सृष्टिविस्तारप्रश्नः (Sṛṣṭi-vistāra-praśnaḥ) — The Detailed Inquiry into Creation

Verse 1

शौनक उवाच । देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सृष्टिं तु विस्तरेणेमां सूतपुत्र वदाशु मे

ଶୌନକ କହିଲେ—ହେ ସୂତପୁତ୍ର! ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ବିସ୍ତାରରେ କହ।

Verse 2

सूत उवाच । यदा न ववृधे सा तु वीरणस्य प्रजापतिः । सुतां सुतपसा युक्तामाह्वयत्सर्गकारणात्

ସୂତ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ସେ ଆଉ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା ନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟିର ଅବିରତତାର କାରଣରୁ ପ୍ରଜାପତି ବୀରଣ ଉତ୍ତମ ତପସ୍ୟାଯୁକ୍ତ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।

Verse 3

स मैथुनेन धर्मेण ससर्ज विविधाः प्रजाः । ताः शृणु त्वं महाप्राज्ञ कथयामि समासतः

ସେ ବିଧିସମ୍ମତ ମୈଥୁନ-ଧର୍ମରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଶୁଣ—ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି।

Verse 4

तस्यां पुत्रसहस्राणि वीरिण्यां पंच वीर्यवान् । आश्रित्य जनयामास दक्ष एव प्रजापतिः

ସେହି ବୀରିଣୀରେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ତାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସହସ୍ର ପୁତ୍ର ଏବଂ ଆଉ ପାଞ୍ଚ ମହାବଳୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ।

Verse 5

एतान्सृष्टांस्तु तान्दृष्ट्वा नारदः प्राह वै मुनिः । सर्वं स तु समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः

ସୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନି ନାରଦ କହିଲେ। ପରମେଷ୍ଠୀ (ବ୍ରହ୍ମା) ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ନାରଦ ନିଶ୍ଚୟ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 6

श्रुतवान्वा कश्यपाद्वै पुंसां सृष्टिर्भविष्यति । दक्षस्येव दुहितृषु तस्मात्तानब्रवीत्तु सः

“ନହେଲେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଠାରୁ ମନୁଷ୍ୟସୃଷ୍ଟି ହେବ, ଯେପରି ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା।” ତେଣୁ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେହିପରି କହିଲେ।

Verse 7

अजानतः कथं सृष्टिं बालिशा वै करिष्यथ । दिशं कांचिदजानंतस्तस्माद्विज्ञाय तां भुवम्

ହେ ବାଲିଶମାନେ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଥାଇ ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କିପରି କରିବ? ଦିଗ ମଧ୍ୟ ନ ଜାଣି, ପ୍ରଥମେ ଏହି ଭୁବନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବୁଝ, ତାପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର।

Verse 8

इत्युक्ताः प्रययुस्सर्वे आशां विज्ञातुमोजसा । तदंतं न हि संप्राप्य न निवृत्ताः पितुर्गृहम्

ଏଭଳି କୁହାଯାଇ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଉତ୍ସାହରେ ସେହି ଦିଗର ଅନ୍ତ ଜାଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ତାହାର ଶେଷକୁ ନ ପହଞ୍ଚି, ପିତୃଗୃହକୁ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 9

तज्ज्ञात्वा जनयामास पुनः पंचशतान्सुतान् । तानुवाच पुनस्सोऽपि नारदस्सर्वदर्शनः

ତାହା ଜାଣି ସେ ପୁନର୍ବାର ପାଞ୍ଚଶତ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତାପରେ ସର୍ବଦର୍ଶନ-ନିପୁଣ ନାରଦ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 10

नारद उवाच । भुवो मानमजानंतः कथं सृष्टिं करिष्यथ । सर्वे हि बालिशाः किं हि सृष्टिकर्तुं समुद्यताः

ନାରଦ କହିଲେ—“ଲୋକମାନଙ୍କର ମାପ ଓ ବିସ୍ତାର ନ ଜାଣି ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କିପରି କରିବ? ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଅନଭିଜ୍ଞ; ତେବେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେବାକୁ କାହିଁକି ଉଦ୍ୟତ?”

Verse 11

सूत उवाच । तेऽपि तद्वचनं श्रुत्वा निर्यातास्सर्वतोदिशम् । सुबलाश्वा दक्षसुता हर्यश्वा इव ते पुरा

ସୂତ କହିଲେ—ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ—ବଳବାନ ଓ ଦ୍ରୁତଗାମୀ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ—ପୂର୍ବେ ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ଯେପରି ଯାଇଥିଲେ ସେପରି।

Verse 12

अनंतं पुष्करं प्राप्य गतास्तेऽपि पराभवम् । अद्यापि न निवर्तंते समुद्रेभ्य इवापगाः

ଅନନ୍ତ ପୁଷ୍କରକୁ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପରାଭବକୁ ପାଇଲେ; ଏବଂ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ—ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିଗଲା ପରେ ନଦୀମାନେ ଯେପରି ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 13

तदाप्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः । प्रयातो नश्यति मुने तन्न कार्य्यं विपश्चिता

ସେହି ଦିନଠାରୁ ସେ ଭାଇ ଭାଇଙ୍କ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ହିଁ ଲଗି ରହିଲା। କିନ୍ତୁ ହେ ମୁନି, ଏପରି ଭାବେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ବିପଶ୍ଚିତମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 14

तांश्चापि नष्टान्विज्ञाय पुत्रान्दक्षः प्रजापतिः । स च क्रोधा द्ददौ शापं नारदाय महात्मने

ସେହି ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲେ ବୋଲି ଜାଣି ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ମହାତ୍ମା ନାରଦଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।

Verse 15

कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय । तव सान्निध्यतो लोके भवेच्च कलहस्सदा

ହେ କଳହପ୍ରିୟ, ତୁମେ କେଉଁଠିମଧ୍ୟ ସ୍ଥାୟୀ ନିବାସ ନ ପାଅ; କାରଣ ତୁମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ଲୋକେ ସଦା କଳହ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 16

सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स दक्षस्तु प्रजापतिः । कन्याः षष्ट्यसृजत्पश्चाद्वीरिण्यामिति नः श्रुतम्

ତାପରେ ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ତ୍ୱିତ ହୋଇ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ, ପରେ ବୀରିଣୀରେ ଷଷ୍ଟି କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।

Verse 17

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । सप्तविंशति सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने

ସେ ଦଶ (କନ୍ୟା) ଧର୍ମଙ୍କୁ, ତ୍ରୟୋଦଶ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ, ସପ୍ତବିଂଶତି ସୋମଙ୍କୁ, ଚତସ୍ରଃ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କୁ ଦେଲେ।

Verse 18

द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा । द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु

ଏହିପରି ଦୁଇ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ସେତେବେଳେ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ, ଦୁଇ ବିଦ୍ୱାନ କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏବେ ତାଙ୍କ ନାମ ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।

Verse 19

अरुंधती वसुर्य्यामिर्लम्बा भानुर्मरुत्वती । संकल्पा च मुहूर्ता च संध्या विश्वा च वै मुने

ହେ ମୁନେ! ଅରୁନ୍ଧତୀ, ବସୁର୍ୟାମି, ଲମ୍ବା, ଭାନୁ, ମରୁତ୍ୱତୀ, ସଂକଳ୍ପା, ମୁହୂର୍ତ୍ତା, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ବିଶ୍ୱା—ଏହି ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 20

धर्मपत्न्यो मुने त्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु । विश्वेदेवास्तु विश्वायास्साध्यान्साध्या व्यजायत

ହେ ମୁନି, ଏମାନେ ଧର୍ମଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନେ; ଏବେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମିତ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣ। ବିଶ୍ୱାଠାରୁ ବିଶ୍ୱଦେବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ସାଧ୍ୟାଠାରୁ ସାଧ୍ୟ ନାମକ ଦେବଗଣ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 21

मरुत्वत्यां मरुत्वंतो वसोस्तु वसवस्तथा । भानोस्तु भानवस्सर्वे मुहूर्तायां मुहूर्तजाः

ମରୁତ୍ୱତୀରୁ ମରୁତ୍ୱନ୍ତମାନେ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ବସୁରୁ ସେହିପରି ବସୁମାନେ। ଭାନୁରୁ ସମସ୍ତ ଭାନବ ଜନ୍ମିଲେ; ମୁହୂର୍ତ୍ତାରୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତଜ ଦେବତାମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 22

लम्बायाश्चैव घोषोऽथ नागवीथी च यामिजा । पृथिवी विषमस्तस्यामरुन्धत्यामजायत

ଲମ୍ବାରୁ ଘୋଷ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ନାଗବୀଥୀ ଓ ଯାମିଜା ମଧ୍ୟ। ଅରୁନ୍ଧତୀରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ବିଷମ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 23

संकल्पायास्तु सत्यात्मा जज्ञे संकल्प एव हि । अयादया वसोः पुत्रा अष्टौ ताञ्छृणु शौनक

ସଙ୍କଳ୍ପାରୁ ସତ୍ୟାତ୍ମା—ସଙ୍କଳ୍ପ ନିଜେ ଜନ୍ମିଲେ। ଏବଂ ଅୟା ଆଦିଠାରୁ ବସୁଙ୍କ ଆଠ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ହେ ଶୌନକ, ସେମାନଙ୍କୁ ଶୁଣ।

Verse 24

अयो धुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवाऽष्टा च नामतः

ଅୟୋ, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଧର, ଅନିଲ, ଅନଲ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ଓ ପ୍ରଭାସ—ନାମତଃ ଏହି ଅଷ୍ଟ ବସୁ।

Verse 25

अयस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः शांतो मुनिस्तथा । ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकभावनः

ଅୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୈତଣ୍ଡ; ଏବଂ ଶ୍ରମ, ଶାନ୍ତ ଓ ମୁନି ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)। ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଗବାନ୍ କାଳ—ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଳକ।

Verse 26

सोमस्य भगवान्वर्चा वर्चस्वी येन जायते । धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा

ସୋମରୁ ଦିବ୍ୟ ତେଜ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ତେଜସ୍ବୀ ହୁଏ; ଧରାରୁ ଦ୍ରବିଣ ନାମକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ତଥା ହୁତହବ୍ୟବହ—ଯଜ୍ଞାହୁତି ବହନକାରୀ।

Verse 27

मनोहरायाश्शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा । अनिलस्य शिवा भार्य्या यस्याः पुत्राः पुरोजवः

ମନୋହରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଶିଶିର, ପ୍ରାଣ ଓ ରମଣ। ସେ ଅନିଲ (ବାୟୁଦେବ)ଙ୍କ ଶିବା—କଲ୍ୟାଣମୟୀ ପତ୍ନୀ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପୁରୋଜବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ ଥିଲେ।

Verse 28

अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु । अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे श्रियावृते

ବାୟୁଦେବଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ସତ୍ୟେ ଅବିଜ୍ଞାତ ଗତିଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ଏବଂ ଅଗ୍ନିଜ କୁମାର ଶ୍ରୀରେ ଶୋଭିତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶର-ନଳ ଗୁଚ୍ଛମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 29

तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठतः । अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्तिकेय इति स्मृतः

ତାଙ୍କଠାରୁ ଶାଖ ଓ ବିଶାଖ ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ନୈଗମେୟ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲା। କିନ୍ତୁ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ‘କାର୍ତ୍ତିକେୟ’ ନାମେ ସ୍ମୃତ।

Verse 30

प्रत्यूषस्य त्वभूत्पुत्र ऋषिर्नाम्ना तु देवलः । द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि प्रजावन्तौ मनीषिणौ

ପ୍ରତ୍ୟୂଷଙ୍କର ଦେବଲ ନାମକ ଏକ ଋଷି ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଦେବଲଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ଦୁହେଁ ପ୍ରଜାବାନ ଓ ମନୀଷୀ।

Verse 31

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां सर्गवर्णनं नामैकऽत्रिंशोध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଖଣ୍ଡ—ଉମାସଂହିତା—ରେ “ସର୍ଗବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ଏକତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 32

प्रभासस्य तु सा भार्य्या वसूनामष्टमस्य च । विश्वकर्मा महाभाग तस्य जज्ञे प्रजापतिः

ସେ ବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଷ୍ଟମ ପ୍ରଭାସଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେଲେ; ଏବଂ ସେହି ମହାଭାଗ୍ୟବାନଙ୍କୁ ନେଇ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନାମକ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 33

कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्द्धकिः । भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः

ସେ ସହସ୍ର ଶିଳ୍ପର କର୍ତ୍ତା, ଦେବମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବାସ୍ତୁଶିଳ୍ପୀ; ସମସ୍ତ ଭୂଷଣର ସ୍ରଷ୍ଟା—ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 34

यस्सर्वासां विमानानि देवतानां चकार ह । मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः

ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ବିମାନ ସେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶିଳ୍ପ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି।

Verse 36

सरूपायां प्रसूतस्य स्त्रियां रुद्रश्च कोटिशः । तत्रैकादशमुख्यास्तु तन्नामानि मुने शृणु

ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀର ସରୂପା ଗର୍ଭରୁ ଅସଂଖ୍ୟ କୋଟି ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏଗାରଜଣ ମୁଖ୍ୟ—ହେ ମୁନି, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ।

Verse 37

अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः

ଅଜୈକପାଦ, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ବୀର୍ୟବାନ୍ ରୁଦ୍ର; ଏବଂ ହର, ବହୁରୂପୀ, ଅପରାଜିତ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ—ଏହିମାନେ (ଶିବଙ୍କ) ପୂଜ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଓ ନାମ।

Verse 38

वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दी रैवतस्तथा । एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः

ବୃଷାକପି, ଶମ୍ଭୁ, କପର୍ଦୀ ଏବଂ ରୈବତ—ଏମାନେ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ବୋଲି କଥିତ; ତ୍ରିଭୁବନର ଈଶ୍ୱର-ଅଧିପତି।

Verse 39

शतं त्वेवं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् । शृणु कश्यपपत्नीनां नामानि मुनिसत्तम

ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କର ଶତ ନାମ କହିଲି। ଏବେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ।