Satyavrata, Vasiṣṭha, and the Crisis of Dharma: Protection, Anger, and Vow-Discipline

Verse 1

सूत उवाच । सत्यव्रतस्तु तद्भक्त्या कृपया च प्रतिज्ञया । विश्वामित्रकलत्रं च पोषयामास वै तदा

ସୂତ କହିଲେ—ତେବେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଭକ୍ତି, କରୁଣା ଓ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଳରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କଲେ।

Verse 2

हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च वनेचरान् । विश्वामित्राश्रमाभ्याशे तन्मांसं चाक्षिपन्मुने

ସେ ହରିଣ, ବରାହ ଓ ବନଚର ମହିଷମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ସେହି ମାଂସକୁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟେ ଛାଡ଼ିଦେଲା।

Verse 3

तीर्थं गां चैव रात्रं च तथैवांतःपुरं मुनिः । याज्योपाध्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्य्यरक्षत

ଯାଜକ ଓ ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ସଂଯୁକ୍ତ ଧର୍ମାଧିକାରବଳରେ ମୁନି ବସିଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ, ଗାଈ, ରାତ୍ରି ପହରା ଓ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଯଥାଯଥ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 4

सत्यव्रतस्य वाक्याद्वा भाविनोर्थस्य वै बलात् । वसिष्ठोऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास नित्यशः

ସତ୍ୟବ୍ରତର ବାକ୍ୟରୁ କିମ୍ବା ଭାବୀ ଘଟଣାର ପ୍ରବଳ ବଳରୁ ବସିଷ୍ଠ ନିତ୍ୟ ଅଧିକ କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କରିଲେ।

Verse 5

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् । न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन च

ସେତେବେଳେ ପିତା ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟରୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ବାହାର କରିଦେଲେ। କାରଣ ଥିବାରୁ ମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ତାହା ରୋକିଲେ ନାହିଁ।

Verse 6

पाणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे । न च सत्यव्रतस्थस्य तमुपांशुमबुद्ध्यत

ପାଣିଗ୍ରହଣ (ବିବାହ) ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଦୃଢ଼ ସମାପ୍ତି ସପ୍ତମ ପଦକ୍ଷେପରେ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟବ୍ରତସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତି ସେ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଉପାଂଶୁ ଭାବେ କିମ୍ବା ସ୍ପଷ୍ଟ ବୋଧ ବିନା ପୁନରୁଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 7

तस्मिन्स परितोषाय पितुरासीन्महात्मनः । कुलस्य निष्कृतिं विप्र कृतवान्वै भवेदिति

ସେହି କର୍ମରେ ମହାତ୍ମା ପିତାଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଲାଭ କଲେ। ହେ ବିପ୍ର, ସେ ଭାବିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ମୋ କୁଳର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ନିଷ୍କୃତି ସମ୍ପାଦନ କରିଛି।”

Verse 8

न तं वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न्यवारयत् । अभिषेक्ष्याम्यहं पुत्रमस्यां नैवाब्रवीन्मुनिः

ପିତା ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟକ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ ବଶିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ରୋକିଲେ ନାହିଁ; ଏବଂ ମୁନି ‘ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବି’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହିଲେ ନାହିଁ।

Verse 9

स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षां तामुद्वहद्बली । अविद्यामाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

ସେଇ ବଳବାନ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ଦୀକ୍ଷା-ବ୍ରତ ଧାରଣ କଲେ; କିନ୍ତୁ ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ମାଂସ (ବିଧି ପାଇଁ) ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେଣୁ ଭୟଙ୍କର ଅବରୋଧ ହେଲା।

Verse 10

सर्वकामदुहां दोग्ध्रीं ददर्श स नृपात्मजः । तां वै क्रोधाच्च लोभाच्च श्रमाद्वै च क्षुधान्वितः

ରାଜପୁତ୍ର ସର୍ବକାମଦାୟିନୀ, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଦେଇଥିବା କାମଧେନୁକୁ ଦେଖିଲା। କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ, ଶ୍ରମ ଓ କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେ ତାହାରେ ମନ ଲଗାଇଲା।

Verse 11

दाशधर्मगतो राजा तां जघान स वै मुने । स तं मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजम्

ହେ ମୁନେ, ସେ ରାଜା ଦାଶଧର୍ମ (ମାଛୁଆର ଧର୍ମ) ଆଶ୍ରୟ କରି ତାକୁ ହତ୍ୟା କଲା। ପରେ ସେ ନିଜେ ସେହି ମାଂସ ଖାଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଖୁଆଇଲା।

Verse 12

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठो ह्यस्य चुक्रुधे । उवाच च मुनिश्रेष्ठस्तं तदा क्रोधसंयुतः

ସେ ଭୋଜନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି—ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ତେବେ କ୍ରୋଧସଂୟୁକ୍ତ ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାକୁ କହିଲେ।

Verse 13

वसिष्ठ उवाच । पातयेयमहं क्रूरं तव शंकुमयोमयम् । यदि ते द्वाविमौ शंकू नश्येतां वै कृतौ पुरा

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ହେ କ୍ରୂର, ମୁଁ ତୁମର ଲୌହ ନିର୍ମିତ ଶରୀରକୁ ପତନ କରିଥାନ୍ତି, ଯଦି ତୁମର ଏହି ଦୁଇଟି ଶଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇନଥାନ୍ତା।

Verse 14

पितुश्चापरितोषेण गुरोर्दोग्ध्रीवधेन च । अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः

ପିତାଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା, ଗୁରୁଙ୍କ ଦୁଗ୍ଧବତୀ ଗାଈକୁ ହତ୍ୟା କରିବା ଏବଂ ଅପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ ବ୍ୟବહાર କରିବା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଅପରାଧ ତିନି ପ୍ରକାରର।

Verse 15

त्रिशंकुरिति होवाच त्रिशंकुरिति स स्मृतः । विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते

ସେ କହିଲା—“ତ୍ରିଶଙ୍କୁ”; ତେଣୁ ସେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁ ନାମେ ସ୍ମୃତ ହେଲା। ପରେ ଭାର୍ଯ୍ୟାର ଭରଣ‑ପୋଷଣ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆସିଲେ।

Verse 16

तेन तस्मै वरं प्रादान्मुनिः प्रीतस्त्रिशंकवे । छन्द्यमानो वरेणाथ वरं वव्रे नृपात्मजः

ତାହାରେ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ମୁନି ତ୍ରିଶଙ୍କୁକୁ ବର ଦେଲେ। ପରେ ବର ଚୟନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ରାଜପୁତ୍ର ଇଚ୍ଛିତ ବର ମାଗିଲା।

Verse 17

अनावृष्टिभये चास्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके । अभिषिच्य पितृ राज्ये याजयामास तं मुनिः

ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଅନାବୃଷ୍ଟିର ଭୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲାବେଳେ, ମୁନି ତାକୁ ପିତୃରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରି ବିଧିମତେ ରାଜଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ।

Verse 18

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः । सशरीरं तदा तं तु दिवमारोह यत्प्रभुः

ଦେବତାମାନେ ଓ ବଶିଷ୍ଠ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ କୌଶିକ (ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର) ସେତେବେଳେ ସେହି ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆରୋହଣ କଲେ।

Verse 19

तस्य सत्यरथा नाम भार्या केकयवंशजा । कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्

ତାଙ୍କର କେକୟବଂଶଜା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସତ୍ୟରଥା ଏକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର—ଯିଏ ନିର୍ମଳ ଓ ନିଷ୍ପାପ।

Verse 20

स वै राजा हरिश्चन्द्रो त्रैशंकव इति स्मृतः । आहर्ता राजसूयस्य सम्राडिति ह विश्रुतः

ସେଇ ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ତ୍ରୈଶଙ୍କୁର ବଂଶଜ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର କର୍ତ୍ତା ଏବଂ ‘ସମ୍ରାଟ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 21

हरिश्चन्द्रस्य हि सुतो रोहितो नाम विश्रुतः । रोहितस्य वृकः पुत्रो वृकाद्बाहुस्तु जज्ञिवान्

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ରୋହିତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ରୋହିତଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୃକ, ଏବଂ ବୃକରୁ ବାହୁ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 22

हैहयास्तालजंघाश्च निरस्यंति स्म तं नृपम् । नात्मार्थे धार्मिको विप्रः स हि धर्मपरोऽभवत

ହୈହୟ ଓ ତାଲଜଂଘମାନେ ସେଇ ନୃପତିଙ୍କୁ ତାଡ଼ିଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ଧାର୍ମିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କିଛି କଲେ ନାହିଁ; ସେ ଧର୍ମପରାୟଣ ଥିଲେ।

Verse 23

सगरं ससुतं बाहुर्जज्ञे सह गरेण वै । और्वस्याश्रममासाद्य भार्गवेणाभिरक्षितः

ଗାରା ଦ୍ୱାରା ବାହୁ ଜନ୍ମିଲା; ତାଙ୍କ ସହ ସଗର ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ। ଔର୍ବ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଭାର୍ଗବ (ଔର୍ବ) ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଲା।

