नरकलोकवर्णनम् (Narakaloka-varṇanam) — Description of the Hell-Realms

Verse 1

चित्रगुप्त उवाच । भो भो दुष्कृतकर्म्माणः पर द्रव्यापहारकाः । गर्विता रूपवीर्येण परदारावमर्द्दकाः

ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ କହିଲେ— ହେ ହେ, ପାପକର୍ମ କରୁଥିବାମାନେ! ପରଧନ ଅପହରଣକାରୀମାନେ! ରୂପ ଓ ବଳର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ପରସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଥିବାମାନେ!

Verse 2

यस्त्वयं क्रियते कर्म तदिदं भुज्यते पुनः । तत्किमात्मोपघातार्थं भवद्भिर्दुष्कृतं कृतम्

ଏଠାରେ ଯେ କର୍ମ କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ପୁନଃ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ। ତେବେ ଆତ୍ମବିନାଶ ପାଇଁ ତୁମେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କାହିଁକି କଲ?

Verse 3

इदानीं किं प्रलप्यध्वे पीड्यमानास्स्वकर्मभिः । भुज्यंतां स्वानि कर्म्माणि नास्ति दोषो हि कस्यचित्

ଏବେ ତୁମେ କାହିଁକି ବିଳାପ କରୁଛ, ଯେତେବେଳେ ନିଜ କର୍ମରେ ପୀଡିତ? ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଭୋଗୁ; ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ୟ କାହାର ଦୋଷ ନାହିଁ।

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । एवं ते पृथिवीपालास्संप्राप्तास्तत्समीपतः । स्वकीयैः कर्म्मभिघौरैर्दुष्कर्म्मबलदर्पिणः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବେ ସେହି ପୃଥିବୀପାଳ (ରାଜାମାନେ) ତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ନିଜ ଘୋର କର୍ମରେ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ, ଦୁଷ୍କର୍ମଜନିତ ବଳର ଦର୍ପରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଅହଂକାରରେ ଆଗେଇଲେ।

Verse 5

तानपि क्रोधसंयुक्तश्चित्रगुप्तो महाप्रभुः । संशिक्षयति धर्मज्ञो यमराजानुशिक्षया

ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧସଂଯୁକ୍ତ ମହାପ୍ରଭୁ ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ—ଧର୍ମଜ୍ଞ—ଯମରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ଶାସନାନୁଶାସନ ଅନୁସାରେ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ସଂଶୋଧନ କରନ୍ତି।

Verse 6

चित्रगुप्त उवाच । भो भो नृपा दुराचाराः प्रजा विध्वंसकारिणः । अल्पकालस्य राज्यस्य कृते किं दुष्कृतं कृतम्

ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତ କହିଲେ—ହାୟ ହାୟ! ହେ ଦୁରାଚାରୀ ରାଜାମାନେ, ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବାମାନେ! ଅଳ୍ପକାଳୀନ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ତୁମେ କେତେ ପାପକର୍ମ କରିଛ?

Verse 7

राज्यभोगेन मोहेन बलादन्यायतः प्रजाः । यद्दण्डिताः फलं तस्य भुज्यतामधुना नृपाः

ହେ ନୃପମାନେ! ରାଜ୍ୟଭୋଗର ମୋହରେ ବଳପୂର୍ବକ ଓ ଅନ୍ୟାୟରେ ତୁମେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡିତ କରିଥିଲ; ସେହି କର୍ମର ଫଳ ଏବେ ଭୋଗ କର।

Verse 8

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां नरकलोकवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଉମାସଂହିତାରେ “ନରକଲୋକବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 9

पश्यामि तद्बलं नष्टं येन विध्वंसिताः प्रजाः । यमदूतैर्योज्यमाना अधुना कीदृशं भवेत्

ଯେ ବଳରେ ପୂର୍ବେ ପ୍ରଜାମାନେ ବିନାଶ ପାଉଥିଲେ, ସେଇ ବଳ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ମୁଁ ଦେଖୁଛି। ଏବେ ଯମଦୂତମାନେ ଧରି ବାନ୍ଧୁଥିବାବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ଦଶା କେମିତି ହେବ?

Verse 10

सनत्कुमार उवाच । एवं बहुविधैर्वाक्यैरुपलब्धा यमेन ते । स्वानि कर्माणि शोचंति तूष्णीं तिष्ठंति पार्थिवाः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏଭଳି ଯମ ନାନା ପ୍ରକାର ବଚନରେ ତାଡ଼ନା କରିଲେ, ସେହି ପାର୍ଥିବ ଲୋକମାନେ ନିଜ କର୍ମକୁ ନେଇ ଶୋକ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିରବ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହନ୍ତି।

Verse 11

इति कर्म्म समुद्दिश्य नृपाणां धर्म्मराड्यमः । तत्पापपंकशुद्ध्यर्थमिदं दूतान्ब्रवीति च

ଏହିପରି ନୃପମାନଙ୍କର ଧର୍ମମୟ ରାଜ୍ୟଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ପାପରୂପ କାଦୁଆର ଶୁଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତେ ସେ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 12

यमराज उवाच । भोभोश्चण्ड महाचंड गृहीत्वा नृपतीन्बलात् । नियमेन विशुद्यध्वं क्रमेण नरकाग्निषु

ୟମରାଜ କହିଲେ— “ହେ ଚଣ୍ଡ, ହେ ମହାଚଣ୍ଡ! ସେହି ନୃପମାନଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଧର; ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ନରକାଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ କର।”

Verse 14

सनत्कुमार उवाच । ततश्शीघ्रं समादाय नृपान्संगृह्य पादयोः । भ्रामयित्वा तु वेगेन निक्षिप्योर्ध्वं प्रगृह्य च । सर्वप्रायेण महतातीव तप्ते शिलातले । आस्फालयंति तरसा वज्रेणेव महाद्रुमान्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ— ତାପରେ ସେମାନେ ନୃପମାନଙ୍କୁ ପାଦରେ ଶୀଘ୍ର ଧରି, ବେଗରେ ଘୁରାଇ ଉପରକୁ ଛାଡ଼ି ପୁଣି ଧରନ୍ତି। ପ୍ରାୟଃ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପ୍ତ ଶିଳାତଳରେ ମହାବେଗେ ଆଘାତ କରନ୍ତି— ଯେପରି ବଜ୍ର ମହାବୃକ୍ଷକୁ ପତନ କରାଏ।

Verse 15

ततस्सरक्तं श्रोत्रेण स्रवते जर्जरीकृतः । निस्संज्ञस्स सदा देही निश्चेष्टस्संप्रजायते

ତାପରେ ତାହାର ଦେହ ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ; କାନ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତ ସ୍ରବେ। ଦେହଧାରୀ ସଦା ଅଚେତନ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 16

ततस्स वायुना स्पृष्टस्सतैरुज्जीवितः पुनः । ततः पापविशुद्ध्यर्थं क्षिपंति नरकार्णवे

ତାପରେ ବାୟୁସ୍ପର୍ଶରେ ଶତଶଃ ଲୋକ ତାକୁ ପୁଣି ଜୀବିତ କରନ୍ତି; ତା’ପରେ ପାପଶୁଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତେ ତାକୁ ନରକ-ସମୁଦ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।

Verse 17

अष्टाविंशतिसंख्याभिः क्षित्यधस्सप्तकोटयः । सप्तमस्य तलस्यांते घोरे तमसि संस्थितः

ପୃଥିବୀର ତଳେ ଅଠାଇଶ ଓ ସାତ କୋଟି (ଯୋଜନ) ପରିମାଣ ଗଭୀରତାରେ, ସପ୍ତମ ତଳର ଶେଷ ସୀମାନ୍ତରେ, ସେ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 18

घोराख्या प्रथमा कोटिः सुघोरा तदधः स्थिता । अतिघोरा महाघोरा घोररूपा च पंचमी

ପ୍ରଥମ ବିଭାଗ ‘ଘୋରା’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ତାହାର ତଳେ ‘ସୁଘୋରା’ ଅବସ୍ଥିତ। ପରେ ‘ଅତିଘୋରା’ ଓ ‘ମହାଘୋରା’; ପଞ୍ଚମଟି ‘ଘୋରରୂପା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 19

षष्ठी तलातलाख्या च सप्तमी च भयानका । अष्टमी कालरात्रिश्च नवमी च भयोत्कटा

ଷଷ୍ଠଟି ‘ତଲାତଲା’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସପ୍ତମଟି ଭୟାନକ। ଅଷ୍ଟମଟି ‘କାଳରାତ୍ରି’ ବୋଲି ଜଣା; ନବମଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟୋତ୍କଟ।

Verse 20

दशमी तदधश्चण्डा महाचण्डा ततोऽप्यधः । चण्डकोलाहला चान्या प्रचण्डा चण्डनायिका

ଦଶମ ସ୍ତର ‘ଦଶମୀ’। ତାହାର ତଳେ ‘ଚଣ୍ଡା’; ତାହାଠାରୁ ଅଧୋ ‘ମହାଚଣ୍ଡା’। ପୁନଃ ତଳେ ‘ଚଣ୍ଡକୋଲାହଲା’; ଏବଂ ‘ପ୍ରଚଣ୍ଡା’ ଓ ‘ଚଣ୍ଡନାୟିକା’।

Verse 21

पद्मा पद्मावती भीता भीमा भीषणनायिका । कराला विकराला च वज्राविंशतिमा स्मृता

ସେ ପଦ୍ମା, ପଦ୍ମାବତୀ, ଭୀତା, ଭୀମା, ଭୀଷଣନାୟିକା, କରାଳା, ବିକରାଳା ଓ ବଜ୍ରା—ଏହି ନାମରେ ସ୍ମରଣୀୟ; ଏହି ଗଣନାରେ ସେ ବିଂଶତିତମୀ।

Verse 22

त्रिकोणा पञ्चकोणा च सुदीर्घा चाखिलार्तिदा । समा भीमबला भोग्रा दीप्तप्रायेति चान्तिमी

ସେ ତ୍ରିକୋଣା ଓ ପଞ୍ଚକୋଣା; ସୁଦୀର୍ଘା ଏବଂ ଅଖିଲାର୍ତିଦା। ସେ ସମା, ଭୀମବଲା, ଭୋଗ୍ରା; ଏବଂ ଶେଷରେ ଦୀପ୍ତପ୍ରାୟା—ତେଜରେ ଜ୍ୱଳମାନ।

Verse 23

इति ते नामतः प्रोक्ता घोरा नरककोटयः । अष्टाविंशतिरेवैताः पापानां यातनात्मिकाः

ଏହିପରି ନାମ ସହିତ ତୁମକୁ ଭୟଙ୍କର ନରକସମୂହ କୁହାଗଲା। ଏଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ଅଠାଇଶ—ପାପର ଫଳରୂପ ଯାତନାସ୍ୱଭାବ ଲୋକ।

Verse 24

तासां क्रमेण विज्ञेयाः पंच पञ्चैव नायकाः । प्रत्येकं सर्वकोटीनां नामतस्संनिबोधत

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମେ ଜାଣିବାକୁ—ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚ ନାୟକ ଅଛନ୍ତି। ଏବେ ସମସ୍ତ କୋଟିର ପ୍ରତ୍ୟେକର ନାୟକମାନଙ୍କୁ ନାମସହିତ ଭଲଭାବେ ବୁଝ।

Verse 25

रौरवः प्रथमस्तेषां रुवंते यत्र देहिनः । महारौरवपीडाभिर्महांतोऽपि रुदंति च

ସେହି ନରକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୌରବ ପ୍ରଥମ; ଯେଉଁଠାରେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦନ୍ତି। ମହାରୌରବର ପୀଡାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ମହାବଳୀମାନେ ମଧ୍ୟ ରୁଦନ କରନ୍ତି।

Verse 26

ततश्शीतं तथा चोष्णं पंचाद्या नायकास्स्मृताः । सुघोरस्तु महातीक्ष्णस्तथा संजीवनः स्मृतः

ତାପରେ ‘ଶୀତ’ ଓ ‘ଉଷ୍ଣ’ ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ ନାୟକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ମରଣୀୟ। ଏବଂ ‘ସୁଘୋର’, ‘ମହାତୀକ୍ଷ୍ଣ’ ତଥା ‘ସଂଜୀବନ’ ମଧ୍ୟ ନାୟକ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 27

महातमो विलोमश्च विलोपश्चापि कंटक । तीव्रवेगः करालश्च विकरालः प्रकंपनः

“(ସେମାନଙ୍କ ନାମ) ମହାତମ, ବିଲୋମ, ବିଲୋପ ଏବଂ କଣ୍ଟକ; ତଥା ତୀବ୍ରବେଗ, କରାଳ, ବିକରାଳ ଓ ପ୍ରକମ୍ପନ।”

Verse 28

महावक्रश्च कालश्च कालसूत्रः प्रगर्जनः । सूचीमुखस्सुनेतिश्च खादकस्सुप्रपीडनः

(ସେମାନଙ୍କ ନାମ) ମହାବକ୍ର, କାଳ, କାଳସୂତ୍ର, ପ୍ରଗର୍ଜନ, ସୂଚୀମୁଖ, ସୁନେତି, ଖାଦକ ଓ ସୁପ୍ରପୀଡନ।

Verse 29

कुम्भीपाकसुपाकौ च क्रकचश्चातिदारुणः । अंगारराशिभवनं मेरुरसृक्प्रहितस्ततः

ତାପରେ ସେ କୁମ୍ଭୀପାକ ଓ ସୁପାକ ନାମକ ନରକରେ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ କ୍ରକଚରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ; ପରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାରର ଢେର-ନିବାସରେ ଓ ରକ୍ତଧାରା ପ୍ରବାହିତ ପର୍ବତରେ ପତିତ କରାଯାଏ।

Verse 30

तीक्ष्णतुण्डश्च शकुनिर्महासंवर्तकः क्रतुः । तप्तजंतुः पंकलेपः प्रतिमांसस्त्रपूद्भवः

ତୀକ୍ଷ୍ଣତୁଣ୍ଡ, ଶକୁନି, ମହାସଂବର୍ତ୍ତକ, କ୍ରତୁ; ଏବଂ ତପ୍ତଜନ୍ତୁ, ପଙ୍କଲେପ, ପ୍ରତିମାଂସ, ତ୍ରପୂଦ୍ଭବ—ଏହିପରି ସେ ଘୋର ସତ୍ତ୍ୱମାନେ କଥିତ।

Verse 31

उच्छ्वासस्सुनिरुच्छ्वासो सुदीर्घः कूटशाल्मलिः । दुरिष्टस्सुमहावादः प्रवादस्सुप्रतापनः

ସେ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଓ ସୁନିରୁଚ୍ଛ୍ୱାସ (ନିୟମିତ ପ୍ରଶ୍ୱାସ) ଅଟେ; ସେ ପରମ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ; ସେ କୂଟଶାଲ୍ମଲି ସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ, ଦୃଢ଼ ସ୍ତମ୍ଭ। ସେ ଦୁର୍ଜୟ ଦର୍ଶନ/ବିଧାନ; ସେ ମହାଘୋଷ; ସେ ଅଶୁଦ୍ଧି ଦହନକାରୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରବାଦ।

Verse 32

ततो मेघो वृषः शाल्मस्सिंहव्याघ्रगजाननाः । श्वसूकराजमहिषघूककोकवृकाननाः

ତାପରେ ମେଘ, ବୃଷଭ ଓ ଶାଲ୍ମଲୀ ବୃକ୍ଷ ସଦୃଶ ମୁଖବାନ; ସିଂହ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ଗଜ ସଦୃଶ ମୁଖବାନ; ଏବଂ ଶ୍ୱାନ, ସୂକର, ରାଜମହିଷ, ଘୂକ, କୋକ ଓ ବୃକ ସଦୃଶ ମୁଖବାନ ରୂପମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 33

ग्राहकुंभीननक्राख्या स्सर्पकूर्माख्यवायसाः । गृध्रोलूकहलोकाख्याः शार्दूलक्रथकर्कटाः

ଗ୍ରାହ, କୁମ୍ଭୀର ଓ ନକ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ; ସର୍ପ, କୂର୍ମ ଓ ବାୟସ ନାମରେ ଡାକାଯାଉଥିବା; ତଥା ଗୃଧ୍ର, ଉଲୂକ ଓ ହଲୋକ ନାମକ; ଏବଂ ଶାର୍ଦୂଳ, କ୍ରଥ ଓ କର୍କଟ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 34

मंडूकाः पूतिवक्त्राश्च रक्ताक्षः पूतिमृत्तिकाः । कणधूम्रस्तथाग्निश्च कृमिगन्धिवपुस्तथा

ମଣ୍ଡୂକ ସଦୃଶ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ମୁଖବାନ, ରକ୍ତନେତ୍ର, ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ କାଦୁଆରେ ଲିପ୍ତ; ଏବଂ ଧୂମ୍ର-ଶ୍ୟାମ, ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପ, କୃମିଗନ୍ଧି ଦେହବାନ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 35

अग्नीध्रश्चाप्रतिष्ठश्च रुधिराभश्श्वभोजनः । लाला भेक्षांत्रभक्षौ च सर्वभक्षः सुदारुणः

‘ଅଗ୍ନୀଧ୍ର’ ଓ ‘ଅପ୍ରତିଷ୍ଠ’; ‘ରୁଧିରାଭ’ (ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ) ଓ ‘ଶ୍ୱଭୋଜନ’ (ଶ୍ୱାନଭକ୍ଷକ); ‘ଲାଲା’, ‘ଭେକ୍ଷାନ୍ତ୍ରଭକ୍ଷ’ (ମଣ୍ଡୂକ ଓ ଆନ୍ତ୍ରଭକ୍ଷକ) ଏବଂ ‘ସର୍ବଭକ୍ଷ’ (ସବୁକିଛି ଭକ୍ଷକ)—ଏମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟାନକ ଥିଲେ।

Verse 36

कंटकस्सुविशालश्च विकटः कटपूतनः । अंबरीषः कटाहश्च कष्टा वैतरणी नदी

କଣ୍ଟକଭରା ଦେଶ, ଅତି ବିଶାଳ, ଭୟଙ୍କର; କଟପୂତନ, ଅମ୍ବରୀଷ, କଟାହ—ଏବଂ ଦୁଃଖଦାୟିନୀ ବୈତରଣୀ ନଦୀ (ଅଛି)।

Verse 37

सुतप्तलोहशयन एकपादः प्रपूरणः । असितालवनं घोरमस्थिभंगः सुपूरणः

ସେ ତପ୍ତ ଲୋହର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇଲା; ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଘୋର ତପ କଲା। ଭୟଙ୍କର ଅସିତାଳ ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଅସ୍ଥି ଭାଙ୍ଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହି ତପ ପୂରଣରେ ନିବିଷ୍ଟ ରହିଲା।

Verse 38

विलातसोऽसुयंत्रोऽपि कूटपाशः प्रमर्दनः । महाचूर्ण्णो सुचूर्ण्णोऽपि तप्तलोहमयं तथा

‘ବିଲାତସ’ ନାମକ ଯନ୍ତ୍ରଣା-ଯନ୍ତ୍ର, ‘ଅସୁଯନ୍ତ୍ର’ ମଧ୍ୟ; ଚକ୍କଣ କରୁଥିବା ‘କୂଟପାଶ’; ‘ମହାଚୂର୍ଣ୍ଣ’ ଓ ‘ସୁଚୂର୍ଣ୍ଣ’—ଏବଂ ତପ୍ତ ଲୋହମୟ ଯାତନା ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 39

पर्वतः क्षुरधारा च तथा यमलपर्वतः । मूत्रविष्ठाश्रुकूपश्च क्षारकूपश्च शीतलः

ସେଠାରେ ‘ପର୍ବତ’, ‘କ୍ଷୁରଧାରା’ ଓ ‘ଯମଳପର୍ବତ’ ଅଛି; ମୂତ୍ର, ବିଷ୍ଠା ଓ ରକ୍ତର କୂପ ଅଛି; କ୍ଷାରକୂପ ଏବଂ ଶୀତଳ (ହିମଶୀତ) ପ୍ରଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 40

मुसलोलूखलं यन्त्रं शिलाशकटलांगलम् । तालपत्रासिगहनं महाशकटमण्डपम्

ସେଠାରେ ମୁସଳ-ଓଳୁଖଳ ଯନ୍ତ୍ର, ପଥରର ଶକଟ ଓ ଲାଙ୍ଗଳ (ହଳ) ଅଛି; ତାଳପତ୍ର-ଅସିର ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି; ଏବଂ ମହାଶକଟ ଉପରେ ବିଶାଳ ମଣ୍ଡପ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 41

संमोहमस्थिभंगश्च तप्तश्चलमयो गुडम् । बहुदुखं महाक्लेशः कश्मलं समलं मलात्

ଏହା ମୋହ ଜନ୍ମାଏ ଏବଂ ଅସ୍ଥିଭଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ କରାଏ; ଏହା ଦାହକ ଓ ଅସ୍ଥିର—ତାପରେ ଗଳିଯାଉଥିବା ଗୁଡ଼ ପରି। ଏହା ବହୁ ଦୁଃଖ ଓ ମହାକ୍ଲେଶ ଦିଏ; ଏହା ପାପମୟ, କଳୁଷିତ ଏବଂ ମଳଜନ୍ୟ ଅଶୁଚି।

Verse 42

हालाहलो विरूपश्च स्वरूपश्च यमानुगः । एकपादस्त्रिपादश्च तीव्रश्चाचीवरं तमः

‘ହାଲାହଲ’, ‘ବିରୂପ’ ଓ ‘ସ୍ୱରୂପ’, ‘ଯମାନୁଗ’, ‘ଏକପାଦ’ ଓ ‘ତ୍ରିପାଦ’, ‘ତୀବ୍ର’ ଏବଂ ‘ଆଚୀବର’—ଯେ ଘୋର ତମସ୍ସ୍ୱରୂପ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ (ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆବରଣକାରୀ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିସହ) ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନାମ/ରୂପ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 43

अष्टाविंशतिरित्येते क्रमशः पंचपंचकम् । कोटीनामानुपूर्व्येण पंच पंचैव नायकाः

ଏହିପରି ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଠାଇଶ (ଗୋଷ୍ଠୀ), କ୍ରମକ୍ରମେ ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ କରି ପଞ୍ଚକ ରୂପେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ସେହି ଅନୁକ୍ରମରେ ରୁଦ୍ର-କୋଟିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନାୟକ ଅଛନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଞ୍ଚକ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ-ପାଞ୍ଚ।

Verse 44

रौरवाय प्रबोध्यंते नरकाणां शतं स्मृतम् । चत्वारिंशच्छतं प्रोक्तं महानरकमण्डलम्

ରୌରବ ନାମକ ନରକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ତାହାର ଅଧୀନରେ ଶତ ନରକ ଗଣ୍ୟ। ଏବଂ ମହାନରକମଣ୍ଡଳ ଚାରିଶେ ଚାଳିଶି ବିଭାଗର ହେବାକୁ କଥିତ।

Verse 45

इति ते व्यास संप्रोक्ता नरकस्य स्थितिर्मया । प्रसंख्यानाच्च वैराग्यं शृणु पापगतिं च ताम्

ହେ ବ୍ୟାସ! ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ନରକର ସ୍ଥିତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି। ଏହି ଫଳର ସ୍ପଷ୍ଟ ଗଣନା-ଚିନ୍ତନରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମେ; ଏବେ ସେହି ପାପର ଗତି ଓ ପରିଣତି ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।