାରେ ଦିକ୍ପାଳମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 58

दिग्गजानां च नागानां सेतुपानां च पूजनम् । त्र्यंबकस्य च रुद्रस्य विष्णोः पापहरस्य च

ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କୁ, ନାଗମାନଙ୍କୁ ଓ ସେତୁପାଳମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଓ ପାପହର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

ज्ञानदं ब्रह्मणश्चैव धन्वंतर्यश्विनोस्तथा । रोगापमृत्युहरणं तत्कालव्याधिशांतिदम्

ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ଜ୍ଞାନ ଦିଏ ଏବଂ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କ ପରି ଚିକିତ୍ସାଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ; ରୋଗ ଓ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ହରେ, ଏବଂ ହଠାତ୍ ବ୍ୟାଧିକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶାନ୍ତ କରେ।

Verse 60

लवणायसतैलानां माषादीनां च दानतः । त्रिकटुफलगंधानां जलादीनां च दानतः

ଲୁଣ, ଲୋହା ଓ ତେଲ ଦାନ; ମାଷ ଆଦି ଧାନ୍ୟ ଦାନ; ତ୍ରିକଟୁ, ଫଳ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ; ଏବଂ ଜଳ ଆଦି ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ଦାନ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ ଓ ଶିବଭକ୍ତିର ପଥ ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 61

द्रवाणां कठिनानां च प्रस्थेन पलमानतः । स्वर्गप्राप्तिर्धनुर्मासे ह्युषःकाले च पूजनम्

ଦ୍ରବ ଓ କଠିନ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥମାନ ଓ ପଲମାନ ଅନୁସାରେ ଅର୍ପଣ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଧନୁର୍ମାସରେ, ବିଶେଷକରି ଉଷଃକାଳର ପୂଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ।

Verse 62

शिवादीनां च सर्वेषां क्रमाद्वै सर्वसिद्धये । शाल्यन्नस्य हविष्यस्य नैवेद्यं शस्तमुच्यते

ଶିବ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ସର୍ବସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶାଳି-ଅନ୍ନର ଶୁଦ୍ଧ ହବିଷ୍ୟାନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରଶଂସନୀୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 63

विविधान्नस्य नैवेद्यं धनुर्मासे विशिष्यते । मार्गशीर्षेऽन्नदस्यैव सर्वमिष्टफलं भवेत्

ଧନୁର୍ମାସରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ୱାନ୍ନର ନୈବେଦ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ଅନ୍ନଦାନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଇଷ୍ଟ ମଙ୍ଗଳଫଳ ମିଳେ।

Verse 64

पापक्षयं चेष्टसिद्धिं चारोग्यं धर्ममेव च । सम्यग्वेदपरिज्ञानं सदनुष्ठानमेव च

ଏହା ପାପକ୍ଷୟ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ, ବେଦର ସମ୍ୟକ୍ ପରିଜ୍ଞାନ ଦିଏ ଏବଂ ସଦନୁଷ୍ଠାନକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ।

Verse 65

इहामुत्र महाभोगानंते योगं च शाश्वतम् । वेदांतज्ञानसिद्धिं च मार्गशीर्षान्नदो लभेत्

ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରେ ଅନ୍ନଦାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ମହାଭୋଗ ପାଏ; ଏବଂ ଶେଷରେ ଶାଶ୍ୱତ ଯୋଗ (ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ) ଓ ବେଦାନ୍ତଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧି ଲଭେ।

Verse 66

मार्गशीर्षे ह्युषःकाले दिनत्रयमथापि वा । यजेद्देवान्भोगकामो नाधनुर्मासिको भवेत्

ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ପ୍ରଭାତେ, ତିନି ଦିନ (କିମ୍ବା ତତ୍କାଳ) ଭୋଗକାମନାରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେ ଧନୁର୍ମାସ ବ୍ରତର କଠୋର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।

Verse 67

यावत्संगवकालं तु धनुर्मासो विधीयते । धनुर्मासे निराहारो मासमात्रं जितेंद्रियः

ଧନୁର୍ମାସର ବିଧାନ ସଙ୍ଗବକାଳ (ମଧ୍ୟ-ପ୍ରଭାତ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଧନୁର୍ମାସରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟ କରି, ପୂରା ଏକ ମାସ ନିରାହାର ରହିବା ଉଚିତ।

Verse 68

आमध्याह्नजपेद्विप्रो गायत्रीं वेदमातरम् । पंचाक्षरादिकान्मंत्रान्पश्चादासप्तिकं जपेत्

ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଦ୍ୱିଜ ଭେଦମାତା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଜପ କରୁ। ପରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ଜପି, ବିଧିଅନୁସାରେ ସପ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜପ ଚାଲୁ ରଖୁ।

Verse 69

ज्ञानं लब्ध्वा च देहांते विप्रो मुक्तिमवाप्नुयात् । अन्येषां नरनारीणां त्रिःस्नानेन जपेन च

ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦେହାନ୍ତେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ଅନ୍ୟ ନର-ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ ଓ ଜପସାଧନା (ଶିବୋପାସନାର ଶୁଦ୍ଧାଚାର ଅନୁସାରେ) ମୋକ୍ଷକୁ ସମୀପ କରେ।

Verse 70

सदा पंचाक्षरस्यैव विशुद्धं ज्ञानमाप्यते । इष्टमन्त्रान्सदा जप्त्वा महापापक्षयं लभेत्

ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତି ରଖିଲେ ନିର୍ମଳ, ବିଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏବଂ ଇଷ୍ଟମନ୍ତ୍ରକୁ ସଦା ଜପ କଲେ ମହାପାପମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 71

धनुर्मासे विशेषेण महानैवेद्यमाचरेत् । शालितंडुलभारेण मरीचप्रस्थकेन च

ଧନୁର୍ମାସରେ ବିଶେଷଭାବେ ଶିବଙ୍କୁ ମହା-ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ—ଶାଳି ଚାଉଳର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାର ଏବଂ ମରୀଚ (କଳା ଗୋଲମରିଚ) ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ପରିମାଣ ସହ।

Verse 72

गणनाद्द्वादशं सर्वं मध्वाज्यकुडवेन हि । द्रोणयुक्तेन मुद्गेन द्वादशव्यंजनेन च

ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଗଣନା ଦ୍ୱାଦଶ ହେବ—ମଧୁ ଓ ଘୃତ କୁଡବ ପରିମାଣରେ, ମୁଦ୍ଗ (ମୁଗ) ଦ୍ରୋଣ ପରିମାଣରେ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାର ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହ।

Verse 73

घृतपक्वैरपूपैश्च मोदकैः शालिकादिभिः । द्वादशैश्च दधिक्षीरैर्द्वादशप्रस्थकेन च

ଘୃତରେ ପକା ଅପୂପ, ମୋଦକ, ଶାଳି ଚାଉଳ ଆଦି ସହ; ଏବଂ ଦଧି ଓ କ୍ଷୀରର ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରା—ମୋଟେ ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରସ୍ଥ ପରିମାଣରେ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 74

नारिकेलफलादीनां तथा गणनया सह । द्वादशक्रमुकैर्युक्तं षट्त्रिंशत्पत्रकैर्युतम्

ନାରିକେଳ ଆଦି ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ବିଧିମତେ ଗଣନା କରି ସଜାଇବା ଉଚିତ। ତାହା ସହ ବାରଟି ସୁପାରି (କ୍ରମୁକ) ଏବଂ ଛତ୍ତିଶଟି ପତ୍ର ନିୟମାନୁସାରେ ଯୁକ୍ତ ହେଉ।

Verse 75

कर्पूरखुरचूर्णेन पंचसौगंधिकैर्युतम् । तांबूलयुक्तं तु यदा महानैवेद्यलक्षणम्

କର୍ପୂର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚୂର୍ଣ୍ଣ, ପଞ୍ଚ-ସୌଗନ୍ଧିକ ସହ ଯୁକ୍ତ ଏବଂ ତାମ୍ବୂଳ ସହିତ ଯେ ନୈବେଦ୍ୟ—ସେହି ‘ମହାନୈବେଦ୍ୟ’ର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 76

महानैवेद्यमेतद्वै देवतार्पणपूर्वकम् । वर्णानुक्रमपूर्वेण तद्भक्तेभ्यः प्रदापयेत्

ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ମହାନୈବେଦ୍ୟ। ପ୍ରଥମେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଧିମତେ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ବର୍ଣ୍ଣାନୁକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 77

एवं चौदननैवेद्याद्भूमौ राष्ट्रपतिर्भवेत् । महानैवेद्यदानेन नरः स्वर्गमवाप्नुयात्

ଏହିପରି ପକା ଅନ୍ନକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ରାଜ୍ୟାଧିପତି ହୁଏ; ଏବଂ ମହାନୈବେଦ୍ୟଦାନରେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 78

महानैवेद्यदानेन सहस्रेण द्विजर्षभाः । सत्यलोके च तल्लोके पूर्णमायुरवाप्नुयात्

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ମହାନୈବେଦ୍ୟକୁ ସହସ୍ରବାର ଅର୍ପଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟଲୋକ (ବ୍ରହ୍ମଲୋକ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ସେହି ଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ପାଏ।

Verse 79

सहस्राणां च त्रिंशत्या महानैवेद्यदानतः । तदूर्ध्वलोकमाप्यैव न पुनर्जन्मभाग्भवेत्

ସହସ୍ର ଓ ତ୍ରିଂଶତି ପରିମାଣରେ ମହା-ନୈବେଦ୍ୟ ଦାନ କଲେ ଭକ୍ତ ଊର୍ଧ୍ୱଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚି ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଭାଗୀ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 80

सहस्राणां च षट्त्रिंशज्जन्म नैवेद्यमीरितम् । तावन्नैवेद्यदानं तु महापूर्णं तदुच्यते

ଶିବଙ୍କୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣର ଫଳ ହଜାର ହଜାର ପୁଣ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶତି ଜନ୍ମ ସମାନ ବୋଲି ଘୋଷିତ; ତେଣୁ ସେତେ ପରିମାଣର ନୈବେଦ୍ୟଦାନକୁ ‘ମହାପୂର୍ଣ୍ଣ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 81

महापूर्णस्य नैवेद्यं जन्मनैवेद्यमिष्यते । जन्मनैवेद्यदानेन पुनर्जन्म न विद्यते

ମହାପୂର୍ଣ୍ଣ—ସର୍ବପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଜନ୍ମ-ନୈବେଦ୍ୟ’ ନାମକ ନୈବେଦ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ସେହି ଜନ୍ମ-ନୈବେଦ୍ୟ ଦାନ କଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ।

Verse 82

ऊर्जे मासि दिने पुण्ये जन्म नैवेद्यमाचरेत् । संक्रांतिपातजन्मर्क्षपौर्णमास्यादिसंयुते

ଊର୍ଜ (କାର୍ତ୍ତିକ) ମାସର ପୁଣ୍ୟ ଦିନରେ ଜନ୍ମ-ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ବିଶେଷତଃ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ପାତ, ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର, ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଆଦି ଶୁଭ ସଂଯୋଗରେ।

Verse 83

अब्दजन्मदिने कुर्याज्जन्मनैवेद्यमुत्तमम् । मासांतरेषु जन्मर्क्षपूर्णयोगदिनेपि च

ଜନ୍ମବାର୍ଷିକ ଦିନରେ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ-ନୈବେଦ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ମାସଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ—ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର ଦିନ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ (ଶୁଭ) ଯୋଗ ଦିନରେ।

Verse 84

मेलने च शनैर्वापि तावत्साहस्रमाचरेत् । जन्मनैवेद्यदानेन जन्मार्पणफलं लभेत्

ପବିତ୍ର ମେଳନ ସମୟରେ (ଦର୍ଶନ/ଲିଙ୍ଗ-ସଂଯୋଗେ) ଧୀରେ ଧୀରେ କିମ୍ବା ଏକାଥରେ, ତାହାକୁ ସହସ୍ରବାର ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଜନ୍ମକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଦାନ କଲେ ‘ଜନ୍ମାର୍ପଣ’ର ଫଳ ମିଳେ।

Verse 85

जन्मार्पणाच्छिवः प्रीतिः स्वसायुज्यं ददाति हि । इदं तज्जन्मनैवेद्यं शिवस्यैव प्रदापयेत्

ଜନ୍ମାର୍ପଣରେ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସ୍ୱସାୟୁଜ୍ୟ ଦାନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହି ‘ଜନ୍ମ-ନୈବେଦ୍ୟ’ କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 86

योनिलिंगस्वरूपेण शिवो जन्मनिरूपकः । तस्माज्जन्मनिवृत्त्यर्थं जन्म पूजा शिवस्य हि

ୟୋନି-ଲିଙ୍ଗ ସ୍ୱରୂପରେ ଶିବ ହିଁ ଜନ୍ମର ନିରୂପକ ଓ ନିୟନ୍ତା। ତେଣୁ ଜନ୍ମନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଶିବଙ୍କର ଏହି ‘ଜନ୍ମ-ପୂଜା’ କରାଯାଏ।

Verse 87

बिंदुनादात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । बिंदुः शक्तिः शिवो नादः शिवशक्त्यात्मकं जगत्

ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍—ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ—ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦ-ସ୍ୱରୂପ। ବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି ଶକ୍ତି, ନାଦ ହେଉଛି ଶିବ; ତେଣୁ ଜଗତ୍ ଶିବ-ଶକ୍ତିମୟ।

Verse 88

नादाधारमिदं बिंदुर्बिंद्वाधारमिदं जगत् । जगदाधारभूतौ हि बिंदुनादौ व्यवस्थितौ

ଏହି ବିନ୍ଦୁ ନାଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ, ଏବଂ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ବିନ୍ଦୁ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ନିଶ୍ଚୟ ନାଦ ଓ ବିନ୍ଦୁ ଜଗଦାଧାର ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 89

बिन्दुनादयुतं सर्वं सकलीकरणं भवेत् । सकलीकरणाज्जन्मजगत्प्राप्नोत्यसंशयः

ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ‘ସକଳୀକରଣ’—ପ୍ରକଟ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥା—ହୁଏ। ଏହି ସକଳୀକରଣରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମ-ଜଗତ୍, ଦେହଧାରୀ ବିଶ୍ୱ, ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 90

बिंदुनादात्मकं लिंगं जगत्कारणमुच्यते । बिंदुर्देवीशिवो नादः शिवलिंगं तु कथ्यते

ବିନ୍ଦୁ-ନାଦାତ୍ମକ ଲିଙ୍ଗକୁ ଜଗତର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିନ୍ଦୁ ଦେବୀ-ଶିବତତ୍ତ୍ୱ, ନାଦ ଶିବଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ସ୍ପନ୍ଦନ; ତେଣୁ ଏହା ‘ଶିବଲିଙ୍ଗ’ ଭାବେ କଥିତ।

Verse 91

तस्माज्जन्मनिवृत्त्यर्थं शिवलिंगं प्रपूजयेत् । माता देवी बिंदुरूपा नादरूपः शिवः पिता

ଏହିହେତୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ-ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦେବୀ ବିନ୍ଦୁରୂପେ ମାତା, ଶିବ ନାଦରୂପେ ପିତା।

Verse 92

पूजिताभ्यां पितृभ्यां तु परमानंद एव हि । परमानंदलाभार्थं शिवलिंगं प्रपूजयेत्

ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ପରମାନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ସେହି ପରମାନନ୍ଦ-ଲାଭ ପାଇଁ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 93

सा देवी जगतां माता स शिवो जगतः पिता । पित्रोः शुश्रूषके नित्यं कृपाधिक्यं हि वर्धते

ସେଇ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତା, ଏବଂ ସେଇ ଶିବ ଜଗତର ପିତା। ଯେ ଭକ୍ତ ଏହି ଦୁଇ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ସେବା କରେ, ତାହାର ଉପରେ କୃପାର ଅଧିକ୍ୟ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼େ।

Verse 94

कृपयांतर्गतैश्वर्यं पूजकस्य ददाति हि । तस्मादंतर्गतानंदलाभार्थं मुनिपुंगवाः

କୃପାବଶେ ଭଗବାନ ଶିବ ପୂଜକଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଐଶ୍ୱର୍ୟ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ୱାଧୀନତା) ଦାନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଅନ୍ତରେ ଉଦ୍ଭୂତ ଆନନ୍ଦଲାଭ ପାଇଁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 95

पितृमातृस्वरूपेण शिवलिंगं प्रपूजयेत् । भर्गः पुरुषरूपो हि भर्गा प्रकृतिरुच्यते

ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପରେ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ‘ଭର୍ଗ’ ପୁରୁଷସ୍ୱରୂପ (ଚେତନ ପ୍ରଭୁ) ଏବଂ ‘ଭର୍ଗା’ ପ୍ରକୃତି (ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 96

अव्यक्तांतरधिष्ठानं गर्भः पुरुष उच्यते । सुव्यक्तांतरधिष्ठानं गर्भः प्रकृतिरुच्यते

ଯେ ‘ଗର୍ଭ’ର ଅନ୍ତରାଧାର ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସେହି ଗର୍ଭକୁ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଯେ ‘ଗର୍ଭ’ର ଅନ୍ତରାଧାର ସୁବ୍ୟକ୍ତ, ସେହି ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ।

Verse 97

पुरुषत्वादिगर्भो हि गर्भवाञ्जनको यतः । पुरुषात्प्रकृतो युक्तं प्रथमं जन्म कथ्यते

ଯେହେତୁ ଗର୍ଭବାନ ଜନକ (ବ୍ରହ୍ମା) ନିଜ ଭିତରେ ‘ପୁରୁଷତ୍ୱ’ ଆଦିର ବୀଜ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ପୁରୁଷ ସହ ଯୁକ୍ତ ପ୍ରକୃତିର ଉଦୟକୁ ‘ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 98

प्रकृतेर्व्यक्ततां यातं द्वितीयं जन्म कथ्यते । जन्म जंतुर्मृत्युजन्म पुरुषात्प्रतिपद्यते

ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ’ କୁହାଯାଏ। ଜୀବ ଜନ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁଜନ୍ୟ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ରକୁ ପୁରୁଷ (ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପ୍ରଭୁ) ଠାରୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 99

अन्यतो भाव्यतेऽवश्यं मायया जन्म कथ्यते । जीर्यते जन्मकालाद्यत्तस्माज्जीव इति स्मृतः

ଶିବଠାରୁ ‘ଅନ୍ୟ’ ବୋଲି ଯାହାକୁ ଅବଶ୍ୟ ଭାବାଯାଏ, ତାହାର ଦେହଜନ୍ମ ମାୟାଦ୍ୱାରା ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଯେ ଜନ୍ମକ୍ଷଣରୁ ହିଁ କ୍ଷୟ ପାଏ, ସେଇ ‘ଜୀବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 100

जन्यते तन्यते पाशैर्जीवशब्दार्थ एव हि । जन्मपाशनिवृत्त्यर्थं जन्मलिंगं प्रपूजयेत्

‘ଜୀବ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଏହି—ସେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଓ ପାଶବନ୍ଧନରେ ନିରନ୍ତର ବନ୍ଧିତ ରହେ। ତେଣୁ ଜନ୍ମପାଶ ନିବୃତ୍ତି ପାଇଁ ‘ଜନ୍ମଲିଙ୍ଗ’କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 101

भं वृद्धिं गच्छतीत्यर्थाद्भगः प्रकृतिरुच्यते । प्राकृतैः शब्दमात्राद्यैः प्राकृतेंद्रियभोजनात्

‘ଭ’ ଅକ୍ଷର ‘ବୃଦ୍ଧି ଓ ବିସ୍ତାର’ ଅର୍ଥ ବୋଧ କରାଏ, ତେଣୁ ‘ଭଗ’କୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଶବ୍ଦ-ତନ୍ମାତ୍ର ଆଦି ପ୍ରାକୃତ ସୂକ୍ଷ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ଏବଂ ପ୍ରାକୃତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଭୋଗକ୍ଷେତ୍ର।

Verse 102

भगस्येदं भोगमिति शब्दार्थो मुख्यतः श्रुतः । मुख्यो भगस्तु प्रकृतिर्भगवाञ्छिव उच्यते

‘ଭଗ’ ଶବ୍ଦର ମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥ ‘ଭୋଗ’ ବୋଲି ଶ୍ରୁତିରେ ଶୁଣାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପରମ ‘ଭଗ’ ହେଉଛି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକୃତି; ତେଣୁ ସେହି ପରାଶକ୍ତିର ଧାରକ ଓ ନିୟନ୍ତା ଶିବ ‘ଭଗବାନ’ କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 103

भगवान्भोगदाता हि नाऽन्यो भोगप्रदायकः । भगस्वामी च भगवान्भर्ग इत्युच्यते बुधैः

ଭଗବାନ୍ ହିଁ ସମସ୍ତ ଭୋଗର ଦାତା; ତାଙ୍କ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ଭୋଗଦାତା ନାହିଁ। ଏବଂ ସେ ଭଗ (ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି) ର ସ୍ୱାମୀ ଥିବାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଭର୍ଗ’ କୁହନ୍ତି।

Verse 104

भगेन सहितं लिंगं भगंलिंगेन संयुतम् । इहामुत्र च भोगार्थं नित्यभोगार्थमेव च

ଭଗ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଲିଙ୍ଗ—ଭଗଲିଙ୍ଗ—ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଭୋଗ ଓ କଲ୍ୟାଣର ଫଳ ଦେଏ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ-ନୂତନ ଭୋଗ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 105

भगवंतं महादेवं शिवलिंगं प्रपूजयेत् । लोकप्रसविता सूर्यस्तच्चिह्नं प्रसवाद्भवेत्

ଭଗବାନ୍ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଶିବଲିଙ୍ଗରୂପେ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ପ୍ରସବକର୍ତ୍ତା; ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ସେହି ପ୍ରସବକ୍ରିୟାରୁ ହିଁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 106

लिंगेप्रसूतिकर्तारं लिंगिनं पुरुषो यजेत् । लिंगार्थगमकं चिह्नं लिंगमित्यभिधीयते

ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରସୂତିକର୍ତ୍ତା ଲିଙ୍ଗୀ—ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଶିବଙ୍କୁ—ମନୁଷ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ଚିହ୍ନ ଲିଙ୍ଗର ଅର୍ଥକୁ ଜଣାଏ, ସେହିଟି ‘ଲିଙ୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 107

लिंगमर्थं हि पुरुषं शिवं गमयतीत्यदः । शिवशक्त्योश्च चिह्नस्य मेलनं लिंगमुच्यते

ଏହାକୁ ‘ଲିଙ୍ଗ’ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଅର୍ଥରୂପ ପରମ ପୁରୁଷ—ଶିବଙ୍କୁ—ପହଞ୍ଚାଏ। ଶିବ-ଶକ୍ତିଙ୍କ ଚିହ୍ନତତ୍ତ୍ୱର ମିଳନକୁ ମଧ୍ୟ ‘ଲିଙ୍ଗ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 108

स्वचिह्नपूजनात्प्रीतश्चिह्नकार्यं न वीयते । चिह्नकार्यं तु जन्मादिजन्माद्यं विनिवर्तते

ନିଜ ଚିହ୍ନର ପୂଜାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ (ଶିବ) ଚିହ୍ନଜନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଶକ୍ତିକୁ କ୍ଷୟ ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଏବଂ ସେହି ଶକ୍ତି ଅନାଦି ଜନ୍ମପରମ୍ପରା ଓ ତାହାର କାରଣମାନଙ୍କୁ ନିବୃତ୍ତ କରେ।

Verse 109

प्राकृतैः पुरुषैश्चापि बाह्याभ्यंतरसंभवैः । षोडशैरुपचारैश्च शिवलिंगं प्रपूजयेत्

ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା ଓ ଅନ୍ତର୍ଭକ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଷୋଡଶ ଉପଚାରରେ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରିବେ।

Verse 110

एवमादित्यवारे हि पूजा जन्मनिवर्तिका । आदिवारे महालिंगं प्रणवेनैव पूजयेत्

ଏଭଳି ଆଦିତ୍ୟବାର (ରବିବାର) ରେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ନିବୃତ୍ତିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ରବିବାର ମହାଲିଙ୍ଗକୁ କେବଳ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର।

Verse 111

आदिवारे पंचगव्यैरभिषेको विशिष्यते । गोमयं गोजलं क्षीरं दध्याज्यं पंचगव्यकम्

ରବିବାର ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ଅଭିଷେକ ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗୋମୟ, ଗୋଜଳ (ଗୋମୂତ୍ର), କ୍ଷୀର, ଦଧି ଓ ଆଜ୍ୟ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ।

Verse 112

क्षीराद्यं च पृथक्च्चैव मधुना चेक्षुसारकैः । गव्यक्षीरान्ननैवेद्यं प्रणवेनैव कारयेत्

କ୍ଷୀର ଆଦି ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ମଧୁ ଓ ଇକ୍ଷୁସାର (ଚିନି/ଗୁଡ଼) ସହିତ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋକ୍ଷୀର ଓ ଅନ୍ନରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୈବେଦ୍ୟକୁ କେବଳ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 113

प्रणवं ध्वनिलिंगं तु नादलिंगं स्वयंभुवः । बिंदुलिंगं तु यंत्रं स्यान्मकारं तु प्रतिष्ठितम्

ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଧ୍ୱନି-ଲିଙ୍ଗ ଓ ନାଦ-ଲିଙ୍ଗ—ସ୍ୱୟଂଭୂ। ବିନ୍ଦୁ ହେଉଛି ଲିଙ୍ଗରୂପ ପବିତ୍ର ବିନ୍ଦୁ; ତାହାକୁ ଯନ୍ତ୍ରରୂପେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ‘ମ’କାର ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ତାହାର ଦୃଢ଼ ଆଧାର ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ।

Verse 114

उकारं चरलिंगं स्यादकारं गुरुविग्रहम् । षड्लिंगं पूजया नित्यं जीवन्मुक्तो न संशयः

‘ଉ’ ଅକ୍ଷରକୁ ଚର (ଚଳ) ଲିଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଗୁରୁଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱରୂପ। ଯେ ନିତ୍ୟ ଷଡ୍ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରେ ସେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 115

शिवस्य भक्त्या पूजा हि जन्ममुक्तिकरी नृणाम् । रुद्रा क्षधारणात्पादमर्धं वैभूतिधारणात्

ଭକ୍ତିସହିତ କରାଯାଇଥିବା ଶିବପୂଜା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣରେ ତାହାର ପାଦଭାଗ ଫଳ, ଏବଂ ବିଭୂତି ଧାରଣରେ ତାହାର ଅର୍ଧ ଫଳ ମିଳେ।

Verse 116

त्रिपादं मंत्रजाप्याच्च पूजया पूर्णभक्तिमान् । शिवलिंगं च भक्तं च पूज्य मोक्षं लभेन्नरः

ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ, ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଓ ଶିବଭକ୍ତ—ଦୁହେଁକୁ ପୂଜେ, ସେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।

Verse 117

य इमं पठतेऽध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । तस्यैव शिवभक्तिश्च वर्धते सुदृढा द्विजाः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ଯେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ତାହାର ଶିବଭକ୍ତି ମାତ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଏବଂ ସୁଦୃଢ଼ ହୋଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।