Pitṛbhakti and Śrāddha: The Classification of Pitṛs and the Superiority of Pitṛ-kārya

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । सप्त ते तपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृगणास्स्मृताः । चत्वारो मूर्त्तिमंतो वै त्रयश्चैव ह्यमूर्तयः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ପିତୃଗଣ ସାତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରି ମୂର୍ତ୍ତିମାନ (ରୂପଯୁକ୍ତ) ଏବଂ ତିନି ଅମୂର୍ତ୍ତ (ରୂପରହିତ) ।

Verse 2

तान्यजंते देवगणा आद्या विप्रादयस्तथा । आप्याययंति ते पूर्वं सोमं योगबलेन वै

ସେହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେବଗଣ ଓ ଆଦ୍ୟ ଋଷିମାନେ—ବିପ୍ରାଦି—କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଯୋଗବଳରେ ସୋମକୁ ପୁଷ୍ଟ ଓ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।

Verse 3

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां तु विशेषतः । सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्

ଏହେତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦାନ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବା ଉଚିତ—ବିଶେଷତଃ ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ। ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ରୌପ୍ୟ ପାତ୍ର କିମ୍ବା ରୌପ୍ୟଯୁକ୍ତ ପାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धे प्रीणाति वै पितॄन् । वह्नेराप्यायनं कृत्वा सोमस्य तु यमस्य वै

ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ‘ସ୍ୱଧା’କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ସୋମ ଓ ଯମ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 5

उदगायनमप्यग्नावग्न्यभावेऽप्सु वा पुनः । पितॄन्प्रीणाति यो भक्त्या पितरः प्रीणयंति तम्

ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ତରାୟଣକାଳରେ କୃତ କର୍ମ—ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ନଥିଲେ ପୁନଃ ଜଳରେ—ଯେ ଭକ୍ତିରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରେ, ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାକୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି।

Verse 6

यच्छंति पितरः पुष्टिं प्रजाश्च विपुलास्तथा । स्वर्गमारोग्यवृद्धिं च यदन्यदपि चेप्सितम्

ପିତୃମାନେ ପୁଷ୍ଟି ଓ କଲ୍ୟାଣ ଦେନ୍ତି, ଏବଂ ବିପୁଳ ସନ୍ତାନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗ, ଆରୋଗ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି—ଏବଂ ଯାହା କିଛି ଇଚ୍ଛିତ, ସବୁ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 7

देवकार्यादपि मुने पितृकार्य्यं विशिष्यते । पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे तेन त्वमजरामरः

ହେ ମୁନେ, ଦେବକାର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ପିତୃଭକ୍ତ; ତେଣୁ ତୁମେ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୁକ୍ତ।

Verse 8

न योगेन गतिस्सा तु पितृभक्तस्य या मुने । पितृभक्तिर्विशेषेण तस्मात्कार्या महामुने

ହେ ମୁନି, ପିତୃଭକ୍ତଙ୍କୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଗତି ମିଳେ, ସେ କେବଳ ଯୋଗସାଧନାରେ ମିଳେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ହେ ମହାମୁନି, ପିତୃଭକ୍ତି ବିଶେଷ ନିଷ୍ଠାରେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच । एवमुक्त्वाऽऽशु देवेशो देवानामपि दुर्लभम् । चक्षुर्दत्त्वा सविज्ञानं जगाम यौगिकीं गतिम्

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ଏପରି କହି ଦେବେଶ୍ୱର ଶୀଘ୍ର ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଦିବ୍ୟଚକ୍ଷୁ ଓ ସତ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଦାନ କଲେ; ପରେ ଯୋଗମୟ ପରମଗତିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 10

शृणु भीष्म पुरा भूयो भारद्वाजात्मजा द्विजाः । योगधर्ममनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै

ହେ ଭୀଷ୍ମ, ଶୁଣ— ପୁରାତନ କାଳରେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଦ୍ୱିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ଯୋଗଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଶ୍ଚରିତ୍ର ହେତୁ ସେମାନେ ସେହି ଯୋଗପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 11

वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च । स्वसृषः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस्तथा

ଯାହାର ବାଣୀ ଦୁଷ୍ଟ, ଯେ କ୍ରୋଧୀ, ହିଂସ୍ର, ପରନିନ୍ଦକ ଓ ଠକ; ଏବଂ ଯେ ନିଜ ଭଉଣୀପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଓ ପିତାଙ୍କ ଆଚରଣର ଅନୁସରୀ— ସେ ଏମିତି ନାମ ଓ ଏମିତି କର୍ମଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ।

Verse 12

कौशिकस्य सुतास्तात शिष्या गर्गस्य चाभवन् । पितर्युपरते सर्वे प्रवसंतस्तदाभवन्

ବତ୍ସ, କୌଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଗର୍ଗଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। ପିତା ଦେହାନ୍ତ ପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରବାସ କରି ଦୂରଦେଶରେ ବାସ କଲେ।

Verse 13

विनियोगाद्गुरोस्तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् । समानवत्सां कपिलां सर्वेऽन्यायागतास्तदा

ଗୁରୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ନିୟୋଗରେ ସେମାନେ ଗାଈଟିକୁ ଦୋହାଇବାର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ତାପରେ ଅଧିକାର ବିନା ଅନ୍ୟାୟରେ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତେ, ବଛା ସହିତ କପିଳା (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ଗାଈକୁ ଘେରି ଏକତ୍ର ହେଲେ।

Verse 14

तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान्मोहाच्च भारत । क्रूरा बुद्धिस्समुत्पन्ना तां गां तै हिंसितुं तदा

ହେ ଭାରତ! ପଥରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ଭୁଖରେ କାତର ଓ ବାଳ୍ୟମୋହରେ ମୁଗ୍ଧ ଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ତାହିଁ ଗାଈକୁ ହିଂସା କରିବା ପାଇଁ କ୍ରୂର ବୁଦ୍ଧି ସେମାନଙ୍କ ମନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 15

तां कविसस्वसृपश्चैव याचेते नैति वै तदा । न चाशक्यास्तु ताभ्यां वा तदा वारयितुं निजाः

ତେବେ କବି ଓ ତାଙ୍କ ଭଉଣୀର ପୁଅ ତାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଯାଇଲା ନାହିଁ। ସେ ସମୟରେ ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିଜ ଲୋକେ ତାକୁ ରୋକି ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 16

पितृवर्ती तु यस्तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः । स सर्वानब्रवीत्कोपात्पितृभक्तिसमन्वितः

କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ, ଯିଏ ପିତୃପଥରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ନିତ୍ୟ ଆହ୍ନିକ ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ସେ ପିତୃଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କଲେ।

Verse 17

यद्यशक्यं प्रकर्तव्यं पितॄनुद्दिश्य साध्यताम् । प्रकुर्वंतो हि श्राद्धं तु सर्व एव समाहिताः

ଯଦି (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି) କରିବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହୁଏ ମଧ୍ୟ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଯାହା ସମ୍ଭବ ତାହା ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସମସ୍ତେ ଏକାଗ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ମନରେ ଏହା କରନ୍ତି।

Verse 18

एवमेषा च गौर्धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः । पितॄनभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो नो भविष्यति

ଏହିପରି ଏହି ଗାଈ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଧର୍ମାନୁସାରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଆମ ପାଇଁ ଅଧର୍ମ ହେବ ନାହିଁ।

Verse 19

एवमुक्ताश्च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां तदा । पितृभ्यः कल्पयित्वा तु ह्युपायुंजत भारत

ଏପରି କୁହାଯାଇ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେତେବେଳେ ଗାଈ ଉପରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କଲେ। ପରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ପଣରୂପେ ତାହାକୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ହେ ଭାରତ, ତାହାକୁ ବ୍ୟବହାର କଲେ।

Verse 20

उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस्तस्य न्यवेदयन् । शार्दूलेन हता धेनुर्वत्सा वै गृह्यतामिति

ଗାଈର ସେବା ଉପଯୋଗ କରି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ—“ବାଘ ଧେନୁକୁ ମାରିଦେଇଛି; ତେଣୁ ବଛୁଡ଼ାକୁ ଘରେ ନେଇ ପାଳନ କରାଯାଉ।”

Verse 21

आर्तवत्स तु तं वत्सं प्रतिजग्राह वै द्विजः । मिथ्योपचारतः पापमभूत्तेषां च गोघ्नताम्

ଆର୍ତ୍ତ ବାତ୍ସଲ୍ୟରେ ସେ ଦ୍ୱିଜ ତାହିଁ ବଛୁଡ଼ାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। କିନ୍ତୁ ମିଥ୍ୟା ଉପଚାରରେ ବ୍ୟବହାର ହେବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ‘ଗୋହତ୍ୟା’ର ଦୋଷ ଲାଗିଲା।

Verse 22

ततः कालेन कियता कालधर्ममुपागताः । ते सप्त भ्रातरस्तात बभूवुस्स्वायुषःक्षये

ତାପରେ କିଛି କାଳ ବିତିଗଲାପରେ ସେମାନେ କାଳଧର୍ମ (ମୃତ୍ୟୁ)କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ହେ ତାତ, ସେ ସାତ ଭାଇ ନିଜ-ନିଜ ଆୟୁଷ୍ୟ କ୍ଷୟରେ ଅନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 23

ते वै क्रूरतया हैंस्त्र्यात्स्वानार्य्यत्वाद्गुरोस्तथा । उग्रहिंसाविहाराश्च जातास्सप्त सहोदराः

ସେମାନେ କ୍ରୂରତା ଓ ନିଜ ଅନାର୍ୟ ସ୍ୱଭାବରୁ ଗୁରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ। ଉଗ୍ର ହିଂସାଚରଣରେ ରତ ଏମିତି ସାତ ସହୋଦର ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 24

लुब्धकस्य सुतास्तावद्बलवंतो मनस्विनः । जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः

ସେଇ ଶିକାରୀର ପୁଅମାନେ ବଳବାନ ଓ ଉଦ୍ୟମୀ ଥିଲେ। ଦଶାର୍ଣ୍ଣ ଦେଶରେ ସେମାନେ ଧର୍ମବିଚକ୍ଷଣ ସାତ ଜଣ ବ୍ୟାଧ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 25

स्वधर्मनिरतास्सर्वे मृगा मोहविवर्जिताः । आसन्नुद्वेगसंविग्ना रम्ये कालंजरे गिरौ

ରମ୍ୟ କାଳଞ୍ଜର ପର୍ବତରେ ସେ ସମସ୍ତ ମୃଗ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ନିରତ, ମୋହରହିତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଉଦ୍ବେଗ ଓ ଭୟ ବିନା ଶାନ୍ତ ଓ ନିରାକୁଳ ଭାବେ ବସୁଥିଲେ।

Verse 26

तमेवार्थमनुध्याय ज्ञानं मरणसंभवम् । आसन्वनचराः क्षांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः

ସେଇ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମାତ୍ର ଧ୍ୟାନ କରି, ମୃତ୍ୟୁସ୍ମରଣରୁ ଜନ୍ମିତ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନକୁ ସେମାନେ ସାଧିଲେ। ସେମାନେ ବନଚର, କ୍ଷମାଶୀଳ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହୀ ହୋଇ ରହିଲେ।

Verse 27

ते सर्वे शुभकर्माणस्सद्धर्माणो वनेचराः । विधर्माचरणैर्हीना जातिस्मरणसिद्धयः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବନବାସୀ, ଶୁଭକର୍ମରେ ନିରତ ଓ ସଦ୍ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥିଲେ। ଅଧର୍ମାଚରଣରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ-ସ୍ମରଣ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ।

Verse 28

पूर्वजातिषु यो धर्मः श्रुतो गुरुकुलेषु वै । तथैव चास्थिता बुद्धौ संसारेऽप्य निवर्तने

ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଗୁରୁକୁଳରେ ଯେ ଧର୍ମ ଶୁଣାଯାଇଥିଲା, ସେହି ଧର୍ମ ବୁଦ୍ଧିରେ ସେହିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହେ; ସଂସାରମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଫେରିଯାଏ ନାହିଁ, ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ହୋଇ ଚାଲାଇ ନେଇଯାଏ।

Verse 29

गिरिमध्ये जहुः प्राणांल्लब्धाहारास्तपस्विनः । तेषां तु पतितानां च यानि स्थानानि भारत

ହେ ଭାରତ, ପର୍ବତମଧ୍ୟରେ ସେହି ତପସ୍ୱୀମାନେ ଆହାର ପାଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତାଙ୍କର ପତିତ ଦେହ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିଲା, ସେ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 30

तथैवाद्यापि दृश्यंते गिरौ कालञ्जरे नृप । कर्मणा तेन ते जाताः शुभाशुभविवर्जकाः

ହେ ନୃପ, ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେମାନେ କାଳଞ୍ଜର ପର୍ବତରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ସେହି କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ସେମାନେ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଉଭୟରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ହେଲେ।

Verse 31

शुभाऽशुभतरां योनिं चक्रवाकत्वमागताः । शुभे देशे शरद्वीपे सप्तैवासञ्जलौकसः

ଶୁଭ ଓ ଅଧିକ ଅଶୁଭ ମିଶ୍ର ଭାଗ୍ୟ ପାଇ ସେମାନେ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ହେଲେ। ଶୁଭ ଦେଶର ଶରଦ୍ୱୀପରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସାତଜଣ ଜଳବାସୀ ହେଲେ।

Verse 32

त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मधारिणः । निस्संगा निर्ममाश्शांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः

ସହଚର୍ୟ ସଂପୃକ୍ତ ଲୋକଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଧର୍ମଧାରୀ ମୁନିମାନେ ନିଃସଙ୍ଗ, ନିର୍ମମ, ଶାନ୍ତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହୀ ହେଲେ।

Verse 33

निवृत्तिनिर्वृताश्चैव शकुना नामतः स्मृताः । ते ब्रह्मचारिणस्सर्वे शकुना धर्मधारिणः

ସେମାନେ ‘ଶକୁନା’ ନାମରେ ସ୍ମରଣୀୟ—ନିବୃତ୍ତି ଓ ନିର୍ବୃତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଧର୍ମଧାରୀ, ଧର୍ମରେ ଅଡ଼ିଗ ଶକୁନା।

Verse 34

जातिस्मरास्सुसंवृद्धास्सप्तैव ब्रह्मचारिणः । स्थिता एकत्र सद्धर्मा विकाररहितास्सदा

ପୂର୍ବଜନ୍ମସ୍ମୃତିସମ୍ପନ୍ନ, ଶାସନରେ ସୁପକ୍ୱ ଏମିତି ସାତ ଜଣ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଏକଠା ରହୁଥିଲେ। ସେମାନେ ସଦା ସଦ୍ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିତ ଓ ବିକାରରହିତ।

Verse 35

विप्रयोनौ तु यन्मोहान्मिथ्यापचरितं गुरौ । तिर्य्यग्योनौ तथा जन्म श्राद्धाज्ज्ञानं च लेभिरे

ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋହବଶେ ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ମିଥ୍ୟାଚରଣ କଲେ। ତେଣୁ ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ପାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରଭାବରେ ପୁନଃ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଲଭିଲେ।

Verse 36

तथा तु पितृकार्य्यार्थं कृतं श्राद्धं व्यवस्थितैः । तदा ज्ञानं च जातिं च क्रमात्प्राप्तं गुणोत्तरम्

ସେହିପରି ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ନିୟମସ୍ଥମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ। ତାପରେ କ୍ରମେ ସେମାନେ ଗୁଣୋତ୍ତର ଉତ୍କର୍ଷ—ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମସ୍ଥିତି—ଲଭିଲେ।

Verse 37

पूर्वजादिषु यद्ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै । तथैव संस्थितज्ञानं तस्माज्ज्ञानं समभ्यसेत्

ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କଠାରୁ ଓ ଗୁରୁକୁଳରେ ଯେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଶ୍ରୁତ ହୋଇଛି, ସେହି ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସରେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ତେଣୁ ସେଇ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନକୁ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 38

सुमनाश्च सुवाक्छुद्धः पञ्चमश्छिद्रदर्शकः । स्वतंत्रश्च सुयज्ञश्च कुलीना नामतः स्मृताः

ନାମରେ ‘କୁଲୀନ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ—ସୁମନା, ସୁବାକ୍ଶୁଦ୍ଧ, ପଞ୍ଚମ ଛିଦ୍ରଦର୍ଶକ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଓ ସୁୟଜ୍ଞ।

Verse 39

तेषां तत्र विहंगानां चरतां धर्मचारिणाम् । सुवृत्तमभवत्तत्र तच्छृणुष्व महामुने

ସେଠାରେ ଧର୍ମଚାରୀ ଭାବେ ବିଚରୁଥିବା ସେହି ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଶୁଭ ଓ ଆଦର୍ଶ ଆଚରଣ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ହେ ମହାମୁନି, ତାହା ଶୁଣ।

Verse 40

नीपानामीश्वरो राजा प्रभावेण समन्वितः । श्रीमानन्तःपुरवृतो वनं तत्राविवेश ह

ତେବେ ନୀପମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ରାଜା, ପ୍ରଭାବସମ୍ପନ୍ନ, ଶ୍ରୀମାନ ଓ ଅନ୍ତଃପୁର ସହିତ, ସେହି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 41

स्वतंत्रश्चक्रवाकस्सस्पृहयामास तं नृपम् । दृष्ट्वा यांतं सुखोपेतं राज्यशोभासमन्वितम्

ସ୍ୱାଧୀନଭାବେ ବିହରୁଥିବା ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ, ସୁଖସହିତ ରାଜ୍ୟଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିବା ସେ ନୃପଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକାଙ୍କ୍ଷା କଲା।

Verse 42

यद्यस्ति सुकृतं किंचित्तपो वा नियमोऽपि वा । खिन्नोहमुपवासेन तपसा निश्चलेन च

ଯଦି ମୋ ଭିତରେ କିଛିମାତ୍ର ପୁଣ୍ୟ ଥାଏ—ସତ୍କର୍ମରୁ, ତପରୁ କିମ୍ବା ନିୟମପାଳନରୁ—ତଥାପି ଉପବାସ ଓ ଅଚଳ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 43

तस्य सर्वस्य पूर्णेन फलेनापि कृतेन हि । सर्वसौभाग्यपात्रश्च भवेयमहमीदृशः

ସେ ସମସ୍ତର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ସାଧି, ମୁଁ ଏମିତି ହେଉଁ—ଯେ ସମସ୍ତ ସୌଭାଗ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ହେବି।

Verse 44

मार्कण्डेय उवाच । ततस्तु चक्रवाकौ द्वावासतुस्सहचारिणौ । आवां वै सचिवौ स्याव तव प्रियहितैषिणौ

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ସହଚର ହୋଇ ଏକସାଥିରେ ବାସ କଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—‘ଆମେ ତୁମ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତ ଚାହୁଁଥିବା ସେବକ (ସଚିବ) ହେବୁ।’

Verse 45

तथेत्युक्त्वा तु तस्यासीत्तदा योगात्मनो गतिः । एवं तौ चक्रवाकौ च स्ववाक्यं प्रत्यभाषताम्

‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହିବା ସହିତ, ସେଇ ଯୋଗାତ୍ମାଙ୍କର ଗତି ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହେଲା (ସେ ଯୋଗାବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ)। ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇ ଚକ୍ରବାକ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବଚନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 46

यस्मात्कर्मब्रुवाणस्वं योगधर्ममवाप्य तम् । एवं वरं प्रार्थयसे तस्माद्वाक्यं निबोध मे

ଯେହେତୁ ତୁମେ କର୍ମର କଥା କହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଯୋଗଧର୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ; ଏବଂ ଏବେ ଏମିତି ବର ଚାହୁଁଛ; ତେଣୁ ମୋ କଥାକୁ ବୁଝ।

Verse 47

राजा त्वं भविता तात कांपिल्ये नगरोत्तमे । एतौ ते सचिवौ स्यातां व्यभिचारप्रधर्षितौ

ବତ୍ସ, ନଗରୋତ୍ତମ କାମ୍ପିଲ୍ୟରେ ତୁମେ ରାଜା ହେବ। ଏହି ଦୁଇଜଣ ତୁମର ସଚିବ ହେବେ—ନିଜ ଅପରାଧ (ବ୍ୟଭିଚାର) ଦ୍ୱାରା ଲାଞ୍ଛିତ ଓ ପରାଜିତ।

Verse 48

न तानूचुस्त्रयो राज्यं चतुरस्सहचारिणः । सप्रसादं पुनश्चक्रे तन्मध्ये सुमनाब्रवीत्

ସେ ତିନିଜଣ ସେଇ ଚାରି ସହଚରଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ବିଷୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ପରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁମନା କହିଲା।

Verse 49

अंतर्वो भविता शापः पुनर्योगमवाप्स्यथ । सर्वसत्त्वः सुयज्ञश्च स्वतंत्रोऽयं भविष्यति

ତୁମମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ଶାପ ମାତ୍ର ଅନ୍ତରେ ସୀମିତ ରହିବ; ପରେ ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ଯୋଗ (ସଂଯୋଗ) ପାଇବ। ଏହିଜଣ ସର୍ବ ନବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ, ସୁଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବ।

Verse 50

पितृप्रसादाद्युष्माभिस्संप्राप्तं सुकृतं भवेत् । गां प्रोक्षयित्वा धर्मेण पितृभ्यश्चोपकल्पिताः

ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ତୁମେ ପାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳଦାୟକ ହେବ। ଧର୍ମାନୁସାରେ ଗାଈକୁ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି, ପିତୃମାନଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କର।

Verse 51

अस्माकं ज्ञानसंयोगस्सर्वेषां योगसाधनम् । इदं च कार्यं संरब्धं श्लोकमेकमुदाहृतम्

ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ସହିତ ଆମର ସଂଯୋଗ ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗସିଦ୍ଧିର ସାଧନ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଗୋଟିଏ ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୋଇଛି।

Verse 52

पुरुषान्तरितं श्रुत्वा ततो योगमवाप्स्यथ । इत्युक्त्वा स तु मौनोभूद्विहंगस्सुमना बुधः

ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ପୁରୁଷ (ଅନ୍ତରାତ୍ମା) ବିଷୟକ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ ପରେ ତୁମେ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଏହି କଥା କହି ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ସୁମନା, ବିହଙ୍ଗସଦୃଶ ମୁନି ମୌନ ହେଲେ।

Verse 53

मार्कण्डेय उवाच । लोकानां स्वस्तये तात शन्तनुप्रवरात्मज । इत्युक्तं तच्चरित्रं मे किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟ, ଶନ୍ତନୁଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶଜ! ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହା କହିଛି। ଏହି ପବିତ୍ର ଚରିତ୍ର ମୁଁ କଥାଇଲି; ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?