स्वायम्भुव-मन्वन्तर-वंशवर्णनम् (Genealogy of Svāyambhuva Manu and the Dhruva Episode)

Verse 1

सूत उवाच । संसृष्टासु प्रजास्वेव आपवोऽथ प्रजाप्रतिः । लेभे वै पुरुषः पत्नीं शतरूपामयो निजाम्

ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ପ୍ରଜାପତି ଆପବ ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ନିଜ ପତ୍ନୀ—ବହୁରୂପଧାରିଣୀ ଶତରୂପା—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଇଲେ।

Verse 2

आपवस्य महिम्ना तु दिवमावृत्य तिष्ठतः । धर्मेणैव महात्मा स शतरूपाप्यजायत

ଆପବଙ୍କ ମହିମାରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ; ଏବଂ କେବଳ ଧର୍ମବଳରେ ସେ ମହାତ୍ମା ଶତରୂପା ରୂପେ ମଧ୍ୟ (ଶତ ରୂପରେ) ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 3

सा तु वर्षशतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । भर्तारं दीप्ततपसं पुरुषं प्रत्यपद्यत

ସେ ଶତବର୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଶ୍ଚର ତପ କରି, ତପୋଦୀପ୍ତ ପୁରୁଷସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ଶରଣ ନେଇ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 4

स वै स्वायंभुवो जज्ञे पुरुषो मनुरुच्यते । तस्यैकसप्ततियुगं मन्वंतरमिहोच्यते

ସେଇ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମିଲେ; ସେ ‘ମନୁ’ ବୋଲି ପରିଚିତ। ତାଙ୍କର ଏକ ମନ୍ୱନ୍ତର ଏଠାରେ ଏକହତ୍ତର ଯୁଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 5

वैराजात्पुरुषाद्वीरा शतरूपा व्यजायत । प्रियव्रतोत्तानपादौ वीरकायामजायताम्

ବୈରାଜ ପୁରୁଷଠାରୁ ବୀର୍ୟବତୀ ଶତରୂପା ଜନ୍ମିଲା; ଏବଂ ବୀରକାଠାରୁ ଦୁଇ ବୀର ପୁତ୍ର—ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ—ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 6

काम्या नाम महाभागा कर्दमस्य प्रजापतेः । काम्यापुत्रास्त्रयस्त्वासन्सम्राट्साक्षिरविट्प्रभुः

କର୍ଦମ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମହାଭାଗା ପତ୍ନୀଙ୍କ ନାମ କାମ୍ୟା। କାମ୍ୟାଙ୍କ ତିନି ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ସମ୍ରାଟ, ସାକ୍ଷି ଓ ଅବିଟ୍ପ୍ରଭୁ।

Verse 7

उत्तानपादोऽजनयत्पुत्राञ्छक्रसमान्प्रभुः । ध्रुवं च तनयं दिव्यमात्मानंदसुवर्चसम्

ପ୍ରଭୁ ଉତ୍ତାନପାଦ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ପରାକ୍ରମୀ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ଏବଂ ଧ୍ରୁବ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଯାହାର କାନ୍ତି ଆତ୍ମାନନ୍ଦଜନିତ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।

Verse 8

धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सुनीतिर्नाम विश्रुता । उत्पन्ना चापि धर्म्मेण धुवस्य जननी तथा

ଧର୍ମଙ୍କଠାରୁ ସୁଶ୍ରୋଣୀ ‘ସୁନୀତି’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା; ସେ ଧର୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନିତା ହୋଇ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ମାତା ମଧ୍ୟ ହେଲା।

Verse 9

ध्रुवो वर्षसहस्राणि त्रीणि दिव्यानि कानने । तपस्तेपे स बालस्तु प्रार्थयन्स्थानमव्ययम्

ବନରେ ବାଳକ ଧ୍ରୁବ ତିନି ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ତପ କଲେ, ଅବ୍ୟୟ ପଦ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି।

Verse 10

तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतस्स्थानमात्मसमं प्रभुः । अचलं चैव पुरतस्सप्तर्षीणां प्रजापतिः

ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ସମାନ ପଦ ଦେଲେ; ଏବଂ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଚଳ ଗୌରବାସନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 11

तस्मात्पुष्टिश्च धान्यश्च ध्रुवात्पुत्रौ व्यजायताम् । पुष्टिरेवं समुत्थायाः पञ्चपुत्रानकल्मषान्

ଏହିପରି ଧ୍ରୁବଙ୍କଠାରୁ ପୁଷ୍ଟି ଓ ଧାନ୍ୟ—ଏହି ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ପୁଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ କାଳକ୍ରମେ ପାଞ୍ଚ ନିର୍ମଳ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 12

रिपुं रिपुंजयं विप्रं वृकलं वृषतेजसम् । रिपोरेवं च महिषी चाक्षुषं सर्वतोदिशम्

ସେ ‘ରିପୁ’—ଅଧର୍ମର ଶତ୍ରୁ, ‘ରିପୁଞ୍ଜୟ’—ଶତ୍ରୁଜୟୀ, ‘ବିପ୍ର’—ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି; ‘ବୃକଲ’—ଓଲ୍ଫ-ସଦୃଶ ପରାକ୍ରମୀ, ‘ବୃଷତେଜସ୍’—ଧର୍ମବୃଷଭର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ। ଏବଂ ‘ରିପୋରେବା’—ବୈରୀଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଦମନକାରୀ, ‘ମହିଷୀ’—ମହାବଳ, ‘ଚାକ୍ଷୁଷ’—ସର୍ବଦିଗରେ ଦୃଷ୍ଟିବାନ।

Verse 13

अजीजनत्पुष्करिण्यां वरुणं चाक्षुषो मनुः । मनोरजायन्त दश नड्वलायां महौजसः

ପୁଷ୍କରିଣୀରୁ ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁ ବରୁଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏବଂ ନଡ୍ୱଲାରୁ ‘ମନୋରଜ’ ନାମଧାରୀ ଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ସେମାନେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ଓ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ।

Verse 14

कन्यायां हि मुनिश्रेष्ठ वैश्यजन्म प्रजायतेः । पुरुर्मासः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवित्कविः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେହି କନ୍ୟାରୁ ବୈଶ୍ୟବର୍ଣ୍ଣରେ ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲା—ପୁରୂର୍ମାସ; ସେ ‘ଶତଦ୍ୟୁମ୍ନ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ତପସ୍ବୀ, ସତ୍ୟଜ୍ଞ ଓ କବି-ଋଷି ଥିଲେ।

Verse 15

अग्निष्टोमोऽतिरात्रश्चातिमन्युस्सुयशा दश । पूरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्

ଅଗ୍ନେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଙ୍କୁ ଛଅ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ, ଅତିରାତ୍ର, ଅତିମନ୍ୟୁ ଓ ସୁୟଶା ଆଦି, ନାମ-ଯଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 16

अङ्गं सुमनसं ख्यातिं सृतिमंगिरसं गयम् । अङ्गात्सुनीथा भार्य्या वै वेनमेकमसूयत

ରାଜା ଅଙ୍ଗଙ୍କୁ ନେଇ ସୁମନସ, ଖ୍ୟାତି, ସୃତି, ଅଙ୍ଗିରସ ଓ ଗୟ ଜନ୍ମିଲେ। ଏବଂ ଅଙ୍ଗଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସୁନୀଥାଙ୍କୁ ନେଇ ସତ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର—ବେନ—ଜନ୍ମିଲା।

Verse 17

अपचारेण वेनस्य कोपस्तेषां महानभूत् । हुंकारेणैव तं जघ्नुर्मुनयो धर्मतत्पराः

ବେନଙ୍କ ଅପଚାରରୁ ସେହି ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହା କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଧର୍ମତତ୍ପର ମୁନିମାନେ କେବଳ ‘ହୁଂ’ ହୁଙ୍କାର ମାତ୍ରରେ ତାକୁ ନିହତ କଲେ।

Verse 18

अथ प्रजार्थमृषयः प्रार्थिताश्च सुनीथया । सारस्वतास्तदा तस्य ममंथुर्दक्षिणं करम्

ତେବେ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତେ ସୁନୀଥାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସାରସ୍ୱତ ଋଷିମାନେ ସେ ସମୟରେ ତାହାର ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତକୁ ମଥନ କଲେ—ସନ୍ତତି ପ୍ରବାହ ପାଇଁ ଏହା ପବିତ୍ର କର୍ମ ଥିଲା।

Verse 19

वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव ततः पृथुः । स धन्वी कवची जातस्तेजसादित्यसन्निभः

ବେନଙ୍କ ହସ୍ତ ମଥନ ହେବା ସହିତ ସେଠାରୁ ପୃଥୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ଧନୁର୍ଧର ଓ କବଚଧାରୀ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଥିଲା।

Verse 20

अवतारस्य विष्णोर्हि प्रजापालनहे तवे । धर्मसंरक्षणार्थाय दुष्टानां दंडहेतवे

ନିଶ୍ଚୟ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ପ୍ରଜାପାଳନ ଓ ଶାସନ ପାଇଁ—ଧର୍ମ ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ।

Verse 21

पृथुर्वैन्यस्तदा पृध्वीमरक्षत्क्षत्रपूर्वजः । राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधापतिः

ତେବେ ବେନପୁତ୍ର ପୃଥୁ—କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶଜ—ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ରାଜସୂୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପ୍ରଥମ, ଆଦ୍ୟ ବସୁଧାପତି ଥିଲେ।

Verse 22

तस्माच्चैव समुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ । तेनेयं गौर्मुनिश्रेष्ठ दुग्धा सर्वहिताय वै

ସେଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଇଜଣ ନିପୁଣ—ସୂତ ଓ ମାଗଧ—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତେଣୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଗାଈ ସତ୍ୟରେ ସର୍ବହିତ ପାଇଁ ଦୋହାଯାଇଛି।

Verse 23

सर्वेषां वृत्तिदश्चाभूद्देवर्षिसुर रक्षसाम् । मनुष्याणां विशेषेण शतयज्ञकरो नृपः

ସେ ଦେବର୍ଷି, ଦେବତା ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତଙ୍କର ଜୀବିକା ଓ ଆଚରଣର ନିୟମକ ହେଲେ। ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷତଃ ସେ ରାଜା ‘ଶତଯଜ୍ଞକର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 24

पृथोः पुत्रौ तु जज्ञाते धर्मज्ञौ भुवि पार्थिवौ । विजिताश्वश्च हर्यक्षो महावीरौ सुविश्रुतौ

ପୃଥୁଙ୍କର ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜା—ବିଜିତାଶ୍ୱ ଓ ହର୍ୟକ୍ଷ; ଉଭୟେ ମହାବୀର ଓ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

Verse 25

शिखंडिनी चाजनयत्पुत्रं प्राचीनबर्हिषम् । प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य पृथिवीतलचारिणः

ଶିଖଣ୍ଡିନୀ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷ ନାମକ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତାହାର କୁଶାଗ୍ର ପ୍ରାଚୀନ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ପୃଥିବୀତଳରେ ବିଚରୁଥିଲା।

Verse 26

समुद्रतनया तेन धर्मतस्सुविवाहिता । रेजेऽधिकतरं राजा कृतदारो महाप्रभुः

ତାପରେ ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟା ଧର୍ମାନୁସାରେ ତାଙ୍କ ସହ ସୁବିବାହିତ ହେଲେ। ବିଧିପୂର୍ବକ ପତ୍ନୀ ପାଇ ସେ ମହାପ୍ରଭୁ ରାଜା ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।

Verse 27

समुद्रतनयायास्तु दश प्राचीनबर्हिषः । बभूवुस्तनया दिव्या बहुयज्ञकरस्य वै

ସମୁଦ୍ରକନ୍ୟାଠାରୁ ବହୁଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କର ଦଶ ଦିବ୍ୟ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 28

सर्वे प्राचेतसा नाम्ना धनुर्वेदस्य पारगाः । अपृथग्धर्माचरणास्तेऽतप्यंत महत्तपः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ‘ପ୍ରାଚେତସ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଧନୁର୍ବେଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ଏକତ୍ର ଧର୍ମାଚରଣ କରି ସେମାନେ ମହାତପ କଲେ।

Verse 29

दशवर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः । रुद्रगीतं जपंतश्च शिवध्यानपरायणाः

ଦଶ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରଜଳରେ ଶୟନ କଲେ। ‘ରୁଦ୍ରଗୀତ’ ଜପ କରି କରି ସେମାନେ ଶିବଧ୍ୟାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ ଥିଲେ।

Verse 30

तपश्चरत्सु पृथिव्यामभवंश्च महीरुहाः । अरक्ष्यमाणायां पृथ्व्यां बभूवाथ प्रजाक्षयः

ତପସ୍ବୀମାନେ ପୃଥିବୀରେ ତପ କରୁଥିବାବେଳେ ସର୍ବତ୍ର ବୃକ୍ଷ ଓ ବନସ୍ପତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ପୃଥିବୀ ଅରକ୍ଷିତ ରହିଲେ ପ୍ରଜାକ୍ଷୟ ଘଟିଲା।

Verse 31

तान्दृष्ट्वा तु निवृत्तास्ते तपसो लब्धसद्वराः । चुक्रुधुर्मुनिशार्दूल दग्धुकामा स्तपोबलाः

କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସଂସାରରୁ ନିବୃତ୍ତ ଏବଂ ତପସ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ପାଇଥିବା ସେ ତପସ୍ବୀମାନେ—ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ—କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଓ ତପୋବଳରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ।

Verse 32

प्राचेतसा मुखेभ्यस्ते प्रासृजन्नग्निमारुतौ । वृक्षानुन्मूल्य वायुस्तानदहद्धव्यवाहनः

ତେବେ ସେହି ପ୍ରାଚେତସମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ପ୍ରସ୍ରବିତ ହେଲା। ବାୟୁ ଗଛମାନଙ୍କୁ ମୂଳସହ ଉପାଡ଼ିଦେଲା, ଏବଂ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦହିଦେଲା।

Verse 33

वृक्षक्षयं ततो दृष्ट्वा किंचिच्छेषेषु शाखिषु । उपगम्याब्रवीदेतान्राजा सोमः प्रतापवान्

ତାପରେ ଗଛମାନଙ୍କର କ୍ଷୟ ଦେଖି, କିଛି ଶାଖାବିଶିଷ୍ଟ ଗଛରେ ଅଳ୍ପ ଅବଶେଷ ରହିଛି ବୋଲି ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି, ପ୍ରତାପବାନ ରାଜା ସୋମ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 34

सोम उवाच । कोपं यच्छत राजानस्सर्वे प्राचीनबर्हिषः । अनुभूतानुकन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनी

ସୋମ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷର ବଂଶଜ ରାଜମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ କ୍ରୋଧ ନିବାରଣ କର। ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା କନ୍ୟା ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଫଳ ପୂର୍ବରୁ ଭୋଗ କରିଛି।

Verse 35

भविष्यं जानता सा तु धृता गर्भेण वै मया । भार्य्या वोऽस्तु महाभागास्सोमवंशविवर्द्धिनी

ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଜାଣି ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତାକୁ ଗର୍ଭବତୀ କରିଲି। ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ! ସୋମବଂଶ ବଢ଼ାଇବାଳୀ ସେ ତୁମର ପତ୍ନୀ ହେଉ।

Verse 36

अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः । सृष्टिकर्ता महातेजा ब्रह्मपुत्रः पुरातनः

ତାହାରୁ ‘ଦକ୍ଷ’ ନାମକ ବିଦ୍ୱାନ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମିବ—ମହାତେଜସ୍ବୀ, ପୁରାତନ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା।

Verse 37

युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चानेन तेजसा । ब्रह्मतेजोमयो भूपः प्रजा संवर्द्धयिष्यति

ତୁମମାନଙ୍କ ତେଜର ଅଂଶ ଓ ମୋର ଏହି ତେଜ ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୂପ ବ୍ରହ୍ମତେଜମୟ ହୋଇ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ ଓ ସମ୍ବର୍ଦ୍ଧନ କରିବ।

Verse 38

ततस्सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः । भार्य्यां धर्मेण तां प्रीत्या वृक्षजां वरवर्णिनीम्

ତାପରେ ସୋମଙ୍କ ବଚନରେ ସେହି ପ୍ରଚେତାମାନେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଓ ପ୍ରୀତିସହିତ ବୃକ୍ଷଜା, ଉତ୍ତମବର୍ଣ୍ଣିନୀ ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 39

तेभ्यस्तस्यास्तु संजज्ञे दक्षो नाम प्रजापतिः । सोऽपि जज्ञे महातेजास्सोमस्यांशेन वै मुने

ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଦକ୍ଷ ନାମକ ପ୍ରଜାପତି ଜନ୍ମିଲେ। ହେ ମୁନେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସୋମଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ ହୋଇ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 40

अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदोऽथ चतुष्पदः । संसृज्य मनसा दक्षो मैथुनीं सृष्टिमारभत्

ଅଚର ଓ ଚର, ଦ୍ୱିପଦ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ମନସା ସୃଷ୍ଟି କରି, ଦକ୍ଷ ପରେ ସ୍ତ୍ରୀ–ପୁରୁଷ ସଂଯୋଗରେ ଚାଲୁଥିବା ମୈଥୁନୀ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 41

वीरणस्य सुतां नाम्ना वीरणीं स प्रजापतेः । उपयेमे सुविधिना सुधर्मेण पतिव्रताम्

ପ୍ରଜାପତି ବୀରଣଙ୍କ କନ୍ୟା, ପତିବ୍ରତା ବୀରଣୀଙ୍କୁ ସେ ଯଥାବିଧି ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ ରୀତିରେ ବିବାହ କଲେ।

Verse 42

हर्य्यश्वानयुतं तस्यां सुतान्पुण्यानजीजनत् । ते विरक्ता बभूवुश्च नारदस्योपदेशतः

ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ସେ ‘ହର୍ୟଶ୍ୱ’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟବାନ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶରୁ ସେମାନେ ବୈରାଗୀ ହେଲେ।

Verse 43

तच्छुत्वा स पुनर्दक्षस्सुबलाश्वानजीजनत् । नामतस्तनयांस्तस्यां सहस्रपरिसंख्यया

ଏହା ଶୁଣି ଦକ୍ଷ ପୁନର୍ବାର ସୁବଳାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ନାମେ ନାମେ ପରିଚିତ ମୋଟ ଏକ ହଜାର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ କରାଇଲେ।

Verse 44

तेऽपि भ्रातृपथा यातास्तन्मुनेरुपदेशतः । नागमन्पितृसान्निध्यं विरक्ता भिक्षुमार्गिणः

ସେଇ ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରାତୃପଥରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ବିରକ୍ତ ହୋଇ ଭିକ୍ଷୁମାର୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରି, ପିତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ପୁନଃ ଫେରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 45

तच्छ्रुत्वा शापमाक्रुद्धो मुनये दुस्सहं ददौ । कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय

ସେଇ ଶାପ ଶୁଣି କଳହପ୍ରିୟ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମୁନିଙ୍କୁ ଦୁସ୍ସହ ଶାପ ଦେଲା—“ତୁମେ କେଉଁଠିମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ନିବାସ ନ ପାଅ।”

Verse 46

सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स पश्चादसृजत्स्त्रियः । महाज्वालास्वरूपेण गुणैश्चापि मुनीश्वरः

ତାପରେ ବିଧାତା (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ତ୍ୱିତ ହୋଇ ସେ ମୁନୀଶ୍ୱର ପରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ମହାଜ୍ୱାଳା ସଦୃଶ ସ୍ୱଭାବ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ।

Verse 47

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा

ତେବେ ସେ ଦଶ (କନ୍ୟା) ଧର୍ମଙ୍କୁ ଦେଲେ, ତ୍ରୟୋଦଶ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ; ଏହିପରି ଦୁଇ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଓ ସେତେବେଳେ ଦୁଇ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଦେଲେ।

Verse 48

द्वे कृशाश्वाय विदुषे मुनये मुनिसत्तम । शिष्टास्सोमाय दक्षोऽपि नक्षत्राख्या ददौ प्रभुः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ବିଦ୍ୱାନ ମୁନି କୃଶାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଦୁଇ କନ୍ୟା ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ନକ୍ଷତ୍ରନାମକ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ)ଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 49

ताभ्यो दक्षस्य पुत्रीभ्यो जाता देवासुरादयः । बहवस्तनया ख्यातास्तैस्सर्वैः पूरितं जगत्

ଦକ୍ଷଙ୍କ ସେହି କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଦେବ, ଅସୁର ଆଦି ଅନେକ ପ୍ରଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନଙ୍କର ବହୁ ସନ୍ତାନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ ପୂରିତ ହେଲା।

Verse 50

ततः प्रभृति विप्रेन्द्र प्रजा मैथुनसंभवाः । संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते

ସେଥିଠାରୁ, ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରଜା ମୈଥୁନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ। କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବତନ ସୃଷ୍ଟି ସଙ୍କଳ୍ପ, ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ମାତ୍ରରୁ ହୋଇଥିଲା—ଏମିତି କୁହାଯାଏ।

Verse 51

शौनक उवाच । अंगुष्ठाद्ब्रह्मणो जज्ञे दक्षश्चोक्तस्त्वया पुरा । कथं प्राचेतसत्वं हि पुनर्लेभे महातपाः

ଶୌନକ କହିଲେ—ଆପଣ ପୂର୍ବେ କହିଥିଲେ ଯେ ଦକ୍ଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ତେବେ ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ପୁନଃ ପ୍ରାଚେତସତ୍ୱ (ପ୍ରଚେତସମାନଙ୍କ ପୁତ୍ରତ୍ୱ) କିପରି ଲାଭ କଲେ?

Verse 52

एतं मे संशयं सूत प्रत्याख्यातुं त्वमर्हसि । चित्रमेतत्स सोमस्य कथं श्वशुरतां गतः

ହେ ସୂତ, ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ କରିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—ସୋମ କିପରି ଶ୍ୱଶୁରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ?

Verse 53

सूत उवाच । उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु वर्तते । कल्पेकल्पे भवंत्येते सर्वे दक्षादयो मुने

ସୂତ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ ନିତ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ। ହେ ମୁନି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଦକ୍ଷ ଆଦି ସମସ୍ତେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 54

इमां विसृष्टिं दक्षस्य यो विद्यात्सचराचराम् । प्रजावानायुषा पूर्णस्स्वर्गलोके महीयते

ଦକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ—ଚର ଓ ଅଚର ସହିତ—ଯେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ସନ୍ତାନସମ୍ପନ୍ନ, ପୂର୍ଣ୍ଣାୟୁ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।