
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ ଶିବପୁରାଣର କଥାପ୍ରବାହ ଓ ଜ୍ଞାନ-ପ୍ରମାଣର ଢାଞ୍ଚା ସ୍ଥାପନ କରେ। ମଙ୍ଗଳାଚରଣରେ ବ୍ୟାସ ଶିବଙ୍କୁ ପଞ୍ଚାନନ ଏବଂ ଅବିନାଶୀ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଦେବତା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା–କାଳିନ୍ଦୀ (ଯମୁନା) ସଙ୍ଗମ ଥିବା ପ୍ରୟାଗର ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର/ମହାକ୍ଷେତ୍ରରେ ସଂଯମୀ ଋଷିମାନେ ମହାସତ୍ର ଯଜ୍ଞ କରୁଥାନ୍ତି। ଏହି ସଭାର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ବ୍ୟାସପରମ୍ପରାର ଶିଷ୍ୟ, ପୁରାଣବକ୍ତା ସୂତ (ରୋମହର୍ଷଣ) ସେଠାକୁ ଆସନ୍ତି। ଋଷିମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇ ସ୍ତୁତି ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କର ଅଧିକାର ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ ସମଗ୍ର ପୁରାଣଜ୍ଞାନର ଜ୍ଞାତା ଓ ଅଦ୍ଭୁତ କଥାର ନିଧି ଭାବେ ମାନନ୍ତି। ଶ୍ରେୟସ୍ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କଲ୍ୟାଣ) ଦାନ ନକରି ଯିବେନି ବୋଲି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଭାବେ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ, ବକ୍ତୃପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଓ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପ ପ୍ରବଚନର ଆରମ୍ଭ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
Verse 1
इति श्रीशैवेमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायां मुनिप्रश्नवर्णनो नाम प्रथमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶୈବ ମହାପୁରାଣ (ଶିବପୁରାଣ)ର ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରସଂହିତାରେ ‘ମୁନିପ୍ରଶ୍ନବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 2
मुनयः शंसितात्मानस्सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे
ସେହି ମୁନିମାନେ—ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ସଂୟମିତ ଆତ୍ମାବାନ, ସତ୍ୟବ୍ରତରେ ପରାୟଣ—ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଥିଲେ; ସେମାନେ ମହାସତ୍ର (ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞସତ୍ର) ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 3
तत्र सत्रं समाकर्ण्य व्यासशिष्यो महामुनिः । आजगाम मुनीन्द्र ष्टुं सूतः पौराणिकोत्तमः
ସେଠାରେ ହେଉଥିବା ସତ୍ରଯଜ୍ଞର ସମାଚାର ଶୁଣି, ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ ମହାମୁନି, ପୁରାଣବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂତ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଆସିଲେ।
Verse 4
तं दृष्ट्वा सूतमायांतं हर्षिता मुनयस्तदा । चेतसा सुप्रसन्नेन पूजां चक्रुर्यथाविधि
ଆସୁଥିବା ସୂତଙ୍କୁ ଦେଖି ସେହିବେଳେ ମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଚିତ୍ତରେ ସେମାନେ ବିଧିଅନୁସାରେ ପୂଜା-ସତ୍କାର କଲେ।
Verse 5
ततो विनयसंयुक्ता प्रोचुः सांजलयश्च ते । सुप्रसन्ना महात्मानः स्तुतिं कृत्वायथाविधि
ତାପରେ ସେମାନେ ବିନୟଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ। ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେ ଯଥାବିଧି ସ୍ତୁତି କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲେ।
Verse 6
रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्वै भाग्यगौरवात् । पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यर्थमीयिवान्
ହେ ରୋମହର୍ଷଣ, ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ! ତୁମ ଭାଗ୍ୟର ଗୌରବରୁ ତୁମେ ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ସମଗ୍ର ପୁରାଣବିଦ୍ୟାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥସହ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ।
Verse 7
तस्मादाश्चर्य्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम् । रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः
ଏହିହେତୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟମୟ ପବିତ୍ର କଥାମାନଙ୍କର ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ପାତ୍ର; ଯେପରି ରତ୍ନାକର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତମ ସାରଯୁକ୍ତ ରତ୍ନମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଭିତରେ ଧାରଣ କରେ।
Verse 8
यच्च भूतं च भव्यं च यच्चान्यद्वस्तु वर्तते । न त्वयाऽविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते
ହେ ଭଗବାନ ଶିବ! ଯାହା ଭୂତ, ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେକୌଣସି ବସ୍ତୁ ଯାହା ଅଛି—ତ୍ରିଲୋକରେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅଜଣା କିଛି ନାହିଁ।
Verse 9
त्वं मद्दिष्टवशादस्य दर्शनार्थमिहागतः । कुर्वन्किमपि नः श्रेयो न वृथा गंतुमर्हसि
ମୋ ଆଦେଶରେ ତୁମେ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ; ତେଣୁ ଆମ ଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ କିଛି କର, ଯେଣୁ ତୁମ ଯାତ୍ରା ବ୍ୟର୍ଥ ନ ହେଉ।
Verse 10
तत्त्वं श्रुतं स्म नः सर्वं पूर्वमेव शुभाशुभम् । न तृप्तिमधिगच्छामः श्रवणेच्छा मुहुर्मुहुः
ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ସହିତ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଆମେ ପୂର୍ବରୁ ଶୁଣିଛୁ; ତଥାପି ତୃପ୍ତି ହୁଏନି—ବାରମ୍ବାର ଶ୍ରବଣଇଚ୍ଛା ମନେ ଜାଗେ।
Verse 11
इदानीमेकमेवास्ति श्रोतव्यं सूत सन्मते । तद्र हस्यमपि ब्रूहि यदि तेऽनुग्रहो भवेत्
ଏବେ, ହେ ସୂତ, ହେ ସନ୍ମତେ! ଶୁଣିବାଯୋଗ୍ୟ ସତ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଅଛି; ଯଦି ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହ ହୁଏ, ସେଇ ରହସ୍ୟ ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟ କହ।
Verse 12
प्राप्ते कलियुगे घोरे नराः पुण्यविवर्जिताः । दुराचाररताः सर्वे सत्यवार्तापराङ्मुखाः
ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗ ଆସିଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପୁଣ୍ୟବିହୀନ ହୁଅନ୍ତି; ସମସ୍ତେ ଦୁରାଚାରରେ ରତ ହୋଇ ସତ୍ୟବାର୍ତ୍ତାରୁ ପରାଙ୍ମୁଖ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 13
परापवादनिरताः परद्र व्याभिलाषिणः । परस्त्रीसक्तमनसः परहिंसापरायणाः
ସେମାନେ ପରନିନ୍ଦାରେ ନିରତ, ପରଧନକୁ ଲୋଭ କରନ୍ତି, ପରସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ ମନ ଧରନ୍ତି ଏବଂ ପରହିଂସାରେ ପରାୟଣ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 14
देहात्मदृष्टया मूढा नास्तिकाः पशुबुद्धयः । मातृपितृकृतद्वेषाः स्त्रीदेवाः कामकिंकराः
ଦେହକୁ ହିଁ ଆତ୍ମା ଭାବି ମୋହିତ ହୋଇ ସେମାନେ ନାସ୍ତିକ ଓ ପଶୁବୁଦ୍ଧି ହୋଇଯାନ୍ତି। ମାତା-ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱେଷ ରଖି, ସ୍ତ୍ରୀକୁ ‘ଦେବତା’ କରି କାମର ଦାସ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 15
विप्रा लोभग्रहग्रस्ता वेदविक्रयजीविनः । धनार्जनार्थमभ्यस्तविद्या मदविमोहिताः
ବିପ୍ରମାନେ ଲୋଭର ଗ୍ରହରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ବେଦ ବିକ୍ରୟ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଇଲେ। ଧନାର୍ଜନ ପାଇଁ ମାତ୍ର ବିଦ୍ୟା ଅଭ୍ୟାସ କରି, ମଦ-ମୋହରେ ବିବେକ ହରାଇଲେ।
Verse 16
त्यक्तस्वजातिकर्माणः प्रायशःपरवंचकाः । त्रिकालसंध्यया हीना ब्रह्मबोधविवर्जिताः
ସେମାନେ ନିଜ ଜାତି-ଧର୍ମର କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରାୟଃ ପରକୁ ବଞ୍ଚକ ହେଲେ। ତ୍ରିକାଳ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ହୀନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମବୋଧ—ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ—ରୁ ବିବର୍ଜିତ ରହିଲେ।
Verse 17
अदयाः पंडितं मन्यास्स्वाचारव्रतलोपकाः । कृष्युद्यमरताः क्रूरस्वभावा मलिनाशयाः
ସେମାନେ ଦୟାହୀନ, ତଥାପି ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତ ଭାବନ୍ତି। ସ୍ୱାଚାର ଓ ବ୍ରତ ତ୍ୟାଗ କରି, କୃଷି ଓ ଲୋକିକ ଉଦ୍ୟମରେ ମାତ୍ର ରତ; ସ୍ୱଭାବେ କ୍ରୂର ଓ ଅନ୍ତରେ ମଲିନ।
Verse 18
क्षत्रियाश्च तथा सर्वे स्वधर्मत्यागशीलिनः । असत्संगाः पापरता व्यभिचारपरायणाः
କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ତ୍ୟାଗକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଅସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଲୀନ, ପାପରେ ରତ ଓ ବ୍ୟଭିଚାର‑ଅଧର୍ମରେ ପରାୟଣ ହେଲେ।
Verse 19
अशूरा अरणप्रीताः पलायनपरायणाः । कुचौरवृत्तयः शूद्रा ः कामकिंकरचेतसः
ସେମାନେ ଶୌର୍ୟହୀନ, ଅରଣ୍ୟ‑ଅବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରୀତ ଓ ସଦା ପଳାୟନରେ ପରାୟଣ ହେଲେ। କ୍ଷୁଦ୍ର ଚୋରିବୃତ୍ତିରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଏମାନେ—ଶୂଦ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ମନରେ କାମର ଦାସ ହେଲେ।
Verse 20
शस्त्रास्त्रविद्यया हीना धेनुविप्रावनोज्झिताः । शरण्यावनहीनाश्च कामिन्यूतिमृगास्सदा
ସେମାନେ ଶସ୍ତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ର ବିଦ୍ୟାରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରୁ ଅପସୃତ, ଏବଂ ଶରଣ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ-ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ହୀନ ଥିଲେ; ସେମାନେ ସଦା କାମନାରେ ଚଞ୍ଚଳ, ଝୁଣ୍ଡେ ଝୁଣ୍ଡେ ବିଷୟ ପଛେ ଧାଉଥିବା ମୃଗ ପରି ରହୁଥିଲେ।
Verse 21
प्रजापालनसद्धर्मविहीना भोगतत्पराः । प्रजासंहारका दुष्टा जीवहिंसाकरा मुदा
ପ୍ରଜାପାଳନର ସଦ୍ଧର୍ମରୁ ବିହୀନ ହୋଇ ସେମାନେ କେବଳ ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ। ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବର ସେମାନେ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସଂହାର କଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଜୀବହିଂସା କରିଲେ।
Verse 22
वैश्याः संस्कारहीनास्ते स्वधर्मत्यागशीलिनः । कुपथाः स्वार्जनरतास्तुलाकर्मकुवृत्तयः
ବୈଶ୍ୟମାନେ ସଂସ୍କାରହୀନ ଓ ସ୍ୱଧର୍ମ ତ୍ୟାଗୀ ଅଟନ୍ତି । ସେମାନେ କୁପଥଗାମୀ, ସ୍ୱାର୍ଥପର ଏବଂ ବାଣିଜ୍ୟରେ ଅସତ୍ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ।
Verse 23
गुरुदेवद्विजातीनां भक्तिहीनाः कुबुद्धयः । अभोजितद्विजाः प्रायः कृपणा बद्धमुष्टयः
ସେମାନେ ଗୁରୁ, ଦେବତା ଓ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିହୀନ ଏବଂ କୁବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ । ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୃପଣ ଅଟନ୍ତି ।
Verse 24
कामिनीजारभावेषु सुरता मलिनाशयाः । लोभमोहविचेतस्काः पूर्तादिसुवृषोज्झिताः
ସେମାନେ କାମାସକ୍ତ ଓ ପରସ୍ତ୍ରୀଗାମୀ, ସେମାନଙ୍କ ମନ କଳୁଷିତ । ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ପଡ଼ି ସେମାନେ ଦାନ-ପୁଣ୍ୟ ଆଦି ସତ୍କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି ।
Verse 25
तद्वच्छूद्रा श्च ये केचिद्ब्राह्मणाचारतत्पराः । उज्ज्वलाकृतयो मूढाः स्वधर्मत्यागशीलिनः
ସେହିପରି କେତେକ ଶୂଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣାଚାର ଅନୁସରଣରେ ତତ୍ପର ହୁଅନ୍ତି; ବାହ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ, ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମ ତ୍ୟାଗକୁ ପ୍ରବଣ।
Verse 26
कर्तारस्तपसां भूयो द्विजतेजोपहारकाः । शिश्वल्पमृत्युकाराश्च मंत्रोच्चारपरायणाः
ସେମାନେ ଅଧିକ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ତେଜ ବଢ଼ାନ୍ତି; ଅକାଳମୃତ୍ୟୁକୁ କମାନ୍ତି; ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣରେ ସଦା ପରାୟଣ ରହନ୍ତି।
Verse 27
शालिग्रामशिलादीनां पूजकाहोमतत्पराः । प्रतिकूलविचाराश्च कुटिला द्विजदूषकाः
ସେମାନେ ଶାଳିଗ୍ରାମଶିଳା ଆଦିର ପୂଜାକାରୀ ଏବଂ ହୋମକର୍ମରେ ତତ୍ପର ଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଚିନ୍ତା ପ୍ରତିକୂଳ, ଆଚରଣ କୁଟିଳ, ଏବଂ ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି।
Verse 28
धनवंतः कुकर्म्माणो विद्यावन्तो विवादिनः । आख्यायोपासना धर्मवक्तारो धर्मलोपकाः
(ଏହି ଯୁଗରେ) ଧନୀମାନେ କୁକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହେବେ, ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନମାନେ କଳହପ୍ରିୟ ବିବାଦୀ ହେବେ। କଥାକହାଣୀ ଓ ବାହ୍ୟ ଉପାସନାରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକେ ଧର୍ମ କଥା କହିବେ—କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ହିଁ ଧର୍ମହ୍ରାସର କାରଣ ହେବେ।
Verse 29
सुभूपाकृतयो दंभाः सुदातारो महामदाः । विप्रादीन्सेवकान्मत्वा मन्यमाना निजं प्रभुम्
ମହାରାଜାଙ୍କ ପରି ଆଡମ୍ବର କରୁଥିବା ସେଇ ଦମ୍ଭୀମାନେ, ଦେଖାଦେଖି ଦାନ କରି ମଧ୍ୟ ମହା ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେବକ ଭାବି, ନିଜକୁ ହିଁ ସ୍ୱାମୀ ମନେ କଲେ।
Verse 30
स्वधर्मरहिता मूढाः संकराः क्रूरबुद्धयः । महाभिमानिनो नित्यं चतुर्वर्णविलोपकाः
ଯେମାନେ ସ୍ୱଧର୍ମରହିତ, ମୂଢ, ସଂକର ଆଚରଣବାନ୍ ଓ କ୍ରୂରବୁଦ୍ଧି, ସେମାନେ ସଦା ମହାଅଭିମାନରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଲୋପ କରୁଥିବା ହୁଅନ୍ତି।
Verse 31
सुकुलीनान्निजान्मत्वा चतुर्वर्णैर्विवर्तनाः । सर्ववर्णभ्रष्टकरा मूढास्सत्कर्मकारिणः
ସୁକୁଳୀନମାନଙ୍କୁ ନିଜ (ସତ୍ୟ) ଲୋକ ଭାବି ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି। ଏମିତି ମୂଢମାନେ ସତ୍କର୍ମକାରୀ ଭାବେ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ପତନ ଓ ଭ୍ରଷ୍ଟତାର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 32
स्त्रियश्च प्रायशो भ्रष्टा भर्त्रवज्ञानकारिकाः । श्वशुरद्रो हकारिण्यो निर्भया मलिनाशनाः
ନାରୀମାନେ ପ୍ରାୟଃ ଧର୍ମଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରିଲେ। ଶ୍ୱଶୁର ଆଦି ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୋହୀ, ନିର୍ଭୟ, ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଓ ଶୌଚ‑ଲଜ୍ଜାହୀନ ହେଲେ।
Verse 33
कुहावभावनिरताः कुशीलास्स्मरविह्वलाः । जारसंगरता नित्यं स्वस्वामिविमुखास्तथा
ସେମାନେ ଛଳ‑କପଟ ଓ ଢୋଙ୍ଗରେ ଲୀନ, ଦୁଶ୍ଚରିତ୍ର ଏବଂ କାମଜ୍ୱରରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ସଦା ପରପୁରୁଷ‑ସଙ୍ଗରେ ଆସକ୍ତ ରହି, ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଓ ସ୍ୱଧର୍ମରୁ ବିମୁଖ ହେଲେ।
Verse 34
तनया मातृपित्रोश्च भक्तिहीना दुराशयाः । अविद्यापाठका नित्यं रोगग्रसितदेहकाः
ସନ୍ତାନମାନେ ମାତା‑ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିହୀନ ଓ ଦୁରାଶାପରାୟଣ ହେଲେ। ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟାମୟ ପାଠରେ ଲିପ୍ତ ରହିଲେ ଏବଂ ଦେହ ସଦା ରୋଗଗ୍ରସ୍ତ ରହିଲା।
Verse 35
एतेषां नष्टबुद्धीनां स्वधर्मत्यागशीलिनाम् । परलोकेपीह लोके कथं सूत गतिर्भवेत्
ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି ଏବଂ ଯେମାନେ ସ୍ୱଧର୍ମ ତ୍ୟାଗରେ ଆସକ୍ତ—ହେ ସୂତ! ଇହଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଶୁଭଗତି କିପରି ହେବ?
Verse 36
इति चिंताकुलं चित्तं जायते सततं हि नः । परोपकारसदृशो नास्ति धर्मो परः खलु
ଏହିପରି ଆମ ଚିତ୍ତ ସଦା ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ। ନିଶ୍ଚୟ, ପରୋପକାର ସମ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
Verse 37
लघूपायेन येनैषां भवेत्सद्योघनाशनम् । सर्व्वसिद्धान्तवित्त्वं हि कृपया तद्वदाधुना
କୃପାକରି ଏବେ ସେହି ସହଜ ଉପାୟ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏମାନଙ୍କ ପାପର ଘନରାଶି ସତ୍ୱର ନଶିଯାଉ ଏବଂ ଶିବ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହେଉ।
Verse 38
व्यास उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । मनसा शंकरं स्मृत्वा सूतः प्रोवाच तान्मुनीन्
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଭାବିତାତ୍ମା ମୁନିମାନଙ୍କର ସେହି ବଚନ ଶୁଣି, ସୂତ ମନରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପରେ ସେହି ମୁନିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Rather than a major mythic episode, the chapter presents a theological-epistemic setup: sages at Prayāga convene a mahāsatra, receive Sūta Romaharṣaṇa (Vyāsa’s disciple in the narrative lineage), and formally request liberating instruction—thereby establishing the Purāṇa as an authorized answer to disciplined inquiry.
Key symbols function architecturally: the confluence (saṅgama) signifies integration of streams—ritual action and liberating knowledge—while the mahāsatra symbolizes sustained, collective tapas and readiness. The five-faced Śiva (Pañcānana) in the opening praise signals totality of divine cognition/presence, preparing the reader for a comprehensive Śaiva worldview.
Śiva is highlighted as Śaṅkara and Ambikeśa, with the iconographic marker Pañcānana (five-faced). Gaurī is not independently developed in this chapter; her presence is implicit through the epithet Ambikeśa (Lord of Ambikā), reinforcing Śiva’s relational theology without shifting the chapter away from its framing purpose.