Saṃjñā–Chāyā Upākhyāna: Sūrya-tejas, Substitution, and the Birth of Manu, Yama, and Yamunā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ସଞ୍ଜ୍ଞା–ଛାୟା ଉପାଖ୍ୟାନ ଆସେ। ବିବସ୍ୱାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜ ସଞ୍ଜ୍ଞା (ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରୀ/ସୁରେଣୁକା) ପାଇଁ ଅସହ୍ୟ ହୋଇ ମନ‑ଦେହରେ କ୍ଲେଶ ଜନ୍ମାଏ। ପିତୃଗୃହକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ମାୟାମୟୀ ‘ଛାୟା’ ନାମରେ ଏକ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନା ସୃଷ୍ଟି କରି, ଗୃହରେ ଅଚଳ ରହି ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ‑ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ସନ୍ତାନ—ମନୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ଏବଂ ଯମ‑ଯମୁନା—ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କଥା ରୂପ‑ସତ୍ୟ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ‑ସହନ ଓ ଗୋପନର ନୀତିଗତ ତଣାପୋଡ଼କୁ ଦେଖାଏ; ଗୁଢ଼ ଅର୍ଥରେ ତେଜ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣ ଯାହା ଦେହଧାରୀଙ୍କୁ ଅଭିଭୂତ କରିପାରେ, ଏବଂ ଛାୟା ହେଉଛି ସିଧା ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ ହେଲେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷାକାରୀ ସୀମାନ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା। ମନୁ, ଯମ ଓ ଯମୁନାଙ୍କ ବଂଶାଧାର ମଧ୍ୟ ଏଠି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः । तस्य भार्याऽभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका
ସୂତ କହିଲେ—ଦାକ୍ଷାୟଣୀରେ ମହାଋଷି କଶ୍ୟପଙ୍କ ଠାରୁ ବିବସ୍ୱାନ୍ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ତ୍ୱଷ୍ଟୃଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କନ୍ୟା ସଂଜ୍ଞା, ଯିଏ ସୁରେଣୁକା ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 2
मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च । भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूप यौवनशालिनी
ହେ ମୁନି, ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ଦୀପ୍ତ ସେ ଦେବୀ ସେଇ ଅସହ୍ୟ, ଦୁଷ୍ସହ ତେଜକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଭର୍ତ୍ତୃରୂପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 3
आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुस्तु तेजसः । दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी
ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ସେଇ ରୂପର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜକୁ ସେ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ଦହିଯାଇ ସେ ସୁନ୍ଦରବର୍ଣ୍ଣା ନାରୀ ତେବେ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହେଲେ।
Verse 4
ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः । संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः
ହେ ଋଷି, ତାହାରେ ଭାସ୍କର ତିନିଟି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମଦେଲେ। ଏବଂ ସଂଜ୍ଞାରେ ପ୍ରଥମେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବ ପ୍ରଜାପତି ମନୁ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 5
यमश्च यमुना चैव यमलौ संबभूवतुः । एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्य्यतः
ଯମ ଓ ଯମୁନା ଯମଳ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ। ଏହିପରି ସଂଜ୍ଞାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ତିନିଟି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 6
संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । असहंती ततश्छायामात्मनस्साऽ सृजच्छुभाम्
ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ସେହି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଦୀପ୍ତ ରୂପ ଦେଖି ସଂଜ୍ଞା ସହି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ନିଜ ଦେହରୁ ଶୁଭ ଛାୟା-ରୂପ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 7
मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितश्शुभे । किं करोमीह कार्य्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते
ତେବେ ମାୟାମୟୀ ଛାୟା ଭକ୍ତିସହିତ ସଂଜ୍ଞାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଶୁଭେ, ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମର କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି? ହେ ଶୁଚିସ୍ମିତେ, କହ।”
Verse 8
संज्ञोवाच । अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः । त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः
ସଂଜ୍ଞା କହିଲେ—“ମୁଁ ଯାଉଛି; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ମୋ ପିତାଙ୍କ ଘରକୁ। କିନ୍ତୁ ହେ ସତ୍ୟେ, ତୁମେ ଏହି ଭବନରେ ସତ୍ୟତଃ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ବସିବା।”
Verse 9
इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा । पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्
ମୋର ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ସାଧୁ ଓ ସୁଶୀଳ, ଏହି କନ୍ୟା ସୁମଧ୍ୟମା। ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ଏମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ପାଳି ସୁଖରେ ରଖ।
Verse 10
छायोवाच । आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् । नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्
ଛାୟା କହିଲା—ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ କେଶ ଧରି ଯେ ଘୋର ଅନ୍ୟାୟ କରିଛ, ମୁଁ ତାହା ସହିବି। ମୋ ମତ ତୁମକୁ କହିବି ନାହିଁ। ଦେବୀ, ଯେପରି ସୁଖ ଲାଗେ ସେପରି ଯାଅ।
Verse 11
सूत उवाच । इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः । पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः
ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଇ ସେ ଦେବୀ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ପିତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଗଲା। ସେଠାରେ ପିତା ତାକୁ ତିରସ୍କାର କରି, ପୁନଃପୁନଃ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 12
अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्यरूपं ततस्त्वकम् । कुरुंस्तदोत्तरान्प्राप्य नृणां मध्ये चचार ह
ତାପରେ ସେ ଘୋଡ଼ିର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ସତ୍ୟ ରୂପକୁ ଆବରଣରେ ଢାକି ବାହାରିଲା। କୁରୁଦେଶ ଓ ଉତ୍ତର ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କଲା।
Verse 13
संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा । जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल
କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛାୟାକୁ ସଞ୍ଜ୍ଞା ବୋଲି ଭାବି, ସେତେବେଳେ ତାହାରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ସବିତା ସାବର୍ଣ୍ଣି ନାମକ ମନୁଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ।
Verse 14
संज्ञाऽनु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः । चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते
ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଛାୟା ନିତ୍ୟ ନିଜ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଅଧିକ ସ୍ନେହ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲା; କିନ୍ତୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ସେପରି ନୁହେଁ।
Verse 15
अनुजश्चाक्षमस्तत्तु यमस्तं नैव चक्षमे । स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात्
କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଜ ଯମ ସହି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସହନ କଲେ ନାହିଁ। ବାଲ୍ୟଭାବରୁ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଫଳକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ ସେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
Verse 16
छायां संतर्जयामास यदा वैवस्वतो यमः । तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता
ଯେତେବେଳେ ବୈବସ୍ୱତ ଯମ ଛାୟାକୁ ଧମକାଇଲେ, ସେତେବେଳେ ଉଦ୍ବେଗରେ କଲୁଷିତ ଛାୟା କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲା।
Verse 17
चरणः पततामेष तवेति भृशरोषितः । यमस्ततः पितुस्सर्वं प्रांजलिः प्रत्यवेदयत्
ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଯମ କହିଲେ—“ଏହି ପାଦ ତୋ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।” ତାପରେ ସେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ସମସ୍ତ କଥା ପିତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
Verse 18
भृशं शाप भयोद्विग्नस्संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः । मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै
ଶାପଭୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ ସେ ସଙ୍କେତ ଓ ପରୋକ୍ଷ ବାକ୍ୟରେ ପରିସ୍ଥିତି ସମ୍ଭାଳିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା। ନିଶ୍ଚୟ, ମାଆ ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସମାନ ସ୍ନେହରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 19
स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा । तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षंतुमर्हति
ଆମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଛାଡ଼ି ସେ କନିଷ୍ଠକୁ ପୋଷଣ କରୁଛି; ତେଣୁ କ୍ରୋଧରେ ମୋ ପାଦ ଉଠିଗଲା—ଆପଣ ଦୟାକରି ଏହି ଅପରାଧ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
Verse 20
शप्तोहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर । तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते
ହେ ଦେବେଶ, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୋ ଜନନୀ ମୋତେ ଶାପ ଦେଇଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ହେ ଗୋପତେ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୋ ଚରଣ ନ ଖସୁ, ମୁଁ ପଥରୁ ନ ପଡ଼ିଯାଉ।
Verse 21
सवितोवाच । असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् । येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्
ସବିତା କହିଲେ—ହେ ପୁତ୍ର, ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ ମହା କାରଣ ଅଛି। ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ତୁମ ମନେ କ୍ରୋଧ କେଉଁ ହେତୁରୁ ପ୍ରବେଶ କଲା?
Verse 22
न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्त्तुं मातृवचस्तव । कृमयो मांसमादाय गमिष्यंति महीतले
ତୁମ ମାତାଙ୍କ ବଚନକୁ ମିଥ୍ୟା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। କୃମିମାନେ ମାଂସ ନେଇ ପୃଥିବୀତଳେ ବିଚରିବେ।
Verse 23
तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि । कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो
ସେ ବଚନ ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ ହେବ, ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରାତା ହେବ। ହେ ତାତ, କର—ସନ୍ଦେହ କରନି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରଥମେ ନିଜ ମନକୁ ସ୍ଥିର କରି ଆଶ୍ୱସ୍ତ କର।
Verse 24
सूत उवाच । इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर । आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ଯମ ନାମକ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଏପରି କହି ସାରି, ଆଦିତ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଛାୟାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 25
सूर्य उवाच । हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाऽऽचरितं किल । किं तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि
ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟେ, ହେ କୁମତି ଚଣ୍ଡି, ତୁମେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ କ’ଣ ଆଚରଣ କଲ? କିନ୍ତୁ ତୁମ ପ୍ରତି ମୋର ସ୍ନେହ ଅଧିକ; ତେଣୁ ଏହା ମୋତେ କହିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 26
सूत उवाच । सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथा तथ्यं न्यवेदयत् । निर्दग्धा कामरविणा सांत्वयामास वै तदा
ସୂତ କହିଲେ—ରବିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଯଥାର୍ଥ ଯେପରି ଥିଲା ସେପରି ନିବେଦନ କଲା। ପରେ କାମରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ସମୟରେ ତାଙ୍କୁ/ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଶାନ୍ତ କଲା।
Verse 27
छायोवाच । तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते । असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले
ଛାୟା କହିଲା—ତୁମ ଅତିତେଜରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଏହି ରୂପ ଏବେ ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ। ସେ ଅବସ୍ଥା ସହିନ ପାରି, ସେହି ନାମରେ ପରିଚିତ ସେ ବନରେ ଶାଦ୍ୱଳ ଉପରେ ବସୁଛି।
Verse 28
श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते । अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम्
ହେ ଗୋପତେ! ଶ୍ଲାଘ୍ୟା ଓ ଯୋଗବଳସମ୍ପନ୍ନା ସେ ଯୋଗସମାଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଅନୁକୂଳ ଭାବରେ ଥିବା ଦେବେଶଙ୍କୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱମୟ ମତ/ଉପଦେଶ ଜଣାଇଲା।
Verse 29
रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कांतं करोम्यहम् । सूत उवाच । तच्छ्रुत्वाऽपगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः
“ଆଜି ମୁଁ ମୋର ରୂପକୁ ସଂୟମ କରି ତୁମ ପାଇଁ ମନୋହର କରିଦେବି।” ସୂତ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ବିବସ୍ୱାନ୍ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଲା।
Verse 30
भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः । ततो विभ्राजितं रूप तेजसा संवृतेन च
ସେଇ ତେଜକୁ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ଚକ୍ର ଉପରେ ଆରୋପି ମୁନି ନିଶ୍ଚୟ ତାହାକୁ ଛେଦ କରାଇଲେ। ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏକ ରୂପ ପ୍ରକଟ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ନିଜ ତେଜରେ ଆବୃତ ଓ ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥିଲା।
Verse 31
कृतं कांततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा । ततोभियोगमास्थाय स्वां भार्य्यां हि ददर्श ह
ତେବେ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଆହୁରି ଅଧିକ କାନ୍ତିମୟ ଏକ ରୂପ ଗଢ଼ିଲେ, ଯାହା ସେତେବେଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭିତ ହେଲା। ପରେ ତୀବ୍ର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ନିଜ ପତ୍ନୀକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 32
अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च । सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया
ନିଜ ତେଜ ଓ ନିୟମବଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧୃଷ୍ୟ ଓ ଅଜେୟ ଥିଲେ। ସେ ଅଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି, ମୈଥୁନେଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
Verse 33
मैथुनाय विचेष्टंतीं परपुंसोभिशंकया । मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तत् व्यदधान्मुने
ହେ ମୁନେ, ମୈଥୁନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷ ନିକଟେ ଆସିପାରେ ବୋଲି ଶଙ୍କା କରି ସେ ମୁଖରୁ ନାସିକାକୁ ଶୁକ୍ର ପ୍ରବାହିତ କରାଇଲେ।
Verse 34
देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ । नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि
ତାପରେ ଭିଷଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଇ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱିନ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନେ ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ର ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ—ଏହି ଦୁଇଜଣେ ‘ଦ୍ୱାଵଶ୍ୱିନୌ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 35
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां मन्वन्तरकीर्तने वैवस्वतवर्णनं नाम पचत्रिंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବ ମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଭାଗ ‘ଉମାସଂହିତା’ରେ, ମନ୍ୱନ୍ତର-କୀର୍ତ୍ତନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ବୈବସ୍ୱତ (ମନ୍ୱନ୍ତର) ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 36
पत्या तेन गृहं प्रायात्स्वं सती मुदितानना । मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दंपतो पूर्वतोधिकम्
ପତିଙ୍କ ସହ ସତୀ ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମୁଖ ନେଇ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ପରେ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଦମ୍ପତି ପରସ୍ପର ପ୍ରୀତିରେ ପୂର୍ବପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
Verse 37
यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः । धर्मेण रंजयामास धर्मराज इमा प्रजाः
ସେହି କର୍ମରେ ଯମଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହେଲା; ପରେ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଏଭଳି ଧର୍ମରାଜ ଧର୍ମନିୟମରେ ଲୋକଙ୍କୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଲେ।
Verse 38
लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः । पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च
ସେହି କର୍ମଦ୍ୱାରା ମହାଦ୍ୟୁତିମାନ ଧର୍ମରାଜ ପିତୃଲୋକର ଆଧିପତ୍ୟ ଏବଂ ଲୋକପାଳତ୍ୱ ପଦ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କଲେ।
Verse 39
मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिस्स तपोधनः । भाव्यः स कर्मणा तेन मनोस्सावर्णिकेंतरे
ସାବର୍ଣ୍ଣି ନିଶ୍ଚୟ ମନୁ, ପ୍ରଜାପତି ଓ ତପସ୍ୟାର ନିଧି ଥିଲେ। ନିଜ କର୍ମପୁଣ୍ୟବଳେ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ପରେ ଆସୁଥିବା ସାବର୍ଣ୍ଣି ମନ୍ୱନ୍ତରେ ସେ ପୁନଃ ମନୁ ହେବେ।
Verse 40
मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः । यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी
ମେରୁ ପର୍ବତର ପୃଷ୍ଠରେ ପ୍ରଭୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଘୋର ତପ କରୁଛନ୍ତି। ସେହି ଦମ୍ପତିଙ୍କ କନିଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଥିଲେ ଯଶସ୍ୱିନୀ ଯମୀ।
Verse 41
अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी । मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते
ତାପରେ ଯମୁନା ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଓ ଲୋକପାବନୀ ହେଲେ। ଜଗତରେ ତାଙ୍କୁ ‘ମନୁ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ‘ସାବର୍ଣ୍ଣି’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଡାକାଯାଏ।
Verse 42
य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा । आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः
ଯେ କେହି ଦେବମାନଙ୍କ ଜନ୍ମବୃତ୍ତାନ୍ତ ଏହାକୁ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ସ୍ମୃତିରେ ଧାରଣ କରେ, ଆପଦ ଆସିଲେ ସେ ସେହି ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ଯଶ ପାଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter narrates Saṃjñā’s inability to endure Sūrya’s intense tejas, her creation of Chāyā as a substitute to maintain household continuity, and the identification of her children with Sūrya—Manu (Śrāddhadeva), and the twins Yama and Yamunā.
Sūrya’s tejas symbolizes undiluted divine potency that can exceed embodied capacity; Chāyā functions as a liminal ‘mediating form’ (māyāmayī substitute) that preserves dharma and caregiving obligations when direct presence becomes existentially unsustainable.
No direct manifestation of Śiva or Umā/Gaurī is foregrounded in the sampled verses; instead, the adhyāya uses a solar-genealogical upākhyāna (Sūrya–Saṃjñā–Chāyā) as an instructive analog for themes relevant to Śaiva theology—power, mediation, and sustaining order.