Mahiṣāsura’s Conquest of Svarga and the Devas’ Appeal to Śiva and Viṣṇu
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷି ଦୈତ୍ୟବଂଶ କଥା କହନ୍ତି—ରମ୍ଭାସୁରରୁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଦାନବ ମହିଷାସୁର ଜନ୍ମେ। ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ କରି ସ୍ୱର୍ଗର ରାଜ୍ୟ ଛିନି ଇନ୍ଦ୍ରାସନ ଅଧିକାର କରି ବିଶ୍ୱଶାସନକୁ ଉଲଟାଇ ଦେଉଛି। ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଅନେକ ଦେବଗଣ ପଦଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ଅସୁର ଏବେ ତାଙ୍କର ନିୟତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅଧୀନରେ କରୁଛି ବୋଲି କହନ୍ତି। ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଶଙ୍କର (ଶିବ) ଓ କେଶବ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ପ୍ରଣାମ କରି ଦେବମାନେ ପରାଜୟ ନିବେଦନ କରି ରକ୍ଷା ଓ ମହିଷାସୁରବଧର ତତ୍କାଳ ଉପାୟ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି ଦାମୋଦର ଓ ସତୀଶ୍ୱର ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରନ୍ତି—ଅଧର୍ମ ପ୍ରତି ଶରଣାଗତି ଓ ପରମ ଇଚ୍ଛା ସହ ପୁନଃସମନ୍ୱୟ ହିଁ ମାର୍ଗ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ଦର୍ଶାଏ।
Shlokas
Verse 1
ऋषिरुवाच । आसीद्रंभासुरो नाम दैत्यवंशशिरोमणिः । तस्माज्जातो महातेजा महिषो नाम दानवः
ଋଷି କହିଲେ— ଦୈତ୍ୟବଂଶର ଶିରୋମଣି ରମ୍ଭାସୁର ନାମକ ଏକ ଅସୁର ଥିଲା। ତାହାଠାରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ‘ମହିଷ’ ନାମକ ଦାନବ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 2
स संग्रामे सुरान्सर्वान्निर्जित्य दनुजाधिपः । चकार राज्यं स्वर्लोके महेन्द्रासनसंस्थितः
ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ଦାନବାଧିପତି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ଇନ୍ଦ୍ରାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲା।
Verse 3
पराजितास्ततो देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः । ब्रह्मापि तान्समादाय ययौ यत्र वृषाकपी
ତାପରେ ପରାଜିତ ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ସଙ୍ଗେ ନେଇ ଯେଉଁଠାରେ ବୃଷ ଓ କପି ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 4
तत्र गत्वा सुरास्सर्वे नत्वा शंकरकेशवौ । स्ववृत्तं कथायामासुर्यथावदनुपूर्वशः
ସେଠାକୁ ଯାଇ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଶଙ୍କର ଓ କେଶବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ତାହାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 5
भगवन्तौ वयं सर्वे महिषेण दुरात्मना । उज्जासिताश्च स्वर्लोकान्निर्जित्य समरांगणे
ହେ ଭଗବନ୍ତଦ୍ୱୟ! ଦୁରାତ୍ମା ମହିଷ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରୁ ଉଚ୍ଛାଦିତ କରି ବଳପୂର୍ବକ ଅଧିକାର କରିଛି।
Verse 6
भ्रमामो मर्त्यलोकेऽस्मिन्न लभेमहि शं क्वचित् । कां कां न दुर्दशां नीता देवा इन्द्रपुरोगमाः
ଆମେ ଏହି ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛୁ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଥିବା ଦେବମାନେ କେତେ କେତେ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ନୀତ ହୋଇଛନ୍ତି!
Verse 7
सूर्याचन्द्रमसौ पाशी कुबेरो यम एव च । इन्द्राग्निवातगन्धर्वा विद्याधरसुचारणाः
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ପାଶଧାରୀ ବରୁଣ, କୁବେର ଓ ଯମ; ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚାରଣମାନେ—(ସମସ୍ତେ ତାହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ)।
Verse 8
एतेषामपरेषां च विधेयं कर्म सोसुरः । स्वयं करोति पापात्मा दैत्यपक्ष भयंकर
ଏମାନଙ୍କ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ ଅଛି, ସେହି ପାପାତ୍ମା ଅସୁର—ଦୈତ୍ୟପକ୍ଷ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର—ସ୍ୱୟଂ ନିଜେ କରୁଛି।
Verse 9
तस्माच्छरणमापन्नान्देवान्नस्त्रातुमर्हथः । वधोपायं च तस्याशु चिन्तयेथां युवां प्रभू
ଏହିପରି ଶରଣାଗତ ଆମ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ଦୁଇ ପ୍ରଭୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ହେ ପ୍ରଭୁମାନେ, ତାହାର ବଧ ଉପାୟ ଶୀଘ୍ର ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ।
Verse 10
इति देववचः श्रुत्वा दामोदरसतीश्वरौ । चक्रतुः परमं कोपं रोषाघूर्णितलोचनौ
ଦେବମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦାମୋଦର ଓ ସତୀଶ୍ୱର (ଶିବ) ପରମ କ୍ରୋଧରେ ଆବିଷ୍ଟ ହେଲେ; ରୋଷରେ ତାଙ୍କ ନୟନ ଘୂରିଲା।
Verse 11
ततोतिकोपपूर्णस्य विष्णोश्शंभोश्च वक्त्रतः । तथान्येषां च देवानां शरीरान्निर्गतं महः
ତାପରେ ଅତି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ମହାତେଜ ନିର୍ଗତ ହେଲା; ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଶରୀରରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ପ୍ରଭା ବାହାରିଲା।
Verse 12
अतीव महसः पुंजं ज्वलन्तं दशदिक्षु च । अपश्यंस्त्रिदशास्सर्वे दुर्गा ध्यानपरायणाः
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦଶଦିଗରେ ପ୍ରସାରିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜଃପୁଞ୍ଜକୁ ଦେଖିଲେ; ସେମାନେ ଦୁର୍ଗାଦେବୀଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ।
Verse 13
सर्वदेवशरीरोत्थं तेजस्तदतिभीषणम् । संघीभूयाभवन्नारी साक्षान्महिषमर्दिनी
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେଇ ଅତିଭୀଷଣ ତେଜ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଏକ ପୁଞ୍ଜ ହେଲା ଏବଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ମହିଷମର୍ଦ୍ଦିନୀ ରୂପେ ନାରୀ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 14
शंभुतेजस उत्पन्नं मुखमस्याः सुभास्वरम् । याम्येन बाला अभवन्वैष्णवेन च बाहवः
ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁଖ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ତେଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଯାମ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ଯୌବନରୂପ ଗଢ଼ିଲା, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ବାହୁ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 15
चन्द्रमस्तेजसा तस्याः स्तनयुग्मं व्यजायत । मध्यमे न्द्रेण जंघोरू वारुणेन बभूवतुः
ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜରୁ ତାଙ୍କର ସ୍ତନଯୁଗ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଇନ୍ଦ୍ରଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟଭାଗ ଗଢ଼ିଲା, ଏବଂ ବରୁଣଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ଜଂଘା ଓ ଊରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 16
भूतेजसा नितंबोभूद्ब्राह्मेण चरणद्वयम् । आर्केण चरणांगुल्यः करांगुल्यश्च वासवात्
ଭୂତତେଜରେ ନିତମ୍ବ ଗଠିତ ହେଲା; ବ୍ରାହ୍ମ ଶକ୍ତିରେ ଦୁଇ ଚରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଆର୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଶକ୍ତିରେ ପାଦାଙ୍ଗୁଳି ରଚିତ ହେଲା; ଏବଂ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଶକ୍ତିରେ କରାଙ୍ଗୁଳି ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 17
कुबेरतेजसा नासा रदनाश्च प्रजापतेः । पावकीयेन नयनत्रयं सान्ध्येन भ्रूद्वयम्
କୁବେରଙ୍କ ତେଜରେ ତାଙ୍କ ନାସିକା ଗଢ଼ାଗଲା, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦନ୍ତ ହେଲା। ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱରୁ ତ୍ରିନୟନ, ସନ୍ଧ୍ୟାକାନ୍ତିରୁ ଭ୍ରୂଦ୍ୱୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 18
आनिलेन श्रवोद्वन्द्वं तथान्येषां स्वरोकसाम् । तेजसां संभवः पद्मालया सा परमेश्वरी
ବାୟୁର କ୍ରିୟାରେ କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱୟ ଗଢ଼ାଗଲା, ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତେଜସ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପଦ୍ମାଳୟସ୍ଥା ସେଇ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବିଲେ—ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରୀ।
Verse 19
ततो निखिलदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् । तामालोक्य सुरास्सर्वे परं हर्षं प्रपेदिरे
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ତେଜରାଶିରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ସୁରମାନେ ପରମ ହର୍ଷରେ ପ୍ରମୋଦିତ ହେଲେ।
Verse 20
निरायुधां च तां दृष्ट्वा ब्रह्माद्यास्त्रिदिवेश्वराः । सायुधान्तां शिवां कर्तुं मनः सन्दधिरे सुराः
ଶିବାସ୍ୱରୂପିଣୀ ଦେବୀ ନିରାୟୁଧା ବୋଲି ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ତ୍ରିଦିବେଶ୍ୱର ଦେବମାନେ ମନେ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ—ତାଙ୍କୁ ଆୟୁଧଧାରିଣୀ କରିବେ।
Verse 21
ततः शूलं महेशानो महेशान्यै समर्पयत । चक्रं च कृष्णो भगवाञ्च्छंखं पाशं च पाशभृत
ତତଃ ମହେଶାନ (ଭଗବାନ ଶିବ) ମହେଶାନୀ (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ ତ୍ରିଶୂଳ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ ଚକ୍ର ଦେଲେ; ପାଶଧାରୀ ଶଙ୍ଖ ଓ ପାଶ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 22
शक्तिं हुताशनोऽयच्छन्मारुतश्चापमेव च । बाणपूर्णेषुधी चैव वज्रघण्टे शचीपतिः
ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି (ଭାଲ) ପ୍ରଦାନ କଲେ, ଓ ବାୟୁ ଧନୁଷ ଦେଲେ। ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ର ବାଣଭରା ତୂଣୀର ସହ ବଜ୍ର ଓ ଘଣ୍ଟା ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 23
यमो ददौ कालदण्डमक्षमालां प्रजापतिः । ब्रह्मा कमण्डलुं प्रादाद्रोमरश्मीन्दिवाकरः
ଯମ କାଳଦଣ୍ଡ ପ୍ରଦାନ କଲେ, ପ୍ରଜାପତି ଅକ୍ଷମାଳା ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କମଣ୍ଡଲୁ ଦେଲେ, ଓ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ରୋମସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ରଶ୍ମି ଦାନ କଲେ।
Verse 24
कालः खड्गन्ददौ तस्यै फलकं च समुज्वलम् । क्षीराब्धी रुचिरं हारमजरे च तथाम्बरे
କାଳ ତାଙ୍କୁ ଖଡ୍ଗ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଫଳକ (ଢାଳ) ଦେଲେ। କ୍ଷୀରାବ୍ଧି ରୁଚିର ହାର ଓ ଅଜର (ଅକ୍ଷୟ) ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲା।
Verse 25
चूडामणिं कुण्डले च कटकानि तथैव च । अर्द्धचन्द्रं च केयूरान्नूपुरौ च मनोहरो
ସେ ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର—ଚୂଡାମଣି, କୁଣ୍ଡଳ ଓ କଟକ ଧାରଣ କରି; ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ବହି, କେୟୂର ଓ ସୁନ୍ଦର ନୂପୁରରେ ଶୋଭିତ।
Verse 26
ग्रैवेयकमंगुलीषु समस्तास्वंगुलीयकम् । विश्वकर्मा च परशुं ददौ तस्यै मनोहरम्
ତାହାର ସମସ୍ତ ଆଙ୍ଗୁଳି ପାଇଁ ଅଙ୍ଗୁଠିମାନେ ଓ ଏକ ମନୋହର ଗ୍ରୈବେୟକ ହାର ତିଆରି ହେଲା; ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସୁନ୍ଦର ପରଶୁ (କୁହାଡ଼ି) ଦାନ କଲେ।
Verse 27
अस्त्राण्यनेकानि तथाभेद्यं चैव तनुच्छदम् । सुरम्यसरसां मालां पङ्कजं चाम्बुधिर्ददौ
ସମୁଦ୍ର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ଅଭେଦ୍ୟ କବଚ, ଅତି ସୁରମ୍ୟ ସରସ ପଦ୍ମମାଳା, ଏବଂ ଏକ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପ ମଧ୍ୟ ଦାନ କଲା।
Verse 28
ददौ सिंहं च हिमवान्रत्नानि विविधानि च । सुरया पूरितं पात्रं कुबेरोऽस्यै समर्पयत्
ହିମବାନ୍ ଏକ ସିଂହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ କୁବେର ତାହାକୁ ସୁରାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 29
शेषश्च भोगिनां नेता विचित्रर चनाञ्चितम् । ददौ तस्यै नागहारं नानास्त्रमणिगुंफितम्
ଭୋଗୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନେତା ଶେଷ, ବିଚିତ୍ର କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଓ ନାନା ଅସ୍ତ୍ରସଦୃଶ ମଣିରେ ଗୁଂଥିତ ନାଗହାର ଦେବୀଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 30
एतैश्चान्यैस्सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा । सत्कृतोच्चैर्ननादासौ साट्टहासं पुनःपुनः
ଏହି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଓ ଆୟୁଧରେ ସତ୍କୃତ ଦେବୀ, ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଅଟ୍ଟହାସ ସହ ଗର୍ଜନ କଲେ।
Verse 31
तस्या भीषणनादेन पूरिता च नभःस्थली । प्रतिशब्दो महानासीच्चुक्षुभे भुवनत्रयम्
ତାହାର ଭୟଙ୍କର ନାଦରେ ଆକାଶମଣ୍ଡଳ ପୂରିଗଲା। ମହା ପ୍ରତିଶବ୍ଦ ଉଠିଲା, ତ୍ରିଭୁବନ କମ୍ପିତ ହେଲା।
Verse 32
चेलुः समुद्राश्चत्वारो वसुधा च चचाल ह । जयशब्दस्ततो देवैरकारि महिषार्दितैः
ତେବେ ଚାରି ସମୁଦ୍ର ଉଠି ଉଛ୍ୱାସିଲେ, ଓ ବସୁଧା ମଧ୍ୟ କମ୍ପିଲା। ମହିଷାସୁରରେ ପୀଡିତ ଦେବମାନେ “ଜୟ” ବୋଲି ମହା ଜୟଧ୍ୱନି କଲେ।
Verse 33
ततोऽम्बिकां परां शक्तिं महालक्ष्मीस्वरूपिणीम् । तुष्टुवुस्ते सुरास्सर्वे भक्तिगद्गदया गिरा
ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ଅମ୍ବିକା—ପରାଶକ୍ତି—ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ୱରୂପିଣୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 34
लोकं संक्षुब्धमालोक्य देवतापरिपन्थिनः । सन्नद्धसैनिकास्ते च समुत्तस्थुरुदायुधाः
ଲୋକମାନେ ସଂକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ସଜ୍ଜ ସେନା ସହିତ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ତୁରନ୍ତ ଉଠିଦାଉଁଥିଲେ।
Verse 35
महिषोऽपि च तं शब्दमभ्यधावद्रुषान्वितः । स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां रुचा
କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ମହିଷାସୁର ମଧ୍ୟ ସେଇ ଶବ୍ଦ ଦିଗକୁ ଧାଇଲା। ତାପରେ ସେ ତ୍ରିଲୋକବ୍ୟାପୀ ରୁଚିରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲା।
Verse 36
एतस्मिन्नन्तरे तत्र महिषासुरपालिताः । समाजग्मुर्महावीराः कोटिशो धृतहेतयः
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ସେଠାରେ ମହିଷାସୁର ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ ଓ ନିୟୁକ୍ତ ମହାବୀରମାନେ, ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, କୋଟି କୋଟି ସଂଖ୍ୟାରେ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 37
चिक्षुरश्चामरोदग्रौ करालोद्धतबाष्कलाः । ताम्रोग्रास्योग्रवीर्याश्च बिडालोऽन्धक एव च
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିକ୍ଷୁର, ଏବଂ ଆମର ଓ ଉଦଗ୍ର; କରାଳ, ଉଦ୍ଧତ ଓ ବାଷ୍କଲ; ତାମ୍ର, ଉଗ୍ରାସ୍ୟ ଓ ଉଗ୍ରବୀର୍ୟ; ତଥା ବିଡାଳ ଓ ଅନ୍ଧକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 38
दुर्धरो दुर्मुखश्चैव त्रिनेत्रश्च महाहनुः । एते चान्ये च बहवः शूरा युद्धविशा रदाः
ଦୁର୍ଧର, ଦୁର୍ମୁଖ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଓ ମହାହନୁ—ଏମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଶୂର ଯୋଦ୍ଧା ଯୁଦ୍ଧବିଦ୍ୟାରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଓ ପରିପକ୍ୱ ଥିଲେ।
Verse 39
युयुधुः समरे देव्या सह शस्त्रास्त्रपारगाः । इत्थं कालो व्यतीयाय युध्यतोर्भीषणस्तयोः
ଦେବୀଙ୍କ ସହ ସମରରେ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେଇ ଦୁଇପକ୍ଷର ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିବାବେଳେ କାଳ ବିତିଗଲା।
Verse 40
अरिवर्गकरक्षिप्ता नानाशस्त्रास्त्रराशयः । महामायाप्रभावेण विफला अभवन् क्षणात्
ଶତ୍ରୁବର୍ଗର ହାତରୁ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ନାନା ପ୍ରକାର ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରର ରାଶି ମହାମାୟାର ପ୍ରଭାବରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା।
Verse 41
ततो जघान सा देवी चिक्षुरप्रमुखानरीन् । सगणान्गदया बाणैः शूलशक्तिपरश्वधैः
ତାପରେ ସେଇ ଦେବୀ ଚିକ୍ଷୁର ପ୍ରମୁଖ ଶତ୍ରୁବୀରମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଗଣସହିତ ଗଦା, ବାଣ, ଶୂଳ, ଶକ୍ତି ଓ ପରଶୁ ଦ୍ୱାରା ନିହତ କଲେ।
Verse 42
एवं स्वीयेषु सैन्येषु हतेषु महिषासुरः । देवीनिःश्वाससंभूतान्भावयामास तान्गणान्
ଏହିପରି ନିଜ ସେନା ନିହତ ହେବା ପରେ ମହିଷାସୁର ଦେବୀଙ୍କ ନିଶ୍ୱାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସେଇ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହିତ କରି ଧୈର୍ୟ ଦେଲା।
Verse 43
अताडयत्सरैः काश्चित्काश्चिच्छृङ्गद्वयेन च । लांगूलेन च तुण्डेन भिनत्ति स्म मुहुर्मुहुः
ସେ କେତେକଙ୍କୁ ବାଣଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲା, କେତେକଙ୍କୁ ନିଜ ଦୁଇ ଶୃଙ୍ଗଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଲାଙ୍ଗୁଡ଼ ଓ ତୁଣ୍ଡ (ମୁଖ/ନାକ) ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିଲା।
Verse 44
इत्थं देवीगणा न्हत्वाभ्यधावत्सोऽसुराधिपः । सिंहं मारयितुन्देव्यास्ततोऽसौ कुपिताऽभवत्
ଏଭଳି ଦେବୀଙ୍କ ଗଣମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ସେ ଅସୁରାଧିପ ତ୍ୱରାରେ ଆଗକୁ ଧାଇଲା। ଦେବୀଙ୍କ ସିଂହକୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁ ସେ ପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା।
Verse 45
कोपात्सोपि महावीर्यः खुरकुट्टितभूतलः । शृङ्गाभ्यां शैलमुत्पाट्य चिक्षेप प्रणनाद च
କ୍ରୋଧରେ ସେ ମହାବୀର୍ୟବାନ ନିଜ ଖୁରରେ ଭୂତଳକୁ ଖୋଦି ଫାଡ଼ିଦେଲା। ଦୁଇ ଶୃଙ୍ଗରେ ଏକ ପର୍ବତ ଉପାଡ଼ି ଛାଡ଼ିଦେଇ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲା।
Verse 46
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां महिषासुरवधोपाख्याने महालक्ष्म्यवतारवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବ ମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଭାଗ ଉମାସଂହିତାରେ, ମହିଷାସୁରବଧ ଉପାଖ୍ୟାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅବତାରବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଛୟାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 47
शृंगभिन्नाः पयोवाहाः खण्डं खण्डमयासिषुः । लांगूलेनाहतश्चाब्धिर्विष्वगुद्वेलमस्पदत्
ଶିଙ୍ଗରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦୁଧର ଧାରା ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଆଉ ଲାଙ୍ଗୁଳର ଆଘାତରେ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସବୁ ଦିଗରେ ଉଠିଉଠି, ନିଜ ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲା।
Verse 48
एवं क्रुद्धं समालोक्य महिषासुरमम्बिका । विदधे तद्वधोपायं देवानामभयंकरी
ମହିଷାସୁର ଏପରି କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିତ ହେଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇଥିବା ଅମ୍ବିକା ତାହାର ବଧର ଉପାୟ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
Verse 49
ततः पाशं समुत्थाय क्षिप्त्वा तस्योपरी श्वरी । बबन्ध महिषं सोऽपि रूपन्तत्याज माहिषम्
ତାପରେ ଦେବୀ ଈଶ୍ୱରୀ ଉଠି, ପାଶ ଉଠାଇ ତାହାର ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ; ମହିଷ-ଦାନବକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ମହିଷରୂପ ତ୍ୟାଗ କଲା।
Verse 50
ततः सिंहो बभूवाशु मायावी तच्छिरोम्बिका । यावद्भिनत्ति तावत्स खङ्गपाणिर्बभूव ह
ତାପରେ ସେ ମାୟାବୀ ଶୀଘ୍ରେ ସିଂହ ହେଲା, ଏବଂ ଅମ୍ବିକା ତାହାର ମୁଣ୍ଡକୁ ଆଘାତ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଯେତେବେଳେ ଭାଙ୍ଗୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଖଡ୍ଗଧାରୀ ହୋଇ ପୁନଃ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିଲା।
Verse 51
सचर्म्मासिकरं तं च देवी बाणैरताडयत् । ततो गजवपुर्भूत्वा सिंहं चिच्छेद शुण्डया
ଦେବୀ ସେଇ ଚର୍ମାବୃତ ଉଗ୍ର ସିଂହକୁ ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ। ପରେ ସେ ଗଜରୂପ ଧାରଣ କରି ନିଜ ଶୁଣ୍ଡାଦ୍ୱାରା ସିଂହକୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରିଦେଲେ।
Verse 52
ततोऽस्य च करं देवी चकर्त स्वमहासिना । अधारि च पुना रूपं स्वकीयं तेन रक्षसा
ତେବେ ଦେବୀ ନିଜ ମହାଖଡ୍ଗରେ ତାହାର ହାତ କାଟିଦେଲେ; ଏବଂ ସେଇ ରାକ୍ଷସ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନିଜ ମୂଳ ରୂପ ପୁନଃ ଧାରଣ କଲା।
Verse 53
तदैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम् । ततः क्रुद्धा महामाया चण्डिका मानविक्रमा
ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ଚରାଚର ସହିତ ତ୍ରିଲୋକକୁ କମ୍ପିତ କଲେ। ତାପରେ ମାନବବିକ୍ରମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ମହାମାୟା ଚଣ୍ଡିକା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
Verse 54
पपौ पुनःपुनः पानं जहासोद्भ्रान्तलोचना । जगर्ज चासुरः सोऽपि बलवीर्यमदो द्धतः
ସେ ପୁନଃପୁନଃ ମଦକର ପାନ ପିଲା; ଭ୍ରମରେ ତାହାର ଆଖି ଘୁରିଲା ଏବଂ ସେ ଉଚ୍ଚହାସ କଲା। ସେଇ ଅସୁର ମଧ୍ୟ ବଳ ଓ ବୀର୍ୟର ମଦରେ ଫୁଲି ଗର୍ଜନ କଲା।
Verse 55
तस्या उपरि चिक्षेप शैलानुत्पाट्य सोऽसुरः । सा च बाणावलीघातैश्चूर्णयामास सत्वरम्
ସେ ଅସୁର ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକୁ ଉପାଡ଼ି ତାଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲା। କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ତୀବ୍ର ବାଣବର୍ଷାର ଆଘାତରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସତ୍ୱର ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
Verse 56
वारुणीमद्रसं जातमुखरागाऽऽकुलेन्द्रिया । प्रोवाच परमेशानी मेघगंभीरया गिरा
ବାରୁଣୀ ନାମକ ମଦରସ ପାନ କରି ତାଙ୍କ ମୁହଁ ରକ୍ତିମ ହେଲା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲା। ତେବେ ପରମେଶାନୀ ମେଘଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ କହିଲେ।
Verse 57
देव्युवाच । रे मूढ रे हतप्रज्ञ व्यर्थ किं कुरुषे हठम् । न मदग्रेऽसुराः केपि स्थास्नवो जगतीत्रये
ଦେବୀ କହିଲେ— ହେ ମୂଢ, ହେ ନଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି! ବ୍ୟର୍ଥ ହଠ କାହିଁକି କରୁଛୁ? ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ତ୍ରିଲୋକରେ କୌଣସି ଅସୁର ଦଢ଼ି ରହିପାରିବ ନାହିଁ।
Verse 58
ऋषि रुवाच । एकमाभाष्य कूर्दित्वा देवी सर्वकलामयी । पदाक्रम्यासुरं कण्ठे शूलेनोग्रेण साऽभिनत्
ଋଷି କହିଲେ— ଏକ ବାକ୍ୟ କହି ଝାପି ପଡ଼ି, ସର୍ବକଳାମୟୀ ଦେବୀ ଅସୁରକୁ ପାଦତଳେ ଦବାଇ, ଉଗ୍ର ତ୍ରିଶୂଳରେ ତାହାର କଣ୍ଠକୁ ବିଦ୍ଧ କରି ପ୍ରହାର କଲେ।
Verse 59
ततस्तच्चरणाक्रान्तस्स स्वकीयमुखात्ततः । अर्द्धनिष्क्रान्त एवासीद्देव्या वीर्येण संवृतः
ତାପରେ ଦେବୀଙ୍କ ଚରଣରେ ଦବାଯାଇ ସେ ନିଜ ମୁଖଭିତରକୁ ପୁଣି ଠେଲାଯାଇଲା। ସେ ଅର୍ଧମାତ୍ର ବାହାରିଥିଲା, ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଆବୃତ ଓ ନିରୁଦ୍ଧ ରହିଲା।
Verse 60
अर्द्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महाधमः । महासिना शिरो भित्त्वा न्यपाति धरणीतले
ସେଇ ମହାଧମ ଅର୍ଧମାତ୍ର ବାହାରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲା; ସେତେବେଳେ ମହାଖଡ୍ଗରେ ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଗଲା ଏବଂ ସେ ଧରଣୀତଳେ ପଡ଼ିଲା।
Verse 61
हाहाशब्दं समुच्चार्य्यावाङ्मुखास्तद्गणास्ततः । पलायन्त रणाद्भीतास्त्राहित्राहीति वादिनः
‘ହାହା’ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସେ ଗଣମାନେ ମୁହଁ ତଳକୁ କରି; ଯୁଦ୍ଧଭୟରେ ରଣଭୂମିରୁ ପଳାଇଗଲେ ଏବଂ ବାରମ୍ବାର ‘ତ୍ରାହି ତ୍ରାହି’—‘ରକ୍ଷା କର’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ।
Verse 62
तुष्टुवुश्च तदा देवीमिन्द्राद्याः सकलाः सुराः । गन्धर्वा गीतमुच्चेरुर्ननृतुर्नर्तकीजनाः
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଆନନ୍ଦଗୀତ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ଦିବ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
Verse 63
एवन्ते कथितो राजन्महालक्ष्म्याः समुद्भवः । सरस्वत्यास्तथोत्पत्तिं शृणु सुस्थेन चेतसा
ହେ ରାଜନ୍, ଏହିପରି ତୁମକୁ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ କଥା କୁହାଗଲା। ଏବେ ସ୍ଥିର ଓ ସଂଯତ ଚିତ୍ତରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଜନ୍ମବୃତ୍ତାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।
Frequently Asked Questions
It presents Mahiṣāsura’s rise and conquest: after defeating the devas and occupying Indra’s seat in Svarga, the devas seek Brahmā’s help and collectively petition Śiva and Viṣṇu for protection and a means to slay (vadha-upāya) the asura.
Śaraṇāgati is portrayed as a metaphysical re-alignment: when delegated cosmic powers fail, the devas return to the supreme source. The narrative teaches that order is restored by re-anchoring authority in Śiva (with Viṣṇu as cooperative power), not merely by political or martial force.
The chapter foregrounds Śiva as Śaṃkara and Satīśvara (the Lord associated with Satī/Śakti) and Viṣṇu as Keśava/Dāmodara; Gaurī/Umā is not yet the narrative focus in the sampled verses, but the Śiva–Śakti frame is signaled through the epithet Satīśvara.