Ikṣvāku-vaṃśa-prasaṅgaḥ — Genealogy of the Ikṣvāku Line and Exempla of Royal Dharma

Verse 1

सूत उवाच । पूर्वतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतस्सुतः । तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिणम्

ସୂତ କହିଲେ—ପୂର୍ବକାଳରେ ମନୁଙ୍କ ନାସିକାରୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା। ସେଇ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କର ଶତ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଦାନରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦାର ଥିଲେ।

Verse 2

तेषां पुरस्तादभवन्नार्य्यावर्ते नृपा द्विजाः । तेषां विकुक्षिर्ज्येष्ठस्तु सोऽयोध्यायां नृपोऽभवत्

ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଆର୍ୟାବର୍ତ୍ତରେ ଦ୍ୱିଜଧର୍ମ ପାଳନକାରୀ ରାଜାମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ବିକୁକ୍ଷି; ସେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରାଜା ହେଲେ।

Verse 3

तत्कर्म शृणु तत्प्रीत्या यज्जातं वंशतो विधेः । श्राद्धकर्म्मणि चोद्दिष्टो ह्यकृते श्राद्धकर्मणि

ସେଇ କର୍ମକୁ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣ; ଯାହା ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରାରୁ ଜନ୍ମିଛି। ଏହା ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିହିତ।

Verse 4

भक्षयित्वा शशं शीघ्रं शशादत्वमतो गतः । इक्ष्वाकुणा परित्यक्तश्शशादो वनमाविशत

ସେ ଶୀଘ୍ର ଶଶକକୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ‘ଶଶାଦ’ (ଶଶଭକ୍ଷକ) ନାମ ପାଇଲା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜା ତ୍ୟାଗ କରିବାରୁ ଶଶାଦ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 5

इक्ष्वाकौ संस्थिते राजा वसिष्ठवचनादभूत् । शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चदश स्मृताः

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ସଂସ୍ଥିତ ହେଲେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ବଚନାନୁସାରେ ସେ ରାଜା ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଶକୁନି ପ୍ରମୁଖ ପଞ୍ଚଦଶ ପୁତ୍ର ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 6

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः । अयोधस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्य्यवान्

ଉତ୍ତରାପଥ ଦେଶକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ରାଜାମାନେ ପୃଥିବୀର ମହାବଳୀ ଅଧିପତି ଥିଲେ। ଅଯୋଧ୍ୟା ବଂଶରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ନାମକ ପରାକ୍ରମୀ ଦାୟାଦ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 7

अरिनाभः ककुत्स्थस्य पृथुरेतस्य वै सुतः । विष्टराश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादिंद्रः प्रजापतिः

କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅରିନାଭ; ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ପୃଥୁରେତା। ପୃଥୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଷ୍ଟରାଶ୍ୱ; ତାହାଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ଇନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 8

इंद्रस्य युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्य प्रजापतिः । जज्ञे श्रावस्तकः प्राज्ञः श्रावस्ती येन निर्मिता । श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः

ଇନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ଯୁବନାଶ୍ୱ ଜନ୍ମିଲେ; ଶ୍ରାବସ୍ତଠାରୁ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମିଲେ। ପରେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଶ୍ରାବସ୍ତକ ଜନ୍ମିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାବସ୍ତୀ ନଗରୀ ନିର୍ମିତ ହେଲା। ଶ୍ରାବସ୍ତଙ୍କ ମହାୟଶସ୍ବୀ ଦାୟାଦ ବୃହଦଶ୍ୱ ଥିଲେ।

Verse 9

युवनाश्वस्सुतस्तस्य कुवलाश्वश्च तत्सुतः । स हि धुंधुवधाद्भूतो धुंधुमारो नृपोत्तमः

ତାହାର ପୁତ୍ର ଯୁବନାଶ୍ୱ, ଏବଂ ଯୁବନାଶ୍ୱର ପୁତ୍ର କୁବଲାଶ୍ୱ। ଧୁନ୍ଧୁଙ୍କୁ ବଧ କରି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ‘ଧୁନ୍ଧୁମାର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 10

कुवलाश्वस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् । बभूवात्र पिता राज्ये कुवलाश्वं न्ययोजयत्

କୁବଲାଶ୍ୱଙ୍କର ଶତ ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତମ ଧନୁର୍ଧର। ସେହି ରାଜ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପିତା କୁବଲାଶ୍ୱଙ୍କୁ ରାଜସିଂହାସନରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 11

पुत्रसंक्रामितश्रीको वनं राजा समाविशत् । तमुत्तंकोऽथ राजर्षि प्रयांतं प्रत्यवारयत्

ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ରାଜଶ୍ରୀ ଓ ରାଜ୍ୟଭାର ସମର୍ପଣ କରି ରାଜା ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତେବେ ରାଜର୍ଷି ଉତ୍ତଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନରତ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।

Verse 12

उत्तंक उवाच । भवता रक्षणं कार्यं पृथिव्या धर्मतः शृणु । त्वया हि पृथिवी राजन्रक्ष्यमाणा महात्मना

ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଶୁଣ; ଧର୍ମାନୁସାରେ ପୃଥିବୀର ରକ୍ଷା କରିବା ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ହେ ରାଜା, ମହାତ୍ମା ତୁମେ ରକ୍ଷା କଲେ ପୃଥିବୀ ସତ୍ୟରେ ସୁରକ୍ଷିତ ହୁଏ।

Verse 13

भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गंतुमर्हसि । ममाश्रमसमीपे तु हिमेषु मरुधन्वसु

ତୁମେ ନିରୁଦ୍ବିଗ୍ନ ହେବ; ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଅର୍ହ। ମୋ ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ, ହିମାଚ୍ଛାଦିତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ପବନବହୁଳ ଭୂମିରେ ତୁମେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିବ।

Verse 14

समुद्रवालुकापूर्णो दानवो बलदर्पितः । देवतानामवध्यो हि महाकायो महाबलः

ସମୁଦ୍ରର ବାଲୁକାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବା ପରି ସେ ଦାନବ ବଳଦର୍ପରେ ଫୁଲିଉଠିଲା। ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଅବଧ୍ୟ—ମହାକାୟ ଓ ମହାବଳୀ।

Verse 15

अंतर्भूभिगतस्तत्र वालुकांतर्हितः स्थितः । राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुंधुनामा सुदारुणः

ସେଠାରେ ସେ ଭୂମିଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବାଲୁକା ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ରହିଲା। ରାକ୍ଷସ ମଧୁର ପୁତ୍ର, ଧୁନ୍ଧୁ ନାମରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ।

Verse 16

शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् । संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुंचति

ଲୋକବିନାଶ ପାଇଁ ସେ ଦାରୁଣ ତପସ୍ୟା ଆଶ୍ରୟ କରି ଶୋଇ ରହେ। ଏକ ବର୍ଷର ଶେଷରେ ସେ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼େ।

Verse 17

यदा तदा भूश्चलति सशैलवनकानना । सविस्फुलिंगं सांगारं सधूममपि वारुणम्

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପର୍ବତ, ବନ ଓ କାନନ ସହିତ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଠେ। ଜଳଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ—ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ, ଅଙ୍ଗାର ଓ ଧୂମ ସହିତ।

Verse 18

तेन रायन्न शक्नोमि तस्मिंस्स्थातुं स्व आश्रमे । तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया

ତାହାର କାରଣରୁ, ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ମୋ ଆଶ୍ରମରେ ରହିପାରୁନି। ତେଣୁ, ହେ ମହାବାହୋ, ଲୋକହିତ କାମନାରେ ତାକୁ ରୋକ।

Verse 19

लोकास्स्वस्था भवंत्वद्य तस्मिन्विनिहते त्वया । त्वं हि तस्य वधायैव समर्थः पृथवीपते

ଆଜି ତୁମେ ତାହାକୁ ବଧ କରିଦେଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକ କ୍ଷେମ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ରହୁନ୍ତୁ। ହେ ପୃଥିବୀପତି, ତାହାର ବଧ ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ତୁମେ ହିଁ ସମର୍ଥ।

Verse 20

विष्णुना च वरो दत्तो महान्पूर्व युगेऽनघ । तेजसा स्वेन ते विष्णुस्तेज आप्याययिष्यति

ହେ ଅନଘ, ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ତୁମକୁ ଏକ ମହାନ ବର ଦେଇଥିଲେ; ଏବଂ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ତୁମ ତେଜକୁ ପୁଷ୍ଟ କରି ବଢ଼ାଇବେ।

Verse 21

पालने हि महाधर्मः प्रजानामिह दृश्यते । न तथा दृश्यतेऽरण्ये मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी

ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ପାଳନ ଓ ସୁରକ୍ଷାରେ ହିଁ ଏଠାରେ ମହାଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ; ଅରଣ୍ୟରେ ସେପରି ଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମ ମନରେ ଏମିତି ବୁଦ୍ଧି ଉଦୟ ହେଉ ନାହିଁ।

Verse 22

ईदृशो नहि राजेन्द्र क्वचिद्धर्मः प्रविद्यते । प्रजानां पालने यादृक् पुरा राजर्षिभिः कृतः

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳନ-ପୋଷଣରେ ପୁରାତନ ରାଜର୍ଷିମାନେ ଯେପରି ଧର୍ମ ଆଚରଣ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଧର୍ମ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 23

स एवमुक्तो राजर्षिरुत्तंकेन महात्मना । कुवलाश्वः सुतं प्रादात्तस्मै धुन्धुनिवारणे

ମହାତ୍ମା ଉତ୍ତଙ୍କ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାଜର୍ଷି କୁବଲାଶ୍ୱ ଧୁନ୍ଧୁକୁ ନିବାରଣ-ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 24

भगवन्न्यस्तशस्त्रोहमयं तु तनयो मम । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः

ହେ ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଛି। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋର ଏହି ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଧୁନ୍ଧୁମାର ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 25

इत्युक्त्वा पुत्रमादिश्य ययौ स तपसे नृपः । कुवलाश्वश्च सोत्तङ्को ययौ धुन्धुविनिग्रहे

ଏପରି କହି ପୁତ୍ରକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ ସେ ରାଜା ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏବଂ କୁବଲାଶ୍ୱ ଋଷି ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କ ସହ ଧୁନ୍ଧୁଙ୍କ ନିଗ୍ରହ-ବିନାଶ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ।

Verse 26

तमाविशत्तदा विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः । उत्तंकस्य नियोगाद्वै लोकानां हितकाम्यया

ତେବେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କ ନିୟୋଗରୁ, ଲୋକହିତକାମନାରେ।

Verse 27

तस्मिन्प्रयाते दुर्द्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत् । एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति

ସେ ଅଜେୟ ଯାଇଥିବା ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମହା ଘୋଷ ହେଲା—“ଏହି ଶ୍ରୀମାନ ରାଜପୁତ୍ର ଧୁନ୍ଧୁମାର ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।”

Verse 28

दिव्यैर्माल्यैश्च तं देवास्समंतात्समवारयन् । प्रशंसां चक्रिरे तस्य जय जीवेति वादिनः

ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ମାଳାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରିଲେ ଏବଂ ସ୍ତୁତି କରି କହିଲେ—“ଜୟ! ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହୁଅ!”

Verse 29

स गत्वा जयतां श्रेष्ठस्तनयैस्सह पार्थिवः । समुद्रं खनयामास वालुकार्णवमध्यतः

ତାପରେ ସେ ରାଜା—ଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ପୁଅମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାକୁ ଯାଇ, ବାଲୁକା-ଆର୍ଣ୍ଣବର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଖନନ କରି ବାହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 30

नारायणस्य विप्रर्षेस्तेजसाप्यायितस्तु सः । बभूव सुमहातेजा भूयो बलसमन्वितः

ହେ ବିପ୍ରର୍ଷେ! ନାରାୟଣଙ୍କ ତେଜରେ ପୋଷିତ ଓ ବଳବର୍ଦ୍ଧିତ ହୋଇ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ହେଲା, ପୁନର୍ବାର ଅଧିକ ବଳସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 31

तस्य पुत्रैः खनद्भिस्तु वालुकांतर्गतस्तु सः । धुन्धुरासादितो ब्रह्मन्दिशमाश्रित्य पश्चि माम्

ତାହାର ପୁଅମାନେ ଖୋଦୁଥିବାବେଳେ ସେ ବାଲୁକା ଭିତରେ ଦବିଗଲା। ପରେ ଧୁନ୍ଧୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାରୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶରଣ ନେଲା।

Verse 32

मुखजेनाग्निना क्रोधाल्लोकान्संवर्तयन्निव । वारि सुस्राव वेगेन विधोः कधिरिवोदये

କ୍ରୋଧରେ ମୁଖରୁ ନିଷ୍କ୍ରମିତ ଅଗ୍ନି ଯେନେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଳୟକୁ ନେଉଥିଲା; ସେତେବେଳେ ହଠାତ୍ ବେଗରେ ଜଳଧାରା ବହିଲା, ସୃଷ୍ଟିର ଉଦୟକାଳେ ବିଧାତାଠାରୁ ଯେପରି।

Verse 33

ततोऽनलैरभिहतं दग्धं पुत्रशतं हि तत् । त्रय एवावशिष्टाश्च तेषु मध्ये मुनीश्वर

ତାପରେ ଅଗ୍ନିର ଆଘାତରେ ସେହି ଶତ ପୁଅ ସମସ୍ତେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ତିନିଜଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର।

Verse 34

ततस्स राजा विप्रेन्द्र राक्षसं तं महाबलम् । आससाद महातेजा धुन्धुं विप्रविनाशनम्

ତାପରେ, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ମହାତେଜସ୍ବୀ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣବିନାଶକ ମହାବଳୀ ରାକ୍ଷସ ଧୁନ୍ଧୁଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ।

Verse 35

तस्य वारिमयं वेगमापीय स नराधिपः । वह्निबाणेन वह्निं तु शमयामास वारिणा

ତାହାର ଜଳମୟ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗକୁ ଶୋଷି ନେଇ ସେ ନରାଧିପ, ଅଗ୍ନିବାଣ ଦ୍ୱାରା, ଜଳରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ।

Verse 36

तं निहत्य महाकायं बलेनोदकराक्षसम् । उत्तंकस्येक्षयामास कृतं कर्म नराधिपः

ସେ ମହାକାୟ ଜଳ-ରାକ୍ଷସକୁ ନିଜ ବଳରେ ବଧ କରି, ନରାଧିପ ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ବୋଲି ଦେଖାଇଲେ।

Verse 37

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मनुवंशवर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଭାଗ ଉମାସଂହିତାରେ ‘ମନୁବଂଶବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ସତ୍ତତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 38

धर्मे मतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम् । पुत्राणां चाक्षयं लोकं रक्षसा ये तु संहताः

ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ସଂହତ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଧର୍ମରେ ସଦା ଅଚଳ ମତି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅକ୍ଷୟ ବାସ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି।

Verse 39

तस्य पुत्रास्त्रयश्शिष्टाः दृढाश्वः श्रेष्ठ उच्यते । हंसाश्वकपिलाश्वौ च कुमारौ तत्कनीयसौ

ତାହାର ତିନି ପୁତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଢାଶ୍ୱ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ହଂସାଶ୍ୱ ଓ କପିଲାଶ୍ୱ ତାହାର ଦୁଇ କନିଷ୍ଠ କୁମାର ଥିଲେ।

Verse 40

धौंधुमारिर्दृढाश्वो यो हर्य्यश्वस्तस्य चात्मजः । हर्यश्वस्य निकुंभोभूत्पुत्रो धर्मरतस्सदा

ଧୌଂଧୁମାରି ହିଁ ଦୃଢାଶ୍ୱ ଥିଲେ; ସେ ହର୍ୟ୍ୟଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର। ହର୍ୟ୍ୟଶ୍ୱଙ୍କର ନିକୁମ୍ଭ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା, ଯେ ସଦା ଧର୍ମରେ ରତ ଥିଲା।

Verse 41

संहताश्वो निकुंभस्य पुत्रो रणविशारदः । अक्षाश्वश्च कृताश्वश्च संहताश्वसुतोऽभवत

ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ପୁତ୍ର ସଂହତାଶ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସଂହତାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଅକ୍ଷାଶ୍ୱ ଓ କୃତାଶ୍ୱ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 42

तस्य हैमवती कन्या सतां मान्या वृषद्वती । विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रस्तस्याः प्रसेनजित्

ତାହାଠାରୁ ହିମାଳୟବଂଶୀ କନ୍ୟା ବୃଷଦ୍ୱତୀ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ସତ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ। ସେ ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରସେନଜିତ୍।

Verse 43

लेभे प्रसेनजिद्भार्यां गौरीं नाम पतिव्रताम् । अभिशप्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता

ପ୍ରସେନଜିତ୍ ଗୌରୀ ନାମକ ପତିବ୍ରତା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ପାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ପତିଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ବାହୁଦା ନାମର ନଦୀ ହେଲେ।

Verse 44

तस्य पुत्रो महानासीद्युवनाश्वो महीपतिः । मांधाता युवनाश्वस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାନ ରାଜା ଯୁବନାଶ୍ୱ, ପୃଥିବୀର ଅଧିପତି ଥିଲେ। ଯୁବନାଶ୍ୱଠାରୁ ମାନ୍ଧାତା ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଶ୍ରୁତ।

Verse 45

तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिंदुसुता ऽभवत् । पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणामयुतं च सः

ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଚୈତ୍ରରଥୀ, ଶଶବିନ୍ଦୁଙ୍କ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ସେ ପତିବ୍ରତା ଏବଂ (ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ) ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦଶହଜାର ଭାଇ ଥିଲେ।

Verse 46

तस्यामुत्पादयामास मान्धाता द्वौ सुतौ तदा । पुरुकुत्सं च धर्मज्ञं मुचुकुंदं च धार्मिकम्

ତାହାରେ ତେବେ ରାଜା ମାନ୍ଧାତା ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ—ଧର୍ମଜ୍ଞ ପୁରୁକୁତ୍ସ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ।

Verse 47

पुरुकुत्ससुतस्त्वासीद्विद्वांस्त्रय्यारुणिः कविः । तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून्महाबली

ପୁରୁକୁତ୍ସଙ୍କ ପୁତ୍ର ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣି ଜ୍ଞାନୀ କବି-ଋଷି ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସତ୍ୟବ୍ରତ ନାମକ ମହାବଳୀ କୁମାର ଜନ୍ମିଲା।

Verse 48

पाणिग्रहणमंत्राणां विघ्रं चक्रे महात्मभिः । येन भार्य्या हृता पूर्वं कृतोद्वाहः परस्य वै

ସେ ମହାତ୍ମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଣିଗ୍ରହଣ (ବିବାହ) ମନ୍ତ୍ରରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କଲା—ଯେମାନେ ପୂର୍ବେ ଅନ୍ୟଜନଙ୍କର ବିଧିବତ୍ ବିବାହିତା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 49

बलात्कामाच्च मोहाच्च संहर्षाच्च यदोत्कटात् । जहार कन्यां कामाच्च कस्यचित्पुरवासिनः

ବଳ, କାମ, ମୋହ ଓ ଉଗ୍ର ଆବେଗରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ—କାମନାବଶେ—କେତେକ ନଗରବାସୀଙ୍କ କନ୍ୟାକୁ ଅପହରଣ କଲା।

Verse 50

अधर्मसंगिनं तं तु राजा त्रय्यारुणिस्त्यजन् । अपध्वंसेति बहुशोऽवदत्क्रोधसमन्वितः

ଅଧର୍ମସଙ୍ଗୀ ସେ ଲୋକଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରାଜା ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣି କ୍ରୋଧରେ ଭରି ବାରମ୍ବାର କହିଲେ—“ଅପଧ୍ୱଂସ! ଦୂରେ ହେ!”

Verse 51

पितरं सोऽब्रवीन्मुक्तः क्व गच्छामीति वै तदा । वस श्वपाकनिकटे राजा प्राहेति तं तदा

ତେବେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲା—“ଏବେ ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?” ସେତେବେଳେ ରାଜା କହିଲେ—“ଶ୍ୱପାକ (ଚାଣ୍ଡାଳ) ନିବାସର ନିକଟେ ବସ।”

Verse 52

स हि सत्यव्रतस्तेन श्वपाकवसथांतिके । पित्रा त्यक्तोऽवसद्वीरो धर्मपालेन भूभुजा

ସେ ସତ୍ୟବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ଏକ ବୀର ଥିଲେ; ତେଣୁ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ଚାଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କ ବାସସ୍ଥାନ ସମୀପରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ଧର୍ମପାଳ ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 53

ततस्त्रय्यारुणी राजा विरक्तः पुत्रकर्मणा । स शंकरतपः कर्त्तुं सर्वं त्यक्त्वा वनं ययौ

ତେବେ ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣୀ ରାଜା ପୁତ୍ରର କର୍ମ ଦେଖି ବିରକ୍ତ ହୋଇ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଶ୍ରୀଶଙ୍କରଙ୍କ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ବନକୁ ଗଲେ।

Verse 54

ततस्तस्य स्व विषये नावर्षत्पाकशासनः । समा द्वादश विप्रर्षे तेनाधर्मेण वै तदा

ତାପରେ ସେଇ ଅଧର୍ମର ଫଳରେ ପାକଶାସନ (ଇନ୍ଦ୍ର) ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ବର୍ଷା କରାଇଲେ ନାହିଁ; ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେତେବେଳେ ବାରୋ ବର୍ଷ ଧରି ବର୍ଷାଭାବ ରହିଲା।

Verse 55

दारां तस्य तु विषये विश्वामित्रो महातपाः । संत्यज्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः

କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ବିଷୟରେ ମହାତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସାଗରତଟକୁ ଯାଇ ବିପୁଳ ତପସ୍ୟା କଲେ।

Verse 56

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम् । शेषस्य भरणार्थाय व्यक्रीणाद्गोशतेन च

ତେବେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟମ ପୁତ୍ର—ନିଜ ଔରସ ସନ୍ତାନକୁ—ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭରଣପୋଷଣ ପାଇଁ ଶତ ଗୋରେ ବିକ୍ରି କଲା।

Verse 57

तां तु दृष्ट्वा गले बद्धं विक्रीणंती स्वमात्मजम् । महर्षिपुत्रं धर्म्मात्मा मोचयामास तं तदा

ସେ ନାରୀ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ—ଗଳାରେ ବାନ୍ଧି—ବିକ୍ରି କରୁଥିବା ଦେଖି, ଧର୍ମାତ୍ମା ସେତେବେଳେ ମହର୍ଷିପୁତ୍ର ସେଇ ବାଳକକୁ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 59

तदारभ्य स पुत्रस्तु विश्वामित्रस्य वै मुनेः । अभवद्गालवो नाम गलबंधान्महातपाः

ସେହି ଦିନଠାରୁ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ଗାଲବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ—ଗଳାର ବନ୍ଧନ ହେତୁ—ଏବଂ ସେ ମହାତପସ୍ୱୀ ଥିଲେ।

Verse 578

सत्यव्रतो महाबाहुर्भरणं तस्य चाकरोत् । विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुक्रोशार्थमेव च

ମହାବାହୁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାହାର ଭରଣପୋଷଣ କଲେ—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ତୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ଏବଂ କରୁଣାବଶତଃ ମଧ୍ୟ।