Vyāsa-pūjana-prakāra (Procedure for Worship of Vyāsa / the Ācārya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୌନକ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ-ଶ୍ରବଣ ସମାପ୍ତି ପରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ବିଶେଷକରି ବ୍ୟାସ-ଗୁରୁଙ୍କୁ, କିପରି ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ? ସୂତ ବିଧିକ୍ରମ କହନ୍ତି—କଥା ଶୁଣି ସାରିଲେ ଭକ୍ତିରେ ଗୁରୁପୂଜା କର; ପାଠାନ୍ତେ ଶାନ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ମନରେ ଦାନ ଦେ; ବକ୍ତା/ପାଠକଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଆଦିରେ ସତ୍କାର କର। ଶିବପୂଜା ସମାପ୍ତିରେ ବଛଡ଼ା ସହିତ ଗୋଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣାସନ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସୁଲିଖିତ ଗ୍ରନ୍ଥ/ହସ୍ତଲିପି ରଖି ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ—ଏହାକୁ ସଂସାରବନ୍ଧନମୋଚକ କୁହାଯାଇଛି। ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଗ୍ରାମ-ଭୂମି, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି ଦାନ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଠକଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ସୁପାରିଶ। ବିଧି ଓ ଗୁରୁପୂଜା ସହିତ ଶ୍ରବଣ ହେଲେ ମାତ୍ର ପୁରାଣଶ୍ରବଣ ଫଳଦାୟୀ; ତେଣୁ ନିଗମାର୍ଥସମୃଦ୍ଧ ପୁରାଣକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟନାମ ‘ବ୍ୟାସ-ପୂଜନ-ପ୍ରକାର’।
Shlokas
Verse 1
शौनक उवाच । आचार्य्यपूजनं ब्रूहि सूत व्यासगुरोऽधुना । ग्रन्थस्य श्रवणान्ते हि किं कर्तव्यं तदप्यहो
ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ଏବେ ବ୍ୟାସଗୁରୁ-ପରମ୍ପରାର ଆଚାର୍ୟଙ୍କ ଯଥାବିଧି ପୂଜା ବିଷୟ କୁହ। ଏବଂ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ-ଶ୍ରବଣ ସମାପ୍ତି ପରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ, ସେଥି ମଧ୍ୟ କହ।
Verse 2
सूत उवाच । पूजयेद्विधिवद्भक्त्याचार्य्यं श्रुत्वा कथां पराम् । ग्रन्थान्ते विधिवद्दद्यादाचार्य्याय प्रसन्नधीः
ସୂତ କହିଲେ—ଏହି ପରମ ପୁଣ୍ୟକଥା ଶୁଣି ଭକ୍ତିସହିତ ବିଧିମତେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଗ୍ରନ୍ଥାନ୍ତେ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 3
ततो वक्तारमानम्य संपूज्य च यथाविधि । भूषणैर्हस्तकर्णानां वस्त्रैस्सौम्यादिभिस्सुधीः
ତାପରେ ସୁଧୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବକ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଯଥାବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କଲା। ହାତ ଓ କାନରେ ଭୂଷଣ ପରାଇ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନୋହର ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲା।
Verse 4
शिवपूजासमाप्तौ तु दद्याद्धेनुं सवत्सिकाम् । कृत्वासनं सुवर्णस्य पलमानस्य साम्बरम्
ଶିବପୂଜା ସମାପ୍ତିରେ ବଛଡ଼ା ସହିତ ଗାଈ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଏକ ପଳ ଓଜନର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ, ତାହାର ଆବରଣ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି (ପବିତ୍ର ଦାନରୂପେ) ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
तत्रास्थाप्य शुभं ग्रंथं लिखितं ललिताक्षरैः । आचार्याय सुधीर्दद्यान्मुक्तः स्याद्भवबन्धनैः
ସେଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଅକ୍ଷରରେ ଲିଖିତ ଶୁଭ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭକ୍ତ ତାହାକୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ କରୁ; ସେହି କର୍ମରେ ସେ ଭବବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 6
ग्रामो गजो हयश्चापि यथाशक्त्यपराणि च । मुने सर्वाणि देयानि वाचकाय महात्मने
ହେ ମୁନେ! ଯଥାଶକ୍ତି ଗ୍ରାମ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦାନମାନେ ମଧ୍ୟ—ଏସବୁ ମହାତ୍ମା ପୁରାଣବାଚକଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 7
विधानसहितं सम्यक्छतं हि सफलं स्मृतम् । पुराणं शौनकमुने सत्यमेवोदितं मया
ବିଧି-ବିଧାନ ସହିତ ଯାହା ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ। ହେ ଶୌନକ ମୁନି, ଏହି ପୁରାଣ ମୁଁ କେବଳ ସତ୍ୟରୂପେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛି।
Verse 8
तस्माद्विधानदुक्तं तु शृणुयाद्भक्तितो मुने । पुराणं निगमार्थाढ्यं पुण्यदं हृदयं श्रुतेः
ଏହିହେତୁ ହେ ମୁନି, ବିଧାନାନୁସାରେ କହାଯାଇଥିବା ଏହି ପୁରାଣକୁ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏହା ନିଗମାର୍ଥରେ ଧନୀ, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଏବଂ ଶ୍ରୁତିର ହୃଦୟସ୍ୱରୂପ।
Verse 43
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितातायां व्यासपूजनप्रकारो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଗ୍ରନ୍ଥ ଉମାସଂହିତାରେ ‘ବ୍ୟାସପୂଜନପ୍ରକାର’ ନାମକ ତେତାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Rather than a mythic episode, the chapter presents a theological-ritual argument: hearing (śravaṇa) of Purāṇic discourse is not fully efficacious unless concluded with prescribed vidhi—especially honoring the ācārya/Vyāsa principle and the vācaka through worship and donations.
The cow-with-calf (dhenu savatsikā) signifies sustaining dharma and continuity of spiritual nourishment; the written grantha offered to the teacher sacralizes textual transmission and lineage; and dāna functions as ‘ritual sealing’ that converts listening into embodied commitment, purifying karmic residue and orienting the act toward mokṣa.
No distinct iconographic form of Śiva or Umā is foregrounded; Śiva appears as the ritual context (Śiva-pūjā completion), while the chapter’s focus is the guru/Vyāsa principle as the living conduit through which Śaiva scripture becomes spiritually operative.