Vāyu-jaya (Prāṇa-vijaya) and Yogic Mastery over Time — वायुजय (प्राणविजय) तथा कालजय

Verse 1

देव्युवाच । वायोस्तु पदमाप्नोति योगाकाशसमुद्भवम् । तन्मे सर्वं समाचक्ष्व प्रसन्नस्त्वं यदि प्रभो

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! ଯୋଗାକାଶରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଯେ ପଦ (ଅବସ୍ଥା) ଲାଭ ହୁଏ, ତାହା କୁହାଯାଏ। ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ସେ ସବୁ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

शंकर उवाच । पुरा मे सर्वमाख्यातं योगिनां हितकाम्यया । कालं जिगाय यस्सम्यग्वायोर्लिंगं यथा भवेत्

ଶଙ୍କର କହିଲେ—ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ହିତକାମନାରେ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ସବୁ କଥା କହିଛି: ଯେ କିପରି ଯୋଗରେ ସମ୍ୟକ୍ ସ୍ଥିତ ହୋଇ କାଳକୁ ଜୟ କରେ, ଏବଂ ବାୟୁଲିଙ୍ଗର ସ୍ୱରୂପ ଯଥାବିଧି କିପରି ହେବ (ଜାଣି ପୂଜିବା)।

Verse 3

तेन ज्ञात्वा दिनं योगी प्राणायामपरः स्थितः । स जयत्यागतं कालं मासार्द्धेनैव सुंदरि

ସେହି ପଦ୍ଧତିରେ ଦିନର ପରିମାଣ ଜାଣି ଯୋଗୀ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ପର ହୋଇ ସ୍ଥିର ରହେ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ସେ ଆଗତ କାଳକୁ କେବଳ ଦେଢ଼ ମାସରେ ଜୟ କରେ।

Verse 4

हृत्स्थो वायुस्सदा वह्नेर्दीपकस्सोऽनुपावकः । स बाह्याभ्यंतरो व्यापी वायुस्सर्वगतो महान्

ହୃଦୟସ୍ଥ ବାୟୁ ସଦା ଅଗ୍ନିକୁ ଦୀପକ ପରି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରେ; ସେଇ ତାହାର ସହଚର ଶିଖା। ସେ ବାୟୁ ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର—ଉଭୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ସର୍ବତ୍ର ଗତିଶୀଳ ସେଇ ମହାନ ତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 5

ज्ञानविज्ञानमुत्साहः सर्वं वायोः प्रवर्तते । येनेह निर्जितो वायुस्तेन सर्वमिदं जगत्

ଜ୍ଞାନ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଉତ୍ସାହ—ସବୁ ପ୍ରାଣବାୟୁର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଯେ ଏଠାରେ ଏହି ଅନ୍ତର୍ବାୟୁକୁ ଜୟ କରେ, ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍‌କୁ ବଶ କରେ।

Verse 6

धारणायां सदा तिष्ठेज्जरामृत्युजिघांसया । योगी योगरतः सम्यग्धारणाध्यानतत्परः

ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଯୋଗୀ ସଦା ଧାରଣାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବା ଉଚିତ। ଯୋଗରେ ରତ ହୋଇ ସେ ଧାରଣା ଓ ଧ୍ୟାନରେ ସମ୍ୟକ୍ ପରାୟଣ ହେଉ।

Verse 7

लोहकारो यथा भस्त्रामापूर्य्य मुखतो मुने । साधयेद्वायुना कर्म तद्वद्योगी समभ्यसेत्

ହେ ମୁନେ, ଯେପରି ଲୋହାକାର ମୁଖଦ୍ୱାରା ଭସ୍ତ୍ରା ପୂରି ବାୟୁବଳରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧେ, ସେପରି ଯୋଗୀ ପ୍ରାଣବାୟୁର ଶାସନକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରି ସାଧନ କରୁ।

Verse 8

देवस्सहस्रके नेत्रपादहस्तसहस्रकः । ग्रंथीन्हि सर्वमावृत्य सोऽग्रे तिष्ठेद्दशांगुलम्

