Umā-caritra-prārthanā: Ṛṣayaḥ Sūtaṃ Pṛcchanti (Request for the Account of Umā)

Verse 1

मुनय ऊचुः । श्रुत्वा शंभोः कथा रम्या नानाख्यानसमन्विता । नानावतार संयुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम्

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ନାନା ଆଖ୍ୟାନରେ ସମନ୍ୱିତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ନାନା ଅବତାରରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ରମ୍ୟ କଥା ଶୁଣି, ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदां वर । चरित्रं जगदंबाया भगवत्या मनोहरम्

ଏବେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ଭଗବତୀ ଜଗଦମ୍ବା—ବିଶ୍ୱମାତା—ଙ୍କ ମନୋହର ପବିତ୍ର ଚରିତ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।

Verse 3

परब्रह्म महेशस्य शक्तिराद्या सनातनी । उमा या समभिख्याता त्रैलोक्यजननी परा

ଉମା—ଯିଏ ଏହି ନାମରେ ହିଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ପରବ୍ରହ୍ମ ମହେଶଙ୍କ ଆଦ୍ୟ ଓ ସନାତନ ଶକ୍ତି; ସେଇ ପରା ତ୍ରିଲୋକଜନନୀ ମାତା।

Verse 4

सती हेमवती तस्या अवतारद्वयं श्रुतम् । अपरानवतारांस्त्वं ब्रूहि सूत् महामते

ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଅବତାର—ସତୀ ଓ ହେମବତୀ—ଆମେ ଶୁଣିଛୁ। ହେ ସୂତ ମହାମତେ, ଦୟାକରି ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଅବତାରମାନେ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 5

को विरज्येत मतिमान् गुणश्रवणकर्मणि । श्रीमातुर्ज्ञानिनो यानि न त्यजन्ति कदाचन

ଦେବଗୁଣ-ଶ୍ରବଣର ଏହି ପୁଣ୍ୟକର୍ମରୁ କେଉଁ ବିବେକୀ ବିମୁଖ ହେବ? ଶ୍ରୀମାତାଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ଆଚରଣ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 6

सूत उवाच । धन्या यूयं महात्मानः कृतकृत्याः स्थ सर्वदा । यत्पृच्छथ पराम्बाया उमायाश्चरितं महत्

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ମହାତ୍ମାମାନେ! ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ସଦା କୃତକୃତ୍ୟ; କାରଣ ତୁମେ ପରାମ୍ବା ଉମାଙ୍କ ମହାନ ପବିତ୍ର ଚରିତ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ।

Verse 7

शृण्वतां पृच्छतां चैव तथा वाचयतां च तत् । पादाम्बुजरजांस्येव तीर्थानि मुनयो विदुः

ଯେମାନେ ଶୁଣନ୍ତି, ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପାଠ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ତୀର୍ଥ ହୋଇଯାଏ; ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦରଜ ପରି—ଏହିପରି ମୁନିମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 8

ते धन्या कृतकृत्याः स्युर्धन्या तेषां प्रसूः कुलम् । येषां चित्तं भवेल्लीनं श्रीदेव्यां परसंविदि

ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, କୃତକୃତ୍ୟ; ଧନ୍ୟ ତାଙ୍କର ଜନନୀ ଓ କୁଳମଧ୍ୟ। ଯେମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଶ୍ରୀଦେବୀରେ, ପରମ-ସଂବିଦରେ, ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 9

ये न स्तुवन्ति देवेशीं सर्वकारणकारणाम् । मायागुणैर्मोहितास्स्युर्हतभाग्या न संशयः

ଯେମାନେ ଦେବେଶୀ—ସର୍ବକାରଣର କାରଣ—ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମାୟାଗୁଣରେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 10

न भजन्ति महादेवीं करुणारससागराम् । अन्धकूपे पतन्त्येते घोरे संसाररूपिणि

ଯେମାନେ କରୁଣାରସ-ସାଗରୀ ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ବନ୍ଧନରୂପ ଘୋର ସଂସାରର ଅନ୍ଧକୂପରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 11

गंगां विहाय तृप्त्यर्थं मरुवारि यथा व्रजेत् । विहाय देवीं तद्भिन्नं तथा देवान्तरं व्रजेत्

ଯେପରି କେହି ଗଙ୍ଗାକୁ ଛାଡ଼ି ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ମରୁଜଳକୁ ଯାଏ; ସେପରି ଦେବୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତାଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ।

Verse 12

यस्याः स्मरणमात्रेण पुरुषार्थचतुष्टयम् । अनायासेन लभते कस्त्यजेत्तां नरोत्तमः

ଦେବୀ ଉମାଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏହି ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଅନାୟାସେ ମିଳେ; ତେବେ କେଉଁ ନରୋତ୍ତମ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବ?

Verse 13

एतत्पृष्टः पुरा मेधास्सुरथेन महात्मना । यदुक्तं मेधसा पूर्वं तच्छृणुष्व वदामि ते

ଏହି ବିଷୟକୁ ପୂର୍ବକାଳରେ ମହାତ୍ମା ସୁରଥ ଋଷି ମେଧାଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ। ମେଧା ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେହିଟି ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି—ଶୁଣ।

Verse 14

स्वारोचिषेन्तरे पूर्वं विरथो नाम पार्थिवः । सुरथस्तस्य पुत्रोऽभून्महाबलपराक्रमः

ସ୍ୱାରୋଚିଷ ମନ୍ୱନ୍ତରର ପୂର୍ବକାଳରେ ବିରଥ ନାମକ ଜଣେ ରାଜା ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ସୁରଥ ମହାବଳ ଓ ବୀରପରାକ୍ରମରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 15

दानशौण्डः सत्यवादी स्वधर्म्म कुशलः कृती । देवीभक्तो दयासिन्धुः प्रजानां परिपालकः

ସେ ଦାନରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ସ୍ୱଧର୍ମରେ କୁଶଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୃତୀ; ଦେବୀଭକ୍ତ, ଦୟାର ସିନ୍ଧୁ ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପରିପାଳକ ଥିଲେ।

Verse 16

पृथिवीं शासतस्तस्य पाकशासनतेजसः । बभूबुर्नव ये भूपाः पृथ्वीग्रहणतत्पराः

ପାକଶାସନ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ସେ ରାଜା ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, ପୃଥିବୀ ଦଖଳ କରିବାକୁ ତତ୍ପର ନବ ନୂତନ ରାଜା ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।

Verse 17

कोलानाम्नीं राजधानीं रुरुधुस्तस्य भूपतेः । तैस्समन्तुमुलं युद्धं समपद्यत दारुणम्

ସେମାନେ ସେ ରାଜାଙ୍କ ‘କୋଲା’ ନାମକ ରାଜଧାନୀକୁ ଘେରାଉ କଲେ; ତାହାରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୁମୁଳ ଯୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 18

युद्धे स निर्जितो भूपः प्रबलैस्तैर्द्विषद्गणैः । उज्जासितच्च कोलाया हृत्वा राज्यमशेषतः

ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ରାଜା ସେହି ପ୍ରବଳ ଶତ୍ରୁସେନାଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲେ; ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କୋଲାରୁ ହଂକାଇ ଦେଇ ସେମାନେ ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟକୁ ନିଃଶେଷରେ ଦଖଳ କଲେ।

Verse 19

स राजा स्वपुरीमेत्याकरोद्राज्यं स्वमंत्रिभिः । तत्रापि च महःपक्षैर्विपक्षैस्स पराजितः

ସେ ରାଜା ନିଜ ପୁରୀକୁ ଫେରି ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ସୁସଂଗଠିତ କଲା। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବଳ ବିପକ୍ଷ ଦଳ ଓ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ପକ୍ଷମାନଙ୍କ ହାତରେ ସେ ପରାଜିତ ହେଲା।

Verse 20

दैवाच्छत्रुत्वमापन्नै रमात्यप्रमुखैर्गणैः । कोशस्थितं च यद्वित्तं तत्सर्वं चात्मसात्कृतम्

ଦୈବବଶେ ଶତ୍ରୁତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ରାଜମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଥିବା ସେହି ଦଳଗୁଡ଼ିକ କୋଷାଗାରରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆତ୍ମସାତ କରିନେଲେ।

Verse 21

ततस्स निर्गतो राजा नगरान्मृगया छलात् । असहायोऽश्वमारुह्य जगाम गहनं वनम्

ତାପରେ ରାଜା ମୃଗୟାର ଛଳରେ ନଗରରୁ ବାହାରିଲେ; ସହାୟହୀନ ଭାବେ ଏକା ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ।

Verse 22

इतस्ततस्तत्र गच्छन्राजा मुनिवराश्रमम् । ददर्श कुसुमारामभ्राजितं सर्वतोदिशम्

ଇତସ୍ତତସ୍ ଘୁରି ଘୁରି ରାଜା ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିବରଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେଠାରେ ସବୁ ଦିଗରେ ପୁଷ୍ପ-ଉଦ୍ୟାନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 23

वेदध्वनिसमाकीर्णं शान्तजन्तुसमाश्रितम् । शिष्यैः प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैस्समन्तात्परिवेष्टितम्

ସେଠା ବେଦପାଠର ଧ୍ୱନିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେଠାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଶିଷ୍ୟ, ପ୍ରଶିଷ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସୁଶୃଙ୍ଖଳ ସଭା ଦ୍ୱାରା ତାହା ଘେରାଯାଇଥିଲା।

Verse 24

व्याघ्रादयो महावीर्या अल्पवीर्यान्महामते । तदाश्रमे न बाधन्ते द्विजवर्य्यप्रभावतः

ହେ ମହାମତେ! ସେଇ ଆଶ୍ରମରେ ବାଘ ଆଦି ମହାବୀର୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପବଳୀମାନଙ୍କୁ ବାଧା ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ତପଃପ୍ରଭାବ ଓ ପବିତ୍ରତା ତାହାର ରକ୍ଷା କରେ।

Verse 25

उवास तत्र नृपतिर्महाकारुणिको बुधः । सत्कृतो मुनिनाथेन सुवचो भोजनासनैः

ସେଠାରେ ସେ ନୃପତି—ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ମହାକାରୁଣିକ—କିଛି ସମୟ ରହିଲେ। ମୁନିନାଥ ମଧୁର ବଚନ, ଭୋଜନ-ଅର୍ପଣ ଓ ଯଥୋଚିତ ଆସନ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ସତ୍କାର କଲେ।

Verse 26

एकदा स महाराजश्चिंतामाप दुरत्ययाम् । अहो मे हीनभाग्यस्य दुर्बुद्धेर्हीनतेजसः

ଏକଦା ସେ ମହାରାଜ ଦୁରତିକ୍ରମ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଆବୃତ ହେଲେ—“ହାୟ! ମୁଁ ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟ, କୁବୁଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୀଣତେଜସ୍‌ଯୁକ୍ତ।”

Verse 27

हृतं राज्यमशेषेण शत्रुवर्गैर्मदोद्धतैः । मत्पूर्वै रक्षितं राज्यं शत्रुभिर्भुज्यतेऽधुना

ମଦୋଦ୍ଧତ ଶତ୍ରୁଦଳ ମୋର ରାଜ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହରଣ କରିଛି; ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ଯାହା ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେଇ ରାଜ୍ୟକୁ ଏବେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୋଗି ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 28

मादृशश्चैत्रवंशेस्मिन्न कोप्यासीन्महीपतिः । किं करोमि क्व गच्छामि कथं राज्यं लभेमहि

ଏହି ଚୈତ୍ରବଂଶରେ ମୋ ପରି ରାଜା କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ। ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ କିପରି ପୁନଃ ଲଭିବି?

Verse 29

अमात्या मंत्रिणश्चैव मामका ये सनातनाः । न जाने कं च नृपतिं समासाद्याधुनासते

ମୋର ସେଇ ପୁରାତନ ଅମାତ୍ୟ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ—ଯେମାନେ ସଦା ମୋର ଥିଲେ—ଏବେ କୌଣସି ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେଠାରେ ବସିଛନ୍ତି; କେଉଁ ନୃପତିଙ୍କୁ ସେମାନେ ଗଲେ, ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 30

विनाश्य राज्यमधुना न जाने कां गतिं गताः । रणभूमिमहोत्साहा अरिवर्गनिकर्तनाः

ଏବେ ରାଜ୍ୟକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ସେମାନେ କେଉଁ ଗତିକୁ ଗଲେ—ମୁଁ ଜାଣେନି; ଯେମାନେ ରଣଭୂମିରେ ମହୋତ୍ସାହୀ ଥିଲେ ଓ ଶତ୍ରୁବର୍ଗର ପଙ୍କ୍ତି କାଟିଦେଉଥିଲେ।

Verse 31

मामका ये महाशूरा नृपमन्यं भजन्ति ते । पर्वताभा गजा अश्वा वातवद्वेगगामिनः

ମୋର ଯେ ମହାଶୂର ବୀରମାନେ, ସେମାନେ ଯଦି ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ସହ ପର୍ବତସଦୃଶ ହାତୀ ଓ ବାୟୁବେଗରେ ଧାଉଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯାନ୍ତି।

Verse 32

पूर्वपूर्वार्जितः कोशः पाल्यते तैर्नवाधुना । एवं मोहवशं यातो राजा परमधार्मिकः

ପୂର୍ବଜମାନେ ଅର୍ଜିତ କରିଥିବା କୋଷ ଏବେ ସେହି ନବାଗତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଓ ପାଳିତ ହେଉଛି। ଏଭଳି ମୋହବଶ ହୋଇ ସେ ପରମଧାର୍ମିକ ରାଜା ତାଙ୍କ ବଶକୁ ଗଲେ।

Verse 33

एतस्मिन्नंतरे तत्र वैश्यः कश्चित्समागतः । राजा पप्रच्छ कस्त्वं भोः किमर्थमिह चागतः

ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ସେଠାକୁ ଜଣେ ବୈଶ୍ୟ ଆସିଲେ। ରାଜା ପଚାରିଲେ—“ଭୋଃ, ତୁମେ କିଏ? କେଉଁ କାରଣରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ?”

Verse 34

दुर्मना लक्ष्यसे कस्मादेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् । इत्याकर्ण्य वचो रम्यं नरपालेन भाषितम्

“ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଛ? ଏହା ମୋତେ ଏଇମହୁର୍ତ୍ତେ କୁହ।” ରାଜାଙ୍କ ମଧୁର ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।

Verse 35

दृग्भ्यां विमुंचन्नश्रूणि समाधिर्वैश्यपुंगवः । प्रत्युवाच महीपालं प्रणयावनतो गिरम्

ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱୟରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ ବୈଶ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମାଧି ସ୍ନେହଭରା ବିନୟରେ ନମି ରାଜାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 36

वैश्य उवाच । समाधिर्नाम वैश्योहं धनिवंशसमुद्भवः । पुत्रदारादिभिस्त्यक्तो धनलोभान्महीपते

ବୈଶ୍ୟ କହିଲେ—ମୁଁ ‘ସମାଧି’ ନାମକ ବୈଶ୍ୟ, ଧନୀ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ। ହେ ମହୀପତେ, ଧନଲୋଭରୁ ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ ଆଦି ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି।

Verse 37

स वनमभ्यागतो राजन्दुःखितः स्वेन कर्मणा । सोहं पुत्रप्रपौत्राणां कलत्राणां तथैव च

ହେ ରାଜନ୍, ବନକୁ ଆସି ମୁଁ ନିଜ କର୍ମଫଳରୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛି; ପୁତ୍ର, ପ୍ରପୌତ୍ର ଆଦି ଓ ପତ୍ନୀ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମୋ ମନ ଅଶାନ୍ତ।

Verse 38

भ्रातॄणां भ्रातृपुत्राणां परेषां सुहृदां तथा । न वेद्मि कुशलं सम्यक्करुणासागर प्रभो

ହେ ପ୍ରଭୋ, କରୁଣାସାଗର, ମୋ ଭାଇମାନଙ୍କର, ଭାଇଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କର ଓ ଅନ୍ୟ ସୁହୃଦମାନଙ୍କର କୁଶଳକ୍ଷେମ ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ ଜାଣେନି।

Verse 39

राजोवाच । निष्कासितो यैः पुत्राद्यैर्दुर्वृत्तैर्धनगर्धिभिः । तेषु किं भवता प्रीतिः क्रियते मूर्खजन्तुवत्

ରାଜା କହିଲେ—ଧନଲୋଭୀ ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ପୁତ୍ରାଦି ଯେମାନେ ତୁମକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମେ ମୂର୍ଖ ପ୍ରାଣୀ ପରି ଏବେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ପ୍ରୀତି କରୁଛ?

Verse 40

वैश्य उवाच । सम्यगुक्तं त्वया राजन्वचः सारार्थबृंहितम् । तथापि स्नेहपाशेन मोह्यतेऽतीव मे मनः

ବୈଶ୍ୟ କହିଲା—ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ସଠିକ୍, ସାରାର୍ଥରେ ପୁଷ୍ଟ। ତଥାପି ସ୍ନେହର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ମୋ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋହିତ ହେଉଛି।

Verse 41

एवं मोहाकुलौ वैश्यपार्थिवौ मुनिसत्तम । जग्मतुर्मुनिवर्यस्य मेधसः सन्निधिन्तदा

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି ମୋହରେ ଆକୁଳ ବୈଶ୍ୟ ଓ ରାଜା—ଦୁହେଁ—ସେତେବେଳେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ମେଧସଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଗଲେ।

Verse 42

स वैश्यराजसहितो नरराजः प्रतापवान् । प्रणनाम महावीरः शिरसा योगिनां वरम्

ସେ ପ୍ରତାପବାନ୍ ନରରାଜ ବୈଶ୍ୟରାଜ ସହିତ; ସେ ମହାବୀର ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 43

बद्ध्वाञ्जलिमिमां वाचमुवाच नृपतिर्मुनिम् । भगवन्नावयोर्मोहं छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम्

ହାତ ଯୋଡ଼ି ନୃପତି ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍, ଆମ ଦୁହଙ୍କର ମୋହକୁ ଏବେ କୃପାକରି ଛେଦ କରନ୍ତୁ।

Verse 44

अहं राजश्रिया त्यक्तो गहनं वनमाश्रितः । तथापि हृतराज्यस्य तोषो नैवाभिजायते

ମୁଁ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀରୁ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ଗଭୀର ବନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି; ତଥାପି ଯାହାର ରାଜ୍ୟ ହରଣ ହୋଇଛି, ତାହାର ସତ୍ୟ ସନ୍ତୋଷ କେବେ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 45

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मधुकैटभवधे महाकालिकावतारवर्णनं नाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଗ୍ରନ୍ଥ ଉମାସଂହିତାରେ ‘ମଧୁ-କୈଟଭବଧ ଓ ମହାକାଳିକା ଅବତାରବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 46

किमत्र कारणं ब्रूहि ज्ञानिनोरपि नो मनः । मोहेन व्याकुलं जातं महत्येषां हि मूर्खता

ଏଥିର କାରଣ କହନ୍ତୁ। ଆମେ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋହରେ ଆମ ମନ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଯାଇଛି। ସତ୍ୟକୁହିଲେ ଏହା ଆମର ମହା ମୂର୍ଖତା।

Verse 47

ऋषि उवाच । महामाया जगद्धात्री शक्तिरूपा सनातनी । सा मोहयति सर्वेषां समाकृष्य मनांसि वै

ଋଷି କହିଲେ—ମହାମାୟା ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ, ଶକ୍ତିରୂପା, ସନାତନୀ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନକୁ ନିଜ ପାଖକୁ ଆକର୍ଷି ମୋହିତ କରେ।

Verse 48

ब्रह्मादयस्सुरास्सर्वे यन्मायामोहिताः प्रभो । न जानन्ति परन्तत्त्वं मनुष्याणां च का कथा

ହେ ପ୍ରଭୁ! ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କଥା କ’ଣ!

Verse 49

सा सृजत्यखिलं विश्वं सैव पालयतीति च । सैव संहरते काले त्रिगुणा परमेश्वरी

ସେଇ ଏକା ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେଇ ଏକା ପାଳନ କରନ୍ତି; ଏବଂ କାଳେ ସେଇ ଏକା ସଂହାର କରନ୍ତି। ତ୍ରିଗୁଣମୟୀ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱରୀ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ।

Verse 50

यस्योपरि प्रसन्ना सा वरदा कामरूपिणी । स एव मोहमत्येति नान्यथा नृपसत्तम

ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯାହା ଉପରେ ସେଇ ବରଦାୟିନୀ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ମାତ୍ର ମୋହକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 51

राजोवाच । का सा देवी महामाया या च मोहयतेऽखिलान् । कथं जाता च सा देवी कृपया वद मे मुने

ରାଜା କହିଲେ— ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ସେଇ ମହାମାୟା ଦେବୀ କିଏ? ଏବଂ ସେ ଦେବୀ କିପରି ଜନ୍ମିଲେ? ହେ ମୁନି, କୃପାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 52

ऋषिरुवाच । जगत्येकार्णवे जाते शेषमास्तीर्य योगराट् । योगनिद्रामुपाश्रित्य यदा सुष्वाप केशवः

ଋଷି କହିଲେ— ଯେତେବେଳେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଏକମାତ୍ର ମହାସମୁଦ୍ର ହୋଇଗଲା, ସେତେବେଳେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଅଧିରାଜ କେଶବ ଶେଷକୁ ଶୟ୍ୟା କରି, ଯୋଗନିଦ୍ରାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କଲେ।

Verse 53

तदा द्वावसुरौ जातौ विष्णौ कर्णमलेन वै । मधुकैटभनामानौ विख्यातौ पृथिवीतले

ତେବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କର୍ଣ୍ଣମଳରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଇ ଅସୁର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନେ ପୃଥିବୀତଳେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 54

प्रलयार्कप्रभौ घोरौ महाकायौ महाहनू । दंष्द्राकरालवदनौ भक्षयन्तौ जगन्ति वा

ସେ ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ; ମହାକାୟ ଓ ମହାହନୁ। ଦଂଷ୍ଟ୍ରାରେ ବିକରାଳ ମୁଖ ଥିବା ସେମାନେ ଯେନ ଜଗତମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିଦେବେ—ଏମିତି ପ୍ରତୀତ ହେଲେ।

Verse 55

तौ दृष्ट्वा भगवन्नाभिपङ्कजे कमलासनम् । हननायोद्यतावास्तां कस्त्वं भोरिति वादिनौ

ଭଗବାନଙ୍କ ନାଭିପଦ୍ମରେ ବିରାଜିତ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଦୁଇଜଣ ହନନ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—“ହେ ଭୋଃ, ତୁମେ କିଏ, ମହାଶୟ?”

Verse 56

समालोक्यं तु तौ दैत्यौ सुरज्येष्ठो जनार्दनम् । शयानं च पयोम्भोधौ तुष्टाव परमेश्वरीम्

ସେ ଦୁଇ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ ସହାୟତା ପାଇଁ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 57

ब्रह्मोवाच । रक्षरक्ष महामाये शरणागतवत्सले । एताभ्यां घोररूपाभ्यां दैत्याभ्यां जगदम्बिके

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ମହାମାୟା, ହେ ଶରଣାଗତବତ୍ସଲେ, ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର। ହେ ଜଗଦମ୍ବିକେ, ଏହି ଦୁଇ ଘୋରରୂପ ଦୈତ୍ୟରୁ ଆମକୁ ଉଦ୍ଧାର କର।

Verse 58

प्रणमामि महामायां योगनिद्रामुमां सतीम् । कालरात्रिं महारात्रिं मोहरात्रिं परात्पराम्

ମୁଁ ମହାମାୟା, ଯୋଗନିଦ୍ରାସ୍ୱରୂପିଣୀ, ସତୀ ଉମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ। କାଳରାତ୍ରି, ମହାରାତ୍ରି, ମୋହରାତ୍ରି—ପରାତ୍ପରା ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।

Verse 59

त्रिदेवजननीं नित्यां भक्ताभीष्टफलप्रदाम् । पालिनीं सर्वदेवानां करुणावरुणालयम्

ସେ ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଜନନୀ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳଦାତ୍ରୀ; ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ପାଳିନୀ ଓ କରୁଣା-ବରୁଣାଳୟ—କୃପାସାଗର।

Verse 60

त्वत्प्रभावादहं ब्रह्मा माधवो गिरिजापतिः । सृजत्यवति संसारं काले संहरतीति च

ତୁମ ପ୍ରଭାବରୁ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା; ମାଧବ (ବିଷ୍ଣୁ) ସଂସାରକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି; ଗିରିଜାପତି (ଶିବ) ମଧ୍ୟ କାଳେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି।

Verse 61

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्विमला मता । तुष्टिः पुष्टिस्त्वमेवाम्ब शान्तिः क्षान्तिः क्षुधा दया

ତୁମେ ସ୍ୱାହା, ତୁମେ ସ୍ୱଧା, ତୁମେ ହ୍ରୀ (ଲଜ୍ଜା); ତୁମେ ବିମଳ ବୁଦ୍ଧି ଭାବେ ମନ୍ୟ। ହେ ଅମ୍ବା, ତୃପ୍ତି ଓ ପୁଷ୍ଟି ତୁମେଇ; ଶାନ୍ତି, କ୍ଷାନ୍ତି, କ୍ଷୁଧା ଓ ଦୟା ମଧ୍ୟ ତୁମେଇ।

Verse 62

विष्णु माया त्वमेवाम्ब त्वमेव चेतना मता । त्वं शक्तिः परमा प्रोक्ता लज्जा तृष्णा त्वमेव च

ହେ ଅମ୍ବା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟା ମଧ୍ୟ ତୁମେଇ; ତୁମେଇ ଚେତନା ଭାବେ ମନ୍ୟ। ତୁମେ ପରମ ଶକ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟାତ; ଲଜ୍ଜା ଓ ତୃଷ୍ଣା ମଧ୍ୟ ତୁମେଇ।

Verse 63

भ्रान्तिस्त्वं स्मृतिरूपा त्वं मातृरूपेण संस्थिता । त्वं लक्ष्मीर्भवने पुंसां पुण्याक्षरप्रवर्तिनाम्

ତୁମେ ଭ୍ରାନ୍ତି, ତୁମେ ସ୍ମୃତିରୂପା—ମାତୃରୂପେ ସଂସ୍ଥିତ। ଯେମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଅକ୍ଷର (ମନ୍ତ୍ର) ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଘରେ ତୁମେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ।

Verse 64

त्वं जातिस्त्वं मता वृत्तिर्व्याप्तिरूपा त्वमेव हि । त्वमेव चित्तिरूपेण व्याप्य कृत्स्नं प्रतिष्ठिता

ତୁମେ ହିଁ ଜନ୍ମର ମୂଳ, ତୁମେ ହିଁ ଦେହଧାରଣର ସତ୍ତା; ତୁମେ ହିଁ ଚିନ୍ତା ଓ ମନର ବୃତ୍ତି। ସତ୍ୟରେ ସର୍ବବ୍ୟାପିତାର ରୂପ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ହିଁ। ତୁମେ ହିଁ ଚେତନାରୂପେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ସମଗ୍ର ଜଗତର ଆଧାର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 65

सा त्वमेतौ दुराधर्षावसुरौ मोहयाम्बिके । प्रबोधय जगद्योने नारायणमजं विभुम्

ଏହେତୁ, ହେ ଅମ୍ବିକେ, ଏହି ଦୁଇ ଦୁରାଧର୍ଷ ଅସୁରଙ୍କୁ ମୋହିତ କର। ଏବଂ ହେ ଜଗଦ୍ୟୋନି, କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅଜ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରବୋଧ କର।

Verse 66

ऋषिरुवाच । ब्रह्मणा प्रार्थिता सेयं मधुकैटभनाशने । महाविद्याजगद्धात्री सर्वविद्याधिदेवता

ଋଷି କହିଲେ— ହେ ମଧୁ-କୈଟଭନାଶିନୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ। ଏହି ଦେବୀ ମହାବିଦ୍ୟା, ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଅଧିଦେବତା।

Verse 67

द्वादश्यां फाल्गुनस्यैव शुक्लायां समभून्नृप । महाकालीति विख्याता शक्तिस्त्रैलोक्यमोहिनी

ହେ ରାଜନ୍! ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ‘ମହାକାଳୀ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ ସେଇ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ଯାହାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ତ୍ରିଲୋକକୁ ମୋହିତ କରେ।

Verse 68

ततोऽभवद्वियद्वाणी मा भैषीः कमलासन । कण्टकं नाशयाम्यद्य हत्वाजौ मधुकैटभौ

ତେବେ ଆକାଶରୁ ବାଣୀ ହେଲା—“ଭୟ କରନି, ହେ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମା! ଆଜି ମୁଁ ଏହି କଣ୍ଟକକୁ ନାଶ କରିବି—ଯୁଦ୍ଧରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭକୁ ବଧ କରି।”

Verse 69

इत्युक्त्वा सा महामाया नेत्रवक्त्रादितो हरेः । निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः

ଏପରି କହି ସେଇ ମହାମାୟା ହରିଙ୍କ ନେତ୍ର ଓ ମୁଖ ଆଦିଠାରୁ ନିର୍ଗତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପରେ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 70

उत्तस्थौ च हृषीकेशो देवदेवो जनार्दनः । स ददर्श पुरो दैत्यो मधुकैटभसंज्ञकौ

ତାପରେ ହୃଷୀକେଶ—ଦେବଦେବ ଜନାର୍ଦନ—ଉଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାମକ ଦୁଇ ଦୈତ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 71

ताभ्यां प्रववृत्ते युद्धं विष्णोरतुलतेजसः । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धमभूत्तदा

ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ସହ ଅତୁଳତେଜସ୍ବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସେତେବେଳେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହାତେ-ହାତ (ବାହୁ) ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଲା।

Verse 72

महामायाप्रभावेण मोहितो दानवोत्तमौ । जजल्पतू रमाकान्तं गृहाण वरमीप्सितम्

ମହାମାୟାର ପ୍ରଭାବରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଦାନବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ଦୁଇଜଣ ରମାକାନ୍ତ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆପଣ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।”

Verse 73

नारायण उवाच । मयि प्रसन्नौ यदि वां दीयतामेष मे वरः । मम वध्यावुभौ नान्यं युवाभ्यां प्रार्थये वरम्

ନାରାୟଣ କହିଲେ—“ଯଦି ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ମୋତେ ଏହି ବର ଦିଅ: ତୁମେ ଉଭୟ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ୟ ହେଉ। ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ଚାହୁଁନି।”

Verse 74

ऋथिरुवाच । एकार्णवां महीं दृष्ट्वा प्रोचतुः केशवं वचः । आवां जहि न यत्रासौ धरणी पयसाऽ ऽप्लुता

ଋଥି କହିଲେ—ପୃଥିବୀ ଏକମାତ୍ର ମହାସାଗର ହୋଇଯାଇଥିବା ଦେଖି ସେମାନେ କେଶବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯେଉଁଠି ଏହି ଧରଣୀ ଜଳରେ ଡୁବିନାହିଁ, ସେଠାକୁ ଆମକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ।”

Verse 75

निर्विकारादि साकारा निराकारापि देव्युमा । देवानां तापनाशार्थं प्रादुरासीद्युगेयुगे

ଦେବୀ ଉମା ଅନାଦି ଓ ନିର୍ବିକାରିଣୀ; ସତ୍ୟରେ ନିରାକାର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସାକାର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ତାପନାଶ ପାଇଁ ସେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭବ କରନ୍ତି।

Verse 76

एवन्ते कथितो राजन्कालिकायास्समुद्भवः । महालक्ष्म्यास्तथोत्पत्तिं निशामय महामते

ହେ ରାଜନ୍, ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ କାଳିକାଙ୍କ ସମୁଦ୍ଭବ କହିଲି। ଏବେ ହେ ମହାମତେ, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ।

Verse 78

यदिच्छावैभवं सर्वं तस्या देहग्रहः स्मृतः । लीलया सापि भक्तानां गुणवर्णनहेतवे

ଏ ସବୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାର ବୈଭବ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦେହଗ୍ରହଣ ଏପରି କୁହାଯାଏ। ସେହି ରୂପଧାରଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଲୀଳାରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ—ତାଙ୍କ ଗୁଣବର୍ଣ୍ଣନ ଓ ଚିନ୍ତନ ହେବାକୁ।