छायापुरुषलक्षणवर्णनम् (Description of the Marks of the Shadow-Person)

Verse 1

देव्युवाच । देवदेव महादेव कथितं कालवंचनम् । शब्दब्रह्मस्वरूपं च योगलक्षणमुत्तमम्

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ମହାଦେବ! କାଳବଞ୍ଚନ (କାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ), ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଯୋଗର ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷଣ ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।

Verse 2

कथितं ते समासेनच्छायिकं ज्ञानमुत्तमम् । विस्तरेण समाख्याहि योगिनां हितकाम्यया

ଆପଣ ସଂକ୍ଷେପରେ ‘ଛାୟିକ’ ରୂପର ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ କହିଛନ୍ତି; ଏବେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହିତକାମନାରେ କୃପାକରି ତାହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 3

शंकर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामिच्छायापुरुषलक्षणम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषः सम्यक्सर्वपापैः प्रमुच्यते

ଶଙ୍କର କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ; ମୁଁ ଛାୟା-ପୁରୁଷର ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି। ଏହାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଜାଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 4

सूर्य्यं हि पृष्ठतः कृत्वा सोमं वा वरवर्णिनि । शुक्लाम्बरधरस्स्रग्वी गंधधूपादिवासितः

ହେ ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପଛେ ରଖି—କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ—ସେ ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧୁ, ମାଳା ଧାରଣ କରୁ, ଏବଂ ଗନ୍ଧ, ଧୂପ ଆଦିରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ହେଉ।

Verse 5

संस्मरेन्मे महामंत्रं सर्वकामफलप्रदम् । नवात्मकं पिंडभूतं स्वां छायां संनिरीक्षयेत्

ସେ ମୋର ମହାମନ୍ତ୍ରକୁ ସ୍ମରଣ କରୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଧର୍ମ୍ୟ କାମନାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତାହାକୁ ନବାତ୍ମକ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପିଣ୍ଡରୂପ ଭାବି, ନିଜ ଛାୟାକୁ ନିଷ୍ଠାରେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁ।

Verse 6

दृष्ट्वा तां पुनराकाशे श्वेतवर्णस्वरूपिणीम् । स पश्यत्येकभावस्तु शिवं परमकारणम्

ପୁନର୍ବାର ଆକାଶରେ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ୱେତ ଦୀପ୍ତିମୟ ସ୍ୱରୂପିଣୀ ଭାବେ ଦେଖି, ସେ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ପରମ କାରଣ ଶିବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ।

Verse 7

ब्रह्मप्राप्तिर्भवेत्तस्य कालविद्भिरितीरितम् । ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः

କାଳତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆଚାରଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି—ଏପରି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 8

शिरोहीनं यदा पश्येत्षड्भिर्मासैर्भवेत्क्षयः । समस्तं वाङ्मयं तस्य योगिनस्तु यथा तथा

ଯେତେବେଳେ କେହି ଶିରୋହୀନ ରୂପ ଦେଖେ, ତେବେ ଛଅ ମାସ ମଧ୍ୟରେ କ୍ଷୟ ଓ ହାନି ହୁଏ। ସେ ବ୍ୟକ୍ତିର ସମସ୍ତ ବାଙ୍ମୟ—ସାଧାରଣ ହେଉ କି ଯୋଗୀ—କିଛି ନ କିଛି ପ୍ରକାରେ ଅକ୍ଷମ ହୁଏ।

Verse 9

शुक्ले धर्मं विजानीयात्कृष्णे पापं विनिर्दिशेत् । रक्ते बंधं विजानीयात्पीते विद्विषमादिशेत्

ଶ୍ୱେତରେ ଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ ବୁଝିବା ଉଚିତ, କୃଷ୍ଣରେ ପାପର ସୂଚନା ଦେବା ଉଚିତ। ରକ୍ତରେ ବନ୍ଧନ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ, ପୀତରେ ବିଦ୍ୱେଷର ସଙ୍କେତ ଧରିବା ଉଚିତ।

Verse 10

विवाहो बंधुनाशस्स्याद्द्वितुंडे चैव क्षुद्भयम् । विकटौ नश्यते भार्य्या विजंघे धनमेव हि

ଦ୍ୱିତୁଣ୍ଡ ନାମକ ରୂପରେ ବିବାହର ଅବସର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସହିତ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ନାଶ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ କ୍ଷୁଧାଭୟ ମଧ୍ୟ ଥାଏ। ବିକଟ ରୂପରେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଓ ବିଜଂଘ ରୂପରେ କେବଳ ଧନ ହିଁ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 11

पादाभावे विदेशस्स्यादित्येतत्कथितं मया । तद्विचार्य्यं प्रयत्त्नेन पुरुषेण महेश्वरि

ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ, ଯଥୋଚିତ ଆଧାର (ପାଦ) ନଥିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଣୁ ବିଦେଶରେ ଥାଏ—ଏହା ମୁଁ କହିଛି। ତେଣୁ ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ବିଚାର କରୁ।

Verse 12

सम्यक्तं पुरुषं दृष्ट्वा संनिवेश्यात्मनात्मनि । जपेन्नवात्मकं मंत्रं हृदयं मे महेश्वरि

ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ନବାତ୍ମକ ମନ୍ତ୍ରର ଜପ କରିବ—ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ, ଏହି ମୋର ହୃଦୟତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 13

वत्सरे विगते मंत्री तन्नास्ति यन्न साधयेत् । अणिमादिगुणानष्टौ खेचरत्वं प्रपद्यते

ଏକ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ ହେଲେ ମନ୍ତ୍ରୀ (ମନ୍ତ୍ରସାଧକ) ପାଇଁ ଅସାଧ୍ୟ କିଛି ରହେନାହିଁ। ସେ ଅଣିମାଦି ଅଷ୍ଟଗୁଣ (ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି) ପାଏ ଏବଂ ଖେଚରତ୍ୱ—ଆକାଶଗମନ—କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 14

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शक्तिं ज्ञातुं दुरासदाम् । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके ज्ञानिनामग्रतः स्थितम्

ପୁନର୍ବାର ମୁଁ ଆଉ ଏକଥା କହୁଛି—ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ; ତଥାପି ଏହି ଲୋକରେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 15

अज्ञेया लिख्यते लोके या सर्पीकृतकुण्डली । सा मात्रा यानसंस्थापि दृश्यते न च पठ्यते

ଏହି ଲୋକରେ ଏକ ଅଜ୍ଞେୟ ଲିପିଚିହ୍ନ ଲେଖାଯାଏ, ଯାହା ସର୍ପର କୁଣ୍ଡଳୀ ପରି। ସେ ‘ମାତ୍ରା’ ଯାନସଦୃଶ ଆଧାରରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପଢ଼ାଯାଏ (ଉଚ୍ଚାରିତ) ନୁହେଁ।

Verse 16

ब्रह्माण्डमूर्ध्निगा या च स्तुता वेदैस्तु नित्यशः । जननी सर्वविद्यानां गुप्तविद्येति गीयते

ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଶିରୋଭାଗରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଏବଂ ବେଦମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ସ୍ତୁତ—ସେଇ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଜନନୀ, ‘ଗୁପ୍ତବିଦ୍ୟା’ ବୋଲି ଗୀତ।

Verse 17

खेचरा सा विनिर्दिष्टा सर्वप्राणिषु संस्थिता । दृश्यादृश्याचला नित्या व्यक्ताव्यक्ता सनातनी

ସେ ‘ଖେଚରା’ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଅନ୍ତଃଖ (ଆକାଶ)ରେ ବିଚରଣଶୀଳା। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ସଂସ୍ଥିତ; ଦୃଶ୍ୟ-ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଚଳ, ନିତ୍ୟ, ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ—ସନାତନୀ।

Verse 18

अवर्णा वर्णसंयुक्ता प्रोच्यते बिंदुमालिनी । तां पश्यन्सर्वदा योगी कृतकृत्योऽभिजायते

ଯେ ଅକ୍ଷରାତୀତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷର ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, ସେ ‘ବିନ୍ଦୁମାଲିନୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କୁ ସଦା ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଯୋଗୀ କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 19

सर्वतीर्थकृतस्नानाद्भवेद्दानस्य यत्फलम् । सर्वयज्ञफलं यच्च मालिन्या दर्शनात्तदा

ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଦାନର ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ—ସେତେବେଳେ କେବଳ ମାଲିନୀଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମିଳେ।

Verse 20

प्राप्नोत्यत्र न संदेहस्सत्यं वै कथितं मया । सर्वतीर्थेषु यत्स्नात्वा दत्त्वा दानानि सर्वशः

ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହିଁ ପୁଣ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ—ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ସବୁ ପ୍ରକାର ଦାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦେଲେ ଯେ ଫଳ, ସେଇ ଫଳ।

Verse 21

सर्वेषां देवि यज्ञानां यत्फलं तल्लभेत्पुमान् । किं बहूक्त्या महेशानि सर्वान्कामान्समश्नुते

ହେ ଦେବି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଯେ ଫଳ, ମନୁଷ୍ୟ ସେହି ଫଳ ଲଭେ। ହେ ମହେଶାନି, ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି—ସେ ସମସ୍ତ କାମନାର ପୂରଣ ଭୋଗ କରେ।

Verse 22

तस्माज्ज्ञानं यथायोगमभ्यसेत्सततं बुधः । अभ्यासाज्जायते सिद्धिर्योगोऽभ्यासात्प्रवर्धते

ଏହେତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ଯୋଗାନୁକୂଳ ଭାବେ ସଦା ଜ୍ଞାନର ଅଭ୍ୟାସ କରୁ। ଅଭ୍ୟାସରୁ ସିଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ, ଅଭ୍ୟାସରୁ ଯୋଗ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

Verse 23

संवित्तिर्लभ्यतेऽभ्यासादभ्यासान्मोक्षमश्नुते । अभ्यासस्सततं कार्यो धीमता मोक्षकारणम्

ଅଭ୍ୟାସରୁ ସତ୍ୟ ସଂବିତ୍ତି (ଆତ୍ମବୋଧ) ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ଏବଂ ସେହି ଅଭ୍ୟାସରୁ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ତେଣୁ ବିବେକୀ ସାଧକ ସଦା ଅଭ୍ୟାସ କରୁ; ଏହାହିଁ ମୋକ୍ଷକାରଣ।

Verse 24

इत्येतत्कथितं देवि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । किमन्यत्पृच्छ्यते तत्त्वं वद सत्यं ब्रवीमि ते

ହେ ଦେବି, ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଉଭୟର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଏହି କଥା ଏପରି କହିଲି। ଆଉ କେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱ ପଚାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? କୁହ; ମୁଁ ତୋତେ ସତ୍ୟ ହିଁ କହିବି।

Verse 25

सूत उवाच । इति श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रवचनं परमार्थदम् । प्रसन्नोऽभूदति व्यासः पाराशर्य्यो मुनीश्वराः

ସୂତ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ପରମାର୍ଥଦାୟକ ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାରାଶର୍ୟ ବ୍ୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 26

सनत्कुमारं सर्वज्ञं ब्रह्मपुत्रं कृपानिधिम् । व्यासः परमसंतुष्टः प्रणनाम मुहुर्मुहुःष

ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବ୍ୟାସ ସର୍ବଜ୍ଞ, ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, କୃପାନିଧି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 27

ततस्तुष्टाव तं व्यासः कालेयस्स मुनीश्वरः । सनत्कुमारं मुनयः सुरविज्ञानसागरम्

ତାପରେ ମୁନୀଶ୍ୱର ବ୍ୟାସ—ପୂଜ୍ୟ କାଲେୟ—ମୁନିମାନେ ଯାହାକୁ ଦିବ୍ୟଜ୍ଞାନର ସାଗର ବୋଲି ଜାଣୁଥିଲେ, ସେହି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां छायापुरुषदर्शनवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଗ୍ରନ୍ଥ—ଉମାସଂହିତା—ରେ ‘ଛାୟାପୁରୁଷଦର୍ଶନବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 29

सूत उवाच । इति स्तुत्वा स कालेयो ब्रह्मपुत्रं महामुनिम् । तूष्णीं बभूव सुप्रीतः परमानंदनिर्भरः

ସୂତ କହିଲେ—ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କାଲେୟ ନୀରବ ହେଲେ; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ, ପରମାନନ୍ଦରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ।

Verse 30

ब्रह्मपुत्रस्तमामंत्र्य पूजितस्तेन शौनकः । ययौ स्वधाम सुप्रीतो व्यासोऽपि प्रीतमानसः

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ଶୌନକ ତାଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଜଣାଇ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟରେ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ; ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ମନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 31

इति मे वर्णितो विप्राः सुखदः परमार्थयुक् । सनत्कुमारकालेयसंवादो ज्ञानवर्द्धनः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଏହିପରି ମୁଁ ସନତ୍କୁମାର ଓ କାଲେୟଙ୍କ ସଂବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି—ଏହା ସୁଖଦ, ପରମାର୍ଥଯୁକ୍ତ ଓ ଜ୍ଞାନବର୍ଦ୍ଧକ।