ଅନ୍ତର୍ବର୍ତ୍ତୀ ଦେବ—ସହସ୍ର ନେତ୍ର, ସହସ୍ର ପାଦ ଓ ହସ୍ତଯୁକ୍ତ—ସମସ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥିକୁ ଆବୃତ କରି, ହୃଦୟ-ପ୍ରଦେଶର ଆଗରେ ଦଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ଦୂରେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି; ସେଇ ଅନ୍ତର୍ମାର୍ଗଦର୍ଶୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ।

Verse 9

गायत्रीं शिरसा सार्द्धं जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । त्रिवारमायतप्राणाः प्राणायामस्स उच्यते

ବ୍ୟାହୃତି ପୂର୍ବକ, ଶିରସ୍ ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଭାବେ ଦୀର୍ଘ ପ୍ରାଣକୁ ତିନିଥର ବିସ୍ତାର କଲେ, ସେହିକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ।

Verse 10

गतागता निवर्तंते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तंते योगध्यानपरायणाः

ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ଗ୍ରହମାନେ ଆସିବା-ଯିବାର ଚକ୍ରରେ ପୁନଃପୁନଃ ଫେରିଆସନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରାୟଣ ସାଧକମାନେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅନ୍ତର୍ଲୀନତାରୁ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 11

शतमब्दं तपस्तप्त्वा कुशाग्रापः पिबेद्द्विजः । तदाप्नोति फलं देवि विप्राणां धारणैकया

ହେ ଦେବୀ! ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଶତବର୍ଷ ତପ କରି କୁଶାଗ୍ରରୁ ନିଆ ଜଳମାତ୍ର ପାନ କରେ, ସେ ସେଇ ଫଳ ପାଏ—ଯେ ଫଳ ବିପ୍ରମାନେ କେବଳ ଏକମାତ୍ର ଧାରଣା (ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ସ୍ଥିର ଧାରଣ) ଦ୍ୱାରା ପାଆନ୍ତି।

Verse 12

यो द्विजः कल्यमुत्थाय प्राणायामैकमाचरेत् । सर्वं पापं निहंत्याशु ब्रह्मलोकं स गच्छति

ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଶୁଭ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ପ୍ରାଣାୟାମ ଏକଥର ମାତ୍ର ଆଚରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଏ।

Verse 13

योऽतंद्रितस्सदैकांते प्रणायामपरो भवेत् । जरां मृत्युं विनिर्जित्य वायुगः खेचरीति सः

ଯେ ଅତନ୍ଦ୍ରିତ ହୋଇ ସଦା ଏକାନ୍ତରେ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ପରାୟଣ ରହେ, ସେ ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜୟ କରି ପ୍ରାଣବାୟୁର ଅଧିପତି ହୁଏ; ସେହିଜଣ ‘ଖେଚରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 14

सिद्धस्य भजते रूपं कांतिं मेधां पराक्रमम् । शौर्यं वायुसमो गत्या सौख्यं श्लाघ्यं परं सुखम्

ସେ ସିଦ୍ଧାବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରି ମନୋହର ରୂପ, କାନ୍ତି, ମେଧା ଓ ମହାପରାକ୍ରମରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ। ତାହାର ଶୌର୍ୟ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଗତି ବାୟୁସମ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ପ୍ରଶଂସନୀୟ କଲ୍ୟାଣ—ଅର୍ଥାତ୍ ପରମ ସୁଖ—ଲାଭ କରେ।

Verse 15

एतत्कथितमशेषं वायोस्सिद्धिं यदाप्नुते योगी । यत्तेजसोऽपि लभते तत्ते वक्ष्यामि देवेशि

ଏହିପରି ଯୋଗୀ ବାୟୁ-ତତ୍ତ୍ୱର ସିଦ୍ଧି ଯେପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି। ଏବେ, ହେ ଦେବେଶି, ସେ ଯେ ତେଜସ୍‌ର ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରେ, ତାହା ତୁମକୁ କହିବି।