Verse 24

आग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा च भार्गवात्सगरो नृपः । जिगाय पृथिवीं हत्वा तालजंघान्सहैहयान

ଭାର୍ଗବ (ପରଶୁରାମ) ଠାରୁ ଆଗ୍ନେୟାସ୍ତ୍ର ପାଇ ରାଜା ସଗର ତାଲଜଂଘ ଓ ହୈହୟମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଜୟ କଲେ।

Verse 25

शकान्बहूदकांश्चैव पारदांतगणान्खशान् । सुधर्मं स्थापयामास शशास वृषतः क्षितिम्

ସେ ଶକ, ବହୂଦକ, ପାରଦାନ୍ତଗଣ ଓ ଖଶମାନଙ୍କୁ ଶାସନାଧୀନ କଲେ। ‘ସୁଧର୍ମ’ ସ୍ଥାପନ କରି, ଧର୍ମବୃଷଭ ପରି ଦୃଢ଼ ଧର୍ମନିଷ୍ଠାରେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କଲେ।

Verse 26

शौनक उवाच । स वै गरेण सहितः कथं जातस्तु क्षत्रियात् । जितवानेतदाचक्ष्व विस्तरेण हि सूतज

ଶୌନକ କହିଲେ—ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟରୁ କିପରି ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ସେହି ‘ଗର’ ସହ କିପରି ଥିଲେ? ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ସେ କିପରି ବିଜୟୀ ହେଲେ—ବିସ୍ତାରେ କହ।

Verse 27

सूत उवाच । पारीक्षितेन संपृष्टो वैशंपायन एव च । यदाचष्ट स्म तद्वक्ष्ये शृणुष्वैकमना मुने

ସୂତ କହିଲେ—ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ପଚାରିଲେ ଋଷି ବୈଶମ୍ପାୟନ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ମୁଁ ଏବେ କହୁଛି। ହେ ମୁନି, ଏକାଗ୍ରମନେ ଶୁଣ।

Verse 28

पारीक्षितो उवाच । कथं स सगरो राजा गरेण सहितो मुने । जातस्स जघ्निवान्भूयानेतदाख्यातुमर्हसि

ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ମୁନି, ସଗର ରାଜା ଗରା ସହିତ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ? ପରେ ସେ ତାକୁ କିପରି ବଧ କଲେ? ଏହା ସବୁ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 29

वैशम्पायन उवाच । बाहोर्व्यसनिनस्तात हृतं राज्यमभूत्किल । हैहयैस्तालजंघैश्च शकैस्सार्द्धं विशांपते

ବୈଶମ୍ପାୟନ କହିଲେ—ହେ ତାତ, ବିପତ୍ତିଗ୍ରସ୍ତ ବାହୁଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ସତ୍ୟେ ହରଣ ହୋଇଥିଲା; ହୈହୟ, ତାଲଜଂଘ ଓ ଶକମାନେ ଏକତ୍ରେ, ହେ ନରପତି, ତାହା କବଜା କଲେ।

Verse 30

यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पाह्नवास्तथा । बहूदकाश्च पंचैव गणाः प्रोक्ताश्च रक्षसाम्

ଯବନ, ପାରଦ, କାମ୍ବୋଜ, ପାହ୍ନବ ଓ ବହୂଦକ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ ରାକ୍ଷସଗଣର ଦଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 31

एते पंच गणा राजन्हैहयार्थेषु रक्षसाम् । कृत्वा पराक्रमान् बाहो राज्यं तेभ्यो ददुर्बलात्

ହେ ରାଜନ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗଣ ହୈହୟମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ପରାକ୍ରମ କଲେ; ହେ ବାହୋ, ବଳାତ୍ ପରାଜିତ ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ।

Verse 32

हृतराज्यस्ततो विप्राः स वै बाहुर्वनं ययौ । पत्न्या चानुगतो दुःखी स वै प्राणानवासृजत्

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ତାପରେ ରାଜ୍ୟହରା ବାହୁ ବନକୁ ଗଲେ। ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ସହ ଅନୁଗତ ହେଲେ; ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଶେଷରେ ସେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 33

पत्नी या यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो गता । सपत्न्या च गरस्तस्यै दत्तः पूर्वं सुतेर्ष्यया

ତାଙ୍କର ଯାଦବୀ ପତ୍ନୀ ଗର୍ଭବତୀ ହୋଇ ପଛରେ ଗଲେ। ସପତ୍ନୀର ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଈର୍ଷ୍ୟାରୁ ସେଇ ସପତ୍ନୀ ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ବିଷମାତ୍ରା ଦେଇଥିଲା।

Verse 34

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा ज्वलनं चावरोहत । और्वस्तां भार्गवो राजन्कारुण्यात्समवारयत्

ସେ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଚିତା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ହେ ରାଜନ୍, ଭାର୍ଗବ ଔର୍ବ ଋଷି କରୁଣାରୁ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।

Verse 35

तस्याश्रमे स्थिता राज्ञी गर्भरक्षणहेतवे । सिषेवे मुनिवर्यं तं स्मरन्ती शंकरं हृदा

ଗର୍ଭରକ୍ଷାର ହେତୁ ସେଇ ମୁନିବରଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି ରାଣୀ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କଲେ, ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 36

एकदा खलु तद्गर्भो गरेणैव सह च्युतः । सुमुहूर्त्ते सुलग्ने च पंचोच्चग्रहसंयुते

ଏକଦା ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ‘ଗର’ ନାମକ ବିଷ ସହିତ ଖସି ପଡ଼ି ବାହାରିଗଲା। ଏହା ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ଉତ୍ତମ ଲଗ୍ନରେ ଘଟିଲା, ଯେତେବେଳେ ପାଞ୍ଚ ଗ୍ରହ ଉଚ୍ଚସ୍ଥ ଥିଲେ।

Verse 37

तस्मिंल्लग्ने च बलिनि सर्वथा मुनिसत्तम । व्यजायत महाबाहुस्सगरो नाम पार्थिवः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଓ ବଳବାନ ଲଗ୍ନରେ ‘ସଗର’ ନାମକ ମହାବାହୁ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 38

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सत्यव्रतादिसगरपर्यंत वंशवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ‘ଉମାସଂହିତା’ରେ ‘ସତ୍ୟବ୍ରତ ଠାରୁ ସଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 39

आग्नेयं तं महाभागो ह्यमरैरपि दुस्सहम् । जग्राह विधिना प्रीत्या सगरोसौ नृपोत्तमः

ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁସ୍ସହ ସେଇ ଆଗ୍ନେୟ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମହାଭାଗ ନୃପୋତ୍ତମ ସଗର ରୀତିମତେ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 40

स तेनास्त्रबलेनैव बलेन च समन्वितः । हैहयान्विजघानाशु संकुद्धोऽस्त्रबलेन च

ସେ ସେହି ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରବଳ ଓ ଦେହବଳରେ ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ, କ୍ରୋଧାବେଶରେ, ଅସ୍ତ୍ରଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ହୈହୟମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ନିହତ କଲା।

Verse 41

आजहार च लोकेषु कीर्तिं कीर्तिमतां वरः । धर्मं संस्थापयामास सगरोऽसौ महीतले

ସେହି ସଗର—କୀର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସମସ୍ତ ଲୋକରେ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କଲା ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କଲା।

Verse 42

ततश्शकास्सयवनाः काम्बोजाः पाह्नवास्तथा । हन्यमानास्तदा ते तु वसिष्ठं शरणं ययुः

ତାପରେ ଶକ, ଯବନ, କାମ୍ବୋଜ ଓ ପାହ୍ନବମାନେ—ସେହି ସଂଘର୍ଷରେ ହନ୍ୟମାନ ହୋଇ—ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

Verse 43

वसिष्ठो वंचनां कृत्वा समयेन महाद्युतिः । सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं नृपम्

ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ମହାଦ୍ୟୁତି ବସିଷ୍ଠ ଯୁକ୍ତିରେ ଏକ ଉପାୟ କରି, ପ୍ରଥମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଇ, ରାଜା ସଗରଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।

Verse 44

सगरस्स्वां प्रतिज्ञां तु गुरोर्वाक्यं निशम्य च । धर्मं जघान तेषां वै केशान्यत्वं चकार ह

ଗୁରୁଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସଗର ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦୃଢ଼ କଲେ ଏବଂ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଚାଲି ତାଙ୍କ କେଶର ରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରାଇଲେ।

Verse 45

अर्द्धं शकानां शिरसो मुंडं कृत्वा व्यसर्जयत् । यवनानां शिरस्सर्वं कांबोजानां तथैव च

ଶକମାନଙ୍କ ଶିରର ଅର୍ଧ ମୁଣ୍ଡନ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଯବନ ଓ କାମ୍ବୋଜମାନଙ୍କ ଶିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଣ୍ଡନ କରାଇଲେ।

Verse 46

पारदा मुंडकेशाश्च पाह्नवाश्श्मश्रुधारिणः । निस्स्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना

ସେଇ ମହାତ୍ମା କେହିକୁ ତିଳକ/ଭସ୍ମଧାରୀ, କେହିକୁ ମୁଣ୍ଡକେଶ, କେହିକୁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ କେଶ ଓ ଦାଢ଼ିଧାରୀ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ‘ବଷଟ୍’କାରରୁ ବଞ୍ଚିତ କଲେ।

Verse 47

जिता च सकला पृथ्वी धर्मतस्तेन भूभुजा । सर्वे ते क्षत्रियास्तात धर्महीनाः कृताः पुराः

ସେ ଭୂଭୁଜ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଜୟ କଲେ। ହେ ତାତ, ସେ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପୂର୍ବରୁ ଧର୍ମହୀନ କରାଯାଇଥିଲେ।

Verse 48

स धर्मविजयी राजा विजित्वेमां वसुंधराम् । अश्वं संस्कारयामास वाजिमेधाय पार्थिवः

ସେ ଧର୍ମବିଜୟୀ ପାର୍ଥିବ ରାଜା, ଏହି ବସୁନ୍ଧରାକୁ ଜୟ କରି, ବାଜିମେଧ (ଅଶ୍ୱମେଧ) ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଶ୍ୱର ସଂସ୍କାର କଲେ।

Verse 49

तस्य चास्यतेस्सोऽश्वस्समुद्रे पूर्वदक्षिणे । गतः षष्टिसहस्रैस्तु तत्पुत्रैरन्वितो मुने

ହେ ମୁନି, ସେ ଯେତେବେଳେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେଇ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱ ଆଗ୍ନେୟ ଦିଗରେ ସମୁଦ୍ର ପ୍ରତି ଗଲା; ତାଙ୍କ ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ପୁତ୍ର ସହିତ ଥିଲେ।

Verse 50

देवराजेन शक्रेण सोऽश्वो हि स्वार्थसाधिना । वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः

ଦେବରାଜ ଶକ୍ର ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥସାଧନ ପାଇଁ ସମୁଦ୍ରତଟ ସମୀପରୁ ସେଇ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ଅପହରଣ କଲା, ପରେ ଭୂମିଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରାଇ ଲୁଚାଇଦେଲା।

Verse 51

महाराजोऽथ सगरस्तद्धयान्वेषणाय च । स तं देशं तदा पुत्रैः खानयामास सर्वतः

ତାପରେ ମହାରାଜ ସଗର ସେଇ ଅଶ୍ୱର ଅନ୍ୱେଷଣ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେଶକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଖୋଦାଇଲେ।

Verse 52

आसेदुस्ते ततस्तत्र खन्यमाने महार्णवे । तमादिपुरुषं देवं कपिलं विश्वरूपिणम्

ତାପରେ ସେଠାରେ, ମହାସମୁଦ୍ର ଖୋଦାଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ବିଶ୍ୱରୂପଧାରୀ ଆଦିପୁରୁଷ ଦେବ କପିଳଙ୍କୁ ସମୀପ କଲେ।

Verse 53

तस्य चक्षुस्समुत्थेन वह्निना प्रतिबुध्यतः । दग्धाः षष्टिसहस्राणि चत्वारस्त्ववशेषिताः

ସେ ଜାଗ୍ରତ ହେବା ସହିତ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା; ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଭସ୍ମ ହେଲେ, କେବଳ ଚାରିଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ।

Verse 54

हर्षकेतुस्सुकेतुश्च तथा धर्मरथोपरः । शूरः पंचजनश्चैव तस्य वंशकरा नृपाः

ହର୍ଷକେତୁ, ସୁକେତୁ ଏବଂ ଧର୍ମରଥ; ଶୂର ଓ ପଞ୍ଚଜନ ମଧ୍ୟ—ଏହି ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ବଂଶଧାରାକୁ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ କଲେ।

Verse 55

प्रादाच्च तस्मै भगवान् हरिः पंचवरान्स्वयम् । वंशं मेधां च कीर्तिञ्च समुद्रं तनयं धनम्

ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ବର ଦେଲେ—ଉତ୍ତମ ବଂଶ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମେଧା, ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି, ସମୁଦ୍ରର ଅଧିପତ୍ୟ, ପୁତ୍ର ଏବଂ ଧନ।

Verse 56

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तस्य तेन वै । तं चाश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रादुपलब्धवान्

ସେହି କର୍ମର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସାଗରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସେଇ ଅଶ୍ୱକୁ ସମୁଦ୍ରରୁ ପୁନଃ ପାଇଲା।

Verse 57

आजहाराश्वमेधानां शतं स तु महायशाः । ईजे शंभुविभूतीश्च देवतास्तत्र सुव्रताः

ସେ ମହାଯଶସ୍ବୀ ରାଜା ଶତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ସୁବ୍ରତ ହୋଇ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ବିଭୂତିମାନଙ୍କୁ ଦେବତାରୂପେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ।