Kṣetra–Kāla–Phala-kramaḥ (Hierarchy of Sacred Place, Time, and Ritual Fruit)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦେବଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଆଦି କର୍ମ ପାଇଁ କ୍ଷେତ୍ର ଓ କାଳର ଫଳକ୍ରମ କ୍ରମେ କହନ୍ତୁ। ସୂତ ଶୁଦ୍ଧ ଗୃହରୁ ଗୋଶାଳା, ଜଳତଟ, ବିଲ୍ୱ-ତୁଳସୀ-ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, ଦେବାଳୟ, ତୀର୍ଥତଟ ଓ ମହାନଦୀତୀର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧିର ଶ୍ରେଣୀ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ‘ସପ୍ତଗଙ୍ଗା’ (ଗଙ୍ଗା, ଗୋଦାବରୀ, କାବେରୀ, ତାମ୍ରପର୍ଣୀ, ସିନ୍ଧୁ, ସରୟୂ, ରେବା/ନର୍ମଦା) ତୀରକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ପରେ ସମୁଦ୍ରତଟ ଓ ପର୍ବତଶିଖରକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହନ୍ତି। ଗୁହ୍ୟ ଅର୍ଥ—ଯେଉଁଠି ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ରମେ ସେଠି ହିଁ ପରମ କ୍ଷେତ୍ର; ଭାବ ବାହ୍ୟ କ୍ରମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ପରେ ଶୁଭକାଳକ୍ରମ—ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବିଷୁବ, ଅୟନ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ—ଏବଂ ଶେଷରେ ଯୁଗାନୁସାରେ (କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି) କର୍ମଫଳଶକ୍ତିର ହ୍ରାସ ଦର୍ଶାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देशादीन्क्रमशो ब्रूहि सूत सर्वार्थवित्तम् । सूत उवाच । शुद्धं गृहं समफलं देवयज्ञादिकर्मसु
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ସର୍ବାର୍ଥବିତ୍! ଦେଶ ଆଦିକୁ କ୍ରମେ କହ। ସୂତ କହିଲେ—ଦେବଯଜ୍ଞ ଆଦି କର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ ଗୃହ (ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ) ସମ ଓ ଯଥୋଚିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 2
ततो दशगुणं गोष्ठं जलतीरं ततो दश । ततो दशगुणं बिल्वतुलस्यश्वत्थमूलकम्
ତାହାଠାରୁ ଗୋଶାଳାରେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ଦଶଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ନଦୀତଟରେ କରା ପୂଜା ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ଫଳଦାୟକ। ଏବଂ ବିଲ୍ୱବୃକ୍ଷ, ତୁଳସୀ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱତ୍ଥର ମୂଳେ କରା ପୂଜା ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି।
Verse 3
ततो देवालयं विद्यात्तीर्थतीरं ततो दश । ततो दशगुणं नद्यास्तीर्थनद्यास्ततो दश
ସାଧାରଣ ତୀର୍ଥତଟଠାରୁ ଦେବାଳୟର ପୁଣ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତାହାଠାରୁ ନଦୀର ପୁଣ୍ୟ ଦଶଗୁଣ, ଏବଂ ତୀର୍ଥସ୍ୱରୂପ ନଦୀର ପୁଣ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ।
Verse 4
सप्तगंगानदीतीरं तस्या दशगुणं भवेत् । गंगा गोदावरी चैव कावेरी ताम्रपर्णिका
‘ସପ୍ତଗଙ୍ଗା’ ନଦୀମାନଙ୍କ ତଟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର; ସେଠାରେ ଲାଭିତ ପୁଣ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ହୁଏ। (ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଗଙ୍ଗା, ଗୋଦାବରୀ, କାବେରୀ, ତାମ୍ରପର୍ଣିକା ଅଛନ୍ତି।
Verse 5
सिंधुश्च सरयू रेवा सप्तगंगाः प्रकीर्तिताः । ततोऽब्धितीरं दश च पर्वताग्रे ततो दश
ସିନ୍ଧୁ, ସରୟୂ, ରେବା ମଧ୍ୟ ‘ସପ୍ତଗଙ୍ଗା’ ଭାବେ ପ୍ରକୀର୍ତିତ। ତାପରେ ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଦଶ (ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ), ଏବଂ ପର୍ବତଶିଖରରେ ତାହାଠାରୁ ଆଉ ଦଶ (ସ୍ଥାନ) ଅଛି।
Verse 6
सर्वस्मादधिकं ज्ञेयं यत्र वा रोचते मनः । कृते पूर्णफलं ज्ञेयं यज्ञदानादिकं तथा
ସମସ୍ତ ସାଧନାମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଟିରେ ମନ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ରୁଚି ପାଏ, ସେହିଟିକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜାଣ। ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରାଗଲେ ତାହା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦେଏ—ଯଜ୍ଞ, ଦାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟାଚରଣ ଯେ କିଛି ହେଉ।
Verse 7
त्रेतायुगे त्रिपादं च द्वापरेऽर्धं सदा स्मृतम् । कलौ पादं तु विज्ञेयं तत्पादोनं ततोर्द्धके
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମ ତିନି ପାଦରେ ଥିଲା ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଦ୍ୱାପରେ ସଦା ଅର୍ଧ। କଳିଯୁଗରେ ଏକ ପାଦମାତ୍ର ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କଳିର ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ କମ।
Verse 8
शुद्धात्मनः शुद्धदिनं पुण्यं समफलं विदुः । तस्माद्दशगुणं ज्ञेयं रविसंक्रमणे बुधाः
ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧ (ପବିତ୍ର) ଦିନର ପୁଣ୍ୟ ସମଫଳଦାୟକ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ତେଣୁ ରବି ସଂକ୍ରମଣକାଳେ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 9
विषुवे तद्दशगुणमयने तद्दश स्मृतम् । तद्दश मृगसंक्रांतौ तच्चंद्र ग्रहणे दश
ବିଷୁବକାଳେ ତାହା ଦଶଗୁଣ; ଅୟନକାଳେ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। ମକର ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣରେ ମଧ୍ୟ ଦଶଗୁଣ।
Verse 10
ततश्च सूर्यग्रहणे पूर्णकालोत्तमे विदुः । जगद्रूपस्य सूर्यस्य विषयोगाच्च रोगदम्
ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣରେ—ବିଶେଷକରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅତିଶୁଭ କାଳରେ—ବୁଦ୍ଧିମାନେ କହନ୍ତି: ଜଗଦ୍ରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବିଷଯୋଗ ହେବାରୁ ତାହା ରୋଗଦାୟକ ହୁଏ।
Verse 11
अतस्तद्विषशांत्यर्थं स्नानदानजपांश्चरेत् । विषशांत्यर्थकालत्वात्स कालः पुण्यदः स्मृतः
ଏହେତୁ ସେହି ବିଷର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ବିଷଶାନ୍ତି ନିମିତ୍ତ କାଳ ହେବାରୁ ସେଇ କାଳକୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 12
जन्मर्क्षे च व्रतांते च सूर्यरागोपमं विदुः । महतां संगकालश्च कोट्यर्कग्रहणं विदुः
ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ରରେ ଓ ବ୍ରତାନ୍ତରେ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ କହନ୍ତି। ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗକାଳକୁ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣର ଫଳ ସମାନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Verse 13
तपोनिष्ठा ज्ञाननिष्ठा योगिनो यतयस्तथा । पूजायाः पात्रमेते हि पापसंक्षयकारणम्
ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ ଯୋଗୀ ଓ ସଂୟମୀ ଯତିମାନେ—ଏମାନେ ହିଁ ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନର ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର; କାରଣ ଏମାନେ ପାପକ୍ଷୟର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 14
चतुर्विंशतिलक्षं वा गायत्र्या जपसंयुतः । ब्राह्मणस्तु भवेत्पात्रं संपूर्णफलभोगदम्
ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ—ଚତୁର୍ବିଂଶତି ଲକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହେଉ ନାହିଁ—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ଧର୍ମକର୍ମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଭୋଗ କରିବାରେ ସମର୍ଥ।
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां पंचदशोध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରସଂହିତାର ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 16
गायकं त्रायते पाताद्गायत्रीत्युच्यते हि सा । यथाऽर्थहिनो लोकेऽस्मिन्परस्यार्थं न यच्छति
ସେ ‘ଗାୟତ୍ରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେ ଜପକାରୀକୁ ପତନରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯେପରି ଏହି ଲୋକରେ ଅର୍ଥହୀନ ବ୍ୟକ୍ତି ପରର ଅର୍ଥ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଶିବୋପାସନାରେ ମନ୍ତ୍ର ନିଜ ଅର୍ଥବୋଧ ସହିତ ଧାରଣ କଲେ ମୋକ୍ଷଫଳ ଦେଏ।
Verse 17
अर्थवानिह यो लोके परस्यार्थं प्रयच्छति । स्वयं शुद्धो हि पूतात्मा नरान्संत्रातुमर्हति
ଏହି ଲୋକରେ ଯେ ସମର୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ପରହିତ ପାଇଁ ଧନ ଦାନ କରେ, ସେ ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପୂତାତ୍ମା ହୁଏ; ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 18
गायत्रीजपशुद्धो हि शुद्धब्राह्मण उच्यते । तस्माद्दाने जपे होमे पूजायां सर्वकर्मणि
ଗାୟତ୍ରୀଜପରେ ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେଇ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ପୂଜା ଓ ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧତାକୁ ଯୋଗ୍ୟତା ଭାବେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
दानं कर्तुं तथा त्रातुं पात्रं तु ब्राह्मणोर्हति । अन्नस्य क्षुधितं पात्रं नारीनरमयात्मकम्
ଦାନ ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହିଁ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଅନ୍ନଦାନରେ ପାତ୍ର ସେଇ ଭୁକ୍ତ—ନାରୀ କି ପୁରୁଷ—ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଭୁଖ ସମାନ।
Verse 20
ब्राह्मणं श्रेष्ठमाहूय यत्काले सुसमाहितम् । तदर्थं शब्दमर्थं वा सद्बोधकमभीष्टदम्
ଯଥାକାଳେ ମନସ୍ସମାହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଡାକି, ତାଙ୍କଠାରୁ ସତ୍ୟ ଉପଦେଶ ନେବା ଉଚିତ—ଯଥାଯଥ ଶବ୍ଦ (ମନ୍ତ୍ର/ବୋଧ) ହେଉ କି ତାହାର ଅର୍ଥ—ଏହା ସଦ୍ବୋଧକ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତ କରି ଇଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ।
Verse 21
इच्छावतः प्रदानं च संपूर्णफलदं विदुः । यत्प्रश्नानंतरं दत्तं तदर्धं फलदं विदुः
ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଇଚ୍ଛାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ପଚାରିଲା ପରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ଅର୍ଧଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Verse 22
यत्सेवकाय दत्तं स्यात्तत्पादफलदं विदुः । जातिमात्रस्य विप्रस्य दीनवृत्तेर्द्विजर्षभाः
ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ସେବକକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ତାହାର ପଦଫଳ ଅନୁସାରେ ମାତ୍ର ଫଳ ଦେଏ। ଏବଂ ଯେ କେବଳ ଜନ୍ମମାତ୍ରରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦୀନବୃତ୍ତିରେ ଜୀବନ କରେ, ତାକୁ ଦିଆ ଦାନ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ସୀମିତ ଫଳଦାୟକ।
Verse 23
दत्तमर्थं हि भोगाय भूर्लोकेदशवार्षिकम् । वेदयुक्तस्य विप्रस्य स्वर्गे हि दशवार्षिकम्
ଭୋଗାର୍ଥେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଧନ ଭୂଲୋକରେ ଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଦେଏ; କିନ୍ତୁ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦଶ ବର୍ଷ ଫଳ ଦେଏ।
Verse 24
गायत्रीजपयुक्तस्य सत्ये हि दशवार्षिकम् । विष्णुभक्तस्य विप्रस्य दत्तं वैकुंठदं विदुः
ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଗାୟତ୍ରୀଜପରେ ନିରତ ଓ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ—ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ବୈକୁଣ୍ଠପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ହୁଏ।
Verse 25
शिवभक्तस्य विप्रस्य दत्तं कैलासदं विदुः । तत्तल्लोकोपभोगार्थं सर्वेषां दानमिष्यते
ଶିବଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ—ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—କୈଲାସଦାୟକ। ନିଜ ନିଜ ଲୋକରେ ଫଳଭୋଗ ପାଇଁ ଦାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧିତ।
Verse 26
दशांगमन्नं विप्रस्य भानुवारे ददन्नरः । परजन्मनि चारोग्यं दशवर्षं समश्नुते
ରବିବାର ଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦଶ ପଦାର୍ଥଯୁକ୍ତ ଅନ୍ନ ଦାନ କରୁଥିବା ମଣିଷ ପରଜନ୍ମରେ ଦଶ ବର୍ଷ ରୋଗମୁକ୍ତ ଆରୋଗ୍ୟ ଭୋଗ କରେ।
Verse 27
बहुमानमथाह्वानमभ्यंगं पादसेवनम् । वासो गंधाद्यर्चनं च घृतापूपरसोत्तरम्
ଭକ୍ତ ଉଚିତ (ଶିବଙ୍କୁ) ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ସହ ଆହ୍ୱାନ କରିବା, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ପାଦସେବା କରିବା; ବସ୍ତ୍ର ଅର୍ପଣ କରି ଗନ୍ଧାଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା; ଏବଂ ପରେ ଘୃତ ଓ ଅପୂପ ସହିତ ଉତ୍ତମ ରସ-ନୈବେଦ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବା।
Verse 28
षड्रसं व्यंजनं चैव तांबूलं दक्षिणोत्तरम् । नमश्चानुगमश्चैव स्वन्नदानं दशांगकम्
ଷଡ୍ରସଯୁକ୍ତ ଭୋଜନ ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ, ତାମ୍ବୂଳ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ବିପରୀତ ପରିକ୍ରମା କରି, ନମସ୍କାର ଓ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଅନୁଗମନ କରିବା; ଏଭଳି ସୁପକ୍ୱ ଅନ୍ନଦାନ ଦଶାଙ୍ଗ ପୂଜା ହୁଏ।
Verse 29
दशांगमन्नं विप्रेभ्यो दशभ्यो वै ददन्नरः । अर्कवारे तथाऽऽरोग्यं शतवर्षं समश्नुते
ଅର୍କବାର (ରବିବାର) ଦିନ ଦଶଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦଶାଙ୍ଗ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଜନ ଦାନ କରୁଥିବା ପୁରୁଷ ନିଶ୍ଚୟ ନିରୋଗତା ପାଇ ଶତବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆୟୁ ଉପଭୋଗ କରେ।
Verse 30
सोमवारादिवारेषु तत्तद्वारगुणं फलम् । अन्नदानस्य विज्ञेयं भूर्लोके परजन्मनि
ସୋମବାର ଆଦି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାରରେ, ସେହି-ସେହି ବାରର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଅନ୍ନଦାନର ଫଳ ଜାଣିବା ଉଚିତ—ଇହଲୋକରେ ଓ ପରଜନ୍ମରେ।
Verse 31
सप्तस्वपि च वारेषु दशभ्यश्च दशांगकम् । अन्नं दत्त्वा शतं वर्षमारोग्यादिकमश्नुते
ସପ୍ତଟି ବାର ସମସ୍ତରେ ଓ ‘ଦଶାଙ୍ଗ’ ନାମକ ଦଶଟି ପବିତ୍ର ଅବସରରେ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିଲେ, ଦାତା ଶତବର୍ଷ ଆୟୁ ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ଆଦି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଏ।
Verse 32
एवं शतेभ्यो विप्रेभ्यो भानुवारे ददन्नरः । सहस्रवर्षमारोग्यं शर्वलोके समश्नुते
ଏହିପରି ରବିବାର ଶତଜନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଆରୋଗ୍ୟ-କଲ୍ୟାଣ ପାଏ ଏବଂ ଶର୍ବ (ଶିବ) ଲୋକରେ ସେହି ପୁଣ୍ୟଫଳ ଭୋଗ କରେ।
Verse 33
सहस्रेभ्यस्तथा दत्त्वाऽयुतवर्षं समश्नुते । एवं सोमादिवारेषु विज्ञेयं हि विपश्चिता
ସେହିପରି ସହସ୍ରଜନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ଅୟୁତ (ଦଶହଜାର) ବର୍ଷ ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ସୋମବାର ଆଦି ଅନ୍ୟ ବାରଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ଫଳଭେଦକୁ ବିଦ୍ୱାନ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 34
भानुवारे सहस्राणां गायत्रीपूतचेतसाम् । अन्नं दत्त्वा सत्यलोके ह्यारोग्यादि समश्नुते
ରବିବାର ଗାୟତ୍ରୀଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଚିତ୍ତ ଥିବା ସହସ୍ରଜନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କଲେ ସେ ସତ୍ୟଲୋକରେ ଆରୋଗ୍ୟ ଆଦି ପୁଣ୍ୟଫଳ ଭୋଗ କରେ।
Verse 35
अयुतानां तथा दत्त्वा विष्णुलोके समश्नुते । अन्नं दत्त्वा तु लक्षाणां रुद्र लोके समश्नुते
ଯଥୋଚିତ ଦଶହଜାର ଦାନ କଲେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକର ସୁଖ ଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ଲକ୍ଷଲକ୍ଷ ଅନ୍ନଦାନ କଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକ (ଶିବଧାମ) ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 36
बालानां ब्रह्मबुद्ध्या हि देयं विद्यार्थिभिर्नरैः । यूनां च विष्णुबुद्ध्या हि पुत्रकामार्थिभिर्नरैः
ବିଦ୍ୟା ଆକାଙ୍କ୍ଷୀ ପୁରୁଷମାନେ ବାଳକମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମବୁଦ୍ଧିରେ ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ; ଏବଂ ପୁତ୍ରକାମୀ ପୁରୁଷମାନେ ଯୁବମାନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁବୁଦ୍ଧିରେ ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 37
वृद्धानां रुद्र बुद्ध्या हि देयं ज्ञानार्थिभिर्नरैः । बालस्त्रीभारतीबुद्ध्या बुद्धिकामैर्नरोत्तमैः
ଯେମାନେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପ ଭାବି ନିଶ୍ଚୟ ଦାନ ଦେବେ। ଏବଂ ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ବାଳକ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ ଭାରତୀ-ସ୍ୱରୂପ ଭାବି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦେବେ।
Verse 38
लक्ष्मीबुद्ध्या युवस्त्रीषु भोगकामैर्नरोत्तमैः । वृद्धासु पार्वतीबुद्ध्या देयमात्मार्थिभिर्जनैः
ଭୋଗ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଯୁବତୀମାନଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଭାବରେ ଦେଖିବେ। ଏବଂ ଆତ୍ମକଲ୍ୟାଣ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ ବୃଦ୍ଧା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀଭାବରେ ଭାବି ଦାନ ଓ ସେବା କରିବେ।
Verse 39
शिलवृत्त्योञ्छवृत्त्या च गुरुदक्षिणयार्जितम् । शुद्धद्रव्यमिति प्राहुस्तत्पूर्णफलदं विदुः
ପଥର ପରି କଠୋର ପରିଶ୍ରମରେ, କଟାଣି ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଶସ୍ୟ କଣା ଚୟନ କରି (ଉଞ୍ଛବୃତ୍ତି), କିମ୍ବା ଗୁରୁଦକ୍ଷିଣା ରୂପେ ଅର୍ଜିତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ‘ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ’ କୁହାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି—ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଅର୍ପଣ ହିଁ ପୂଜାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 40
शुक्लप्रतिग्रहाद्दत्तं मध्यमं द्रव्यमुच्यते । कृषिवाणिज्यकोपेतमधमं द्रव्यमुच्यते
ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ପ୍ରତିଗ୍ରହରୁ ଲଭ୍ୟ ଧନରେ ଯେ ଦାନ ହୁଏ, ତାହା ମଧ୍ୟମ ଦ୍ରବ୍ୟ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ କୃଷି ଓ ବାଣିଜ୍ୟସଂଯୁକ୍ତ ଧନ ଦାନ ପାଇଁ ଅଧମ ଦ୍ରବ୍ୟ ବୋଲି କଥିତ।
Verse 41
क्षत्रियाणां विशां चैव शौर्यवाणिज्यकार्जितम् । उत्तमं द्रव्यमित्याहुः शूद्राणां भृतकार्जितम्
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଶୌର୍ୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କର ବାଣିଜ୍ୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଧନକୁ ‘ଉତ୍ତମ ଦ୍ରବ୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ସେବାକର୍ମ (ବେତନଶ୍ରମ)ରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ହିଁ ଉତ୍ତମ ମନାଯାଏ।
Verse 42
स्त्रीणां धर्मार्थिनां द्रव्यं पैतृकं भर्तृकं तथा । गवादीनां द्वादशीनां चैत्रादिषु यथाक्रमम्
ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ସମୃଦ୍ଧି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦାନଯୋଗ୍ୟ ଧନ ପିତୃକ ଓ ଭର୍ତୃକ—ଦୁହେଁ ବିଧିସମ୍ମତ; ଏବଂ ଗୋଦାନ ଆଦି ଦ୍ୱାଦଶ ବ୍ରତରେ ଚୈତ୍ରାଦି ମାସକ୍ରମକୁ ଯଥାକ୍ରମେ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 43
संभूय वा पुण्यकाले दद्यादिष्टसमृद्धये । गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च
କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟକାଳରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ନିଜ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ—ଗୋ, ଭୂମି, ତିଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଘୃତ, ବସ୍ତ୍ର, ଧାନ୍ୟ ଓ ଗୁଡ଼ ଆଦି।
Verse 44
रौप्यं लवणकूष्मांडे कन्याद्वादशकं तथा । गोदानाद्दत्तगव्येन गोमयेनोपकारिणा
ରୌପ୍ୟ, ଲବଣ ଓ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ (କୁମ୍ଭା) ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ କନ୍ୟାଦାନ ମଧ୍ୟ। ଗୋଦାନରେ ଗବ୍ୟ ଓ ଗୋମୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ ହୁଏ, କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନରେ ପବିତ୍ରକାରୀ ସାହାଯ୍ୟ ଭାବେ ମାନ୍ୟ।
Verse 45
धनधान्याद्याश्रितानां दुरितानां निवारणम् । जलस्नेहाद्याश्रितानां दुरितानां तु गोजलैः
ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଆଦିରେ ଆଶ୍ରିତ ଦୁରିତ ନିବାରିତ ହୁଏ; ଜଳ, ସ୍ନେହ (ତେଲ) ଆଦିରେ ଆଶ୍ରିତ ଦୁରିତ ଗୋଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ।
Verse 46
कायिकादित्राणां तु क्षीरदध्याज्यकैस्तथा । तथा तेषां च पुष्टिश्च विज्ञेया हि विपश्चिता
କାୟିକ ଆଦିର ରକ୍ଷା ପାଇଁ କ୍ଷୀର, ଦଧି ଓ ଆଜ୍ୟ (ଘିଅ)କୁ ପବିତ୍ର ଅର୍ପଣରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୋଷଣ ଓ ବଳବୃଦ୍ଧି ହୁଏ—ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 47
भूदानं तु प्रतिष्ठार्थमिह चाऽमुत्र च द्विजाः । तिलदानं बलार्थं हि सदा मृत्युजयं विदुः
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଭୂଦାନ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଉଭୟେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ କୁହାଯାଏ। ତିଳଦାନ ବଳାର୍ଥ; ଏହାକୁ ସଦା ମୃତ୍ୟୁଜୟର ସହାୟକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 48
हिरण्यं जाठराग्नेस्तु वृद्धिदं वीर्यदं तथा । आज्यं पुष्टिकरं विद्याद्वस्त्रमायुष्करं विदुः
ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ବଢ଼ାଏ ଏବଂ ବୀର୍ୟ-ବଳକୁ ପୁଷ୍ଟ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଘିଅ ପୁଷ୍ଟିକର, ଓ ବସ୍ତ୍ର ଆୟୁଷ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 49
धान्यमन्नं समृद्ध्यर्थं मधुराहारदं गुडम् । रौप्यं रेतोभिवृद्ध्यर्थं षड्रसार्थं तु लावणम्
ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ମଧୁର ଆହାର ପାଇଁ ଗୁଡ଼। ବୀର୍ୟବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ରୌପ୍ୟ, ଏବଂ ଷଡ୍ରସ-ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଲବଣ (ଲୁଣ) ହିଁ।
Verse 50
सर्वं सर्वसमृद्ध्यर्थं कूष्मांडं पुष्टिदं विदुः । प्राप्तिदं सर्वभोगानामिह चाऽमुत्र च द्विजाः
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସର୍ବପ୍ରକାର ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ (ଆଶ୍-ଗୋର୍ଡ) କୁ ପୁଷ୍ଟିଦାୟକ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହା ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ—ସମସ୍ତ ଭୋଗର ପ୍ରାପ୍ତି ଦିଏ।
Verse 51
यावज्जीवनमुक्तं हि कन्यादानं तु भोगदम् । पनसाम्रकपित्थानां वृक्षाणां फलमेव च
କନ୍ୟାଦାନ ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ ଓ କଲ୍ୟାଣ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଯେପରି ପନସ, ଆମ୍ବ, କପିତ୍ଥ (କାଠବେଳ) ଆଦି ବୃକ୍ଷରୁ ପ୍ରାପ୍ୟ ହେଉଛି ଫଳ ମାତ୍ର।
Verse 52
कदल्याद्यौषधीनां च फलं गुल्मोद्भवं तथा । माषादीनां च मुद्गानां फलं शाकादिकं तथा
କଦଳୀ ଆଦି ଔଷଧୀ ଉଦ୍ଭିଦର ଫଳ, ଏବଂ ଗୁଲ୍ମ/ଝାଡ଼ିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳ; ମାଷ, ମୁଦ୍ଗ ଆଦି ଡାଲି ଶସ୍ୟର ଉପଜ—ଶାକ-ସବ୍ଜି ଆଦି ସହ—ଏସବୁ ଶିବପୂଜାରେ ଅର୍ପଣଯୋଗ୍ୟ।
Verse 53
मरीचिसर्षपाद्यानां शाकोपकरणं तथा । यदृतौ यत्फलं सिद्धं तद्देयं हि विपश्चिता
ମରିଚ, ସରିଷା ଆଦିରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶାକୋପକରଣ ଓ ମସଲାଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯେ ଋତୁରେ ଯେ ଫଳ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ପକି ମିଳେ, ଜ୍ଞାନୀ ଭକ୍ତ ସେହି ଫଳକୁ ଶିବପୂଜାରେ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 54
श्रोत्रादींद्रियतृप्तिश्च सदा देया विपश्चिता । शब्दादिदशभोगार्थं दिगादीनां च तुष्टिदा
ଶ୍ରବଣ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ତୃପ୍ତ କରେ ଯାହା, ଜ୍ଞାନୀ ସେହି ଦାନ/ଅର୍ପଣ ସଦା କରିବା ଉଚିତ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦାଦି ଦଶଭୋଗ ସମ୍ୟକ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ଏବଂ ଦିଗାଦିର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତା ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 55
वेदशास्त्रं समादाय बुद्ध्वा गुरुमुखात्स्वयम् । कर्मणां फलमस्तीति बुद्धिरास्तिक्यमुच्यते
ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ଗୁରୁମୁଖରୁ ସ୍ୱୟଂ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝି, ‘କର୍ମର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଅଛି’—ଏହି ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିକୁ ‘ଆସ୍ତିକ୍ୟ’ (ଆସ୍ତିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା) କୁହାଯାଏ।
Verse 56
बंधुराजभयाद्बुद्धिश्रद्धा सा च कनीयसी । सर्वाभावे दरिद्र स्तु वाचा वा कर्मणा यजेत्
ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ରାଜଭୟରୁ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ତାହାର ଭକ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ। ତଥାପି ସର୍ବାଭାବରେ, ଦରିଦ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବାଚା (ଜପ-ପ୍ରାର୍ଥନା) କିମ୍ବା ଯଥାଶକ୍ତି କର୍ମଦ୍ୱାରା ଶିବପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 57
वाचिकं यजनं विद्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिकम् । तीर्थयात्राव्रताद्यं हि कायिकं यजनं विदुः
ମନ୍ତ୍ର, ସ୍ତୋତ୍ର, ଜପ ଆଦି ଯୁକ୍ତ ପୂଜାକୁ ବାଚିକ ଯଜନ ବୋଲି ଜାଣ। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ବ୍ରତ ଆଦିକୁ କାୟିକ (ଶାରୀରିକ) ଯଜନ ବୋଲି ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି।
Verse 58
येन केनाप्युपायेन ह्यल्पं वा यदि वा बहु । देवतार्पणबुद्ध्या च कृतं भोगाय कल्पते
ଯେ କୌଣସି ଉପାୟରେ—ଅଳ୍ପ ହେଉ କି ବହୁ—ଦେବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ବୁଦ୍ଧିରେ କରାଗଲେ, ସେହିଟି ପ୍ରସାଦରୂପ ଭୋଗ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 59
तपश्चर्या च दानं च कर्तव्यमुभयं सदा । प्रतिश्रयं प्रदातव्यं स्ववर्णगुणशोभितम्
ତପଶ୍ଚର୍ୟା ଓ ଦାନ—ଏ ଦୁଇଟି ସଦା କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ବର୍ଣ୍ଣ-ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ସଦ୍ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଅତିଥି-ସତ୍କାର ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 60
देवानां तृप्तयेऽत्यर्थं सर्वभोगप्रदं बुधैः । इहाऽमुत्रोत्तमं जन्मसदाभोगं लभेद्बुधः । ईश्वरार्पणबुद्ध्या हि कृत्वा मोक्षफलं लभेत्
ଦେବମାନଙ୍କ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବରେ କରାଯାଇଥିବା ଏହି କର୍ମ ବିଦ୍ୱାନମତେ ସର୍ବଭୋଗପ୍ରଦ। ବିବେକୀ ଭକ୍ତ ଇହ ଓ ଅମୁତ୍ର ଉଭୟେ ଉତ୍ତମ ଜୀବନ ଓ ସ୍ଥାୟୀ କଲ୍ୟାଣ ଲଭେ; ଏବଂ ଈଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅର୍ପଣବୁଦ୍ଧିରେ କଲେ ମୋକ୍ଷଫଳ ମଧ୍ୟ ପାଏ।
Verse 61
य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति सदा नरः । तस्य वैधर्मबुद्धिश्च ज्ञानसिद्धिः प्रजायते
ଯେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଯେ ସଦା ଏହାକୁ ଶୁଣେ, ତାହାରେ ଧର୍ମବିବେକବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନସିଦ୍ଧିର ଫଳ ଉଦୟ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
It argues that ritual “phala” is not uniform: it scales according to kṣetra (place) and kāla (time). Yet it simultaneously introduces an interior criterion—where the mind truly inclines—suggesting that inner orientation can outweigh even highly ranked external locations.
The hierarchy encodes a Shaiva information model of sacrality: external sanctity (tīrtha, riverbanks, temples, mountains) and cosmic thresholds (saṅkramaṇa, viṣuva, ayana, eclipses) are treated as amplifiers of intention. The rahasya is that the ‘amplifier’ ultimately depends on bhāva—purity and focused resolve—making sacred geography a pedagogical ladder toward internalized sacredness.
No single iconic manifestation (e.g., a named form like Bhairava or Umā) is foregrounded in the sampled passage; instead, the chapter emphasizes Śiva-centered ritual ecology—devālaya worship, tīrtha practice, and auspicious kāla—by which Śiva’s presence is accessed through sanctified space-time rather than through a specific anthropomorphic form.