Verse 16

स्थित्वा सुखासने स्वे शेते जनवचनहीने तु । शशिरवियुतया तेजः प्रकाशयन्मध्यमे देशे

ନିଜ ସୁଖାସନରେ ବସି ସେ ଲୋକବଚନହୀନ ସ୍ଥାନରେ ବିଶ୍ରାମ କଲା। ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରୁ ଅସମ୍ବନ୍ଧିତ ନିଜ ତେଜରେ ସେ ମଧ୍ୟଦେଶକୁ ପ୍ରକାଶିତ କଲା।

Verse 17

वह्निगतं भ्रूमध्ये प्रकाशते यस्त्वतंद्रितो योगी । दीपहीनध्वांत पश्येन्न्यूनमसंशयं लोके

ଯେ ଅତନ୍ଦ୍ରିତ ଯୋଗୀଙ୍କର ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଗ୍ନି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଦୀପ ବିନା ଅନ୍ଧକାରକୁ ମଧ୍ୟ କମିଥିବା ପରି ଦେଖେ—ନିଃସନ୍ଦେହ।

Verse 18

नेत्रे करशाखाभिः किंचित्संपीड्य यत्नतो योगी । तारं पश्यन्ध्यायेन्मुहूर्तमर्द्धं तमेकभावोऽपि

ଆଙ୍ଗୁଳିର ଶାଖାଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁକୁ ଅଳ୍ପ ଚାପି, ଯୋଗୀ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ‘ତାର’କୁ ଦେଖି ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଧ୍ୟାନ କରୁ; ତେବେ ମଧ୍ୟ ସେ ଏକଭାବ (ଏକାଗ୍ର ଅବସ୍ଥା) ପାଏ।

Verse 19

ततस्तु तमसि ध्यायन्पश्यते ज्योतिरैश्वरम् । श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्

ତେବେ ସାଧକ ଅନ୍ତର୍ଲୀନ ତମସ୍‌ରେ ଧ୍ୟାନ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଜ୍ୟୋତିକୁ ଦର୍ଶନ କରେ—ସେ ଶ୍ୱେତ, ରକ୍ତ, ପୀତ ଓ କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 20

भुवोर्मध्ये ललाटस्थं बालार्कसमतेजसम् । तं विदित्वा तु कामांगी क्रीडते कामरूपधृक्

ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ଲଲାଟସ୍ଥ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ୟୋତି ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ତେଜସ୍ୱୀ। ତାହା ଜାଣି ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ (ଦେବୀ) ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧରି ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ।

Verse 21

कारणप्रशमावेशं परकायप्रवेशनम् । अणिमादिगुणावाप्तिर्मनसा चावलोकनम्

କାରଣବୃତ୍ତି ଶମିତ ହେବାର ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବେଶ, ପରକାୟ ପ୍ରବେଶ, ଅଣିମାଦି ଗୁଣ/ଶକ୍ତିର ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ମନଦ୍ୱାରା (ଦୂର/ସୂକ୍ଷ୍ମ) ଅବଲୋକନ—ଏହିମାନେ ଏଠାରେ କଥିତ ଯୋଗସିଦ୍ଧି।

Verse 22

दूरश्रवण विज्ञानमदृश्यं बहुरूपधृक् । सतताभ्यासयोगेन खेचरत्वं प्रजायते

ସତତ ଅଭ୍ୟାସ-ଯୋଗରେ ଦୂରଶ୍ରବଣ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଜ୍ଞାନ, ଅଦୃଶ୍ୟତା, ବହୁରୂପଧାରଣ ଏବଂ ଆକାଶଗମନ-ସିଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ।

Verse 23

श्रुताध्ययनसंपन्ना नानाशास्त्रविशारदाः । ज्ञानिनोऽपि विमुह्यंते पूर्वकर्मवशानुगाः

ଶ୍ରବଣ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ନାନା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ପୂର୍ବକର୍ମର ବଶରେ ଚାଲି—ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 24

पश्यंतोऽपि न पश्यंति शृण्वाना बधिरा यथा । यथांधा मानुषा लोके मूढाः पापविमोहिताः

ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ; ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବଧିର ପରି। ଲୋକେ ଅନ୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ପାପମୋହରେ ମୁଗ୍ଧ ମୂଢ଼; ସେମାନେ ପତିଙ୍କୁ ନ ଚିହ୍ନନ୍ତି, ନ ପାଶଛେଦ ପଥକୁ।

Verse 25

वेदाहमेतं पुरुषं महांतमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पंथा विद्यते प्रायणायः

ମୁଁ ସେଇ ମହାନ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜାଣେ—ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ ତେଜସ୍ବୀ, ଅଜ୍ଞାନତମସର ପାରେ। ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଜାଣିଲେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ; ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ପଥ ନାହିଁ।

Verse 26

एष ते कथितः सम्यक्तेजसो विधिरुत्तमः । कालं जित्वा यथा योगी चामरत्वं प्रपद्यते

ତେଜସ୍‌ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ଉତ୍ତମ ବିଧିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କହିଲି। ଯେପରି ଯୋଗୀ କାଳକୁ ଜିତି ଅମରତ୍ୱ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 27

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां कालवंचनशिवप्राप्तिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଗ୍ରନ୍ଥ—ଉମାସଂହିତାରେ ‘କାଳକୁ ବଞ୍ଚାଇ ଶିବପ୍ରାପ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା’ ନାମକ ସପ୍ତବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 28

तुरीया देवि भूतानां योगिनां ध्यानिनां तथा । सुखासने यथास्थानं योगी नियतमानसः

ହେ ଦେବୀ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଯୋଗୀ ଓ ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କର। ନିୟତମନ ଯୋଗୀ ସୁଖାସନରେ ନିଜ ସାଧନାସ୍ଥାନରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବସେ।

Verse 29

समुन्नतशरीरोऽपि स बद्ध्वा करसंपुटम् । चञ्च्वाकारेण वक्त्रेण पिबन्वायुं शनैश्शनैः

ସେ ଶରୀରକୁ ଉନ୍ନତ ଓ ସ୍ଥିର ରଖି, ହାତଦୁଇଟିକୁ ଯୋଡ଼ି ଖୋଲା ଗହ୍ୱର ଭଳି କରେ। ପରେ ଚଞ୍ଚୁ ଆକାର ମୁଖ କରି, ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ପାନ କରେ।

Verse 31

पिबन्ननुदिनं योगी न मृत्युवशगो भवेत् । दिव्यकायो महातेजाः पिपासा क्षुद्विवर्जितः

ଏଭଳି ପ୍ରତିଦିନ ପାନ କଲେ ଯୋଗୀ ମୃତ୍ୟୁର ବଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ଦିବ୍ୟଦେହୀ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ହୁଏ ଏବଂ ପିପାସା-କ୍ଷୁଧାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 32

बलेन नागस्तुरगो जवेन दृष्ट्या सुपर्णस्सुश्रुतिस्तु दूरात् । आकुंचिताकुंडलिकृष्णकेशो गंधर्वविद्याधरतुल्यवर्णः

ବଳରେ ସେ ନାଗ ସମ, ବେଗରେ ତୁରଗ ସମ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ଼) ସମ, ଏବଂ ଶ୍ରବଣରେ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିପାରୁଥିଲା। ତାହାର କଳା କେଶ ଆକୁଞ୍ଚିତ ଓ କୁଣ୍ଡଳିତ ଥିଲା, ଏବଂ ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣ ଗନ୍ଧର୍ବ-ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ସମାନ ଥିଲା।

Verse 33

जीवेन्नरो वर्षशतं सुराणां सुमेधसा वाक्पतिना समत्वम् । एवं चरन् खेचरतां प्रयाति यथेष्टचारी सुखितस्सदैव

ଏପରି ନର ଦେବବର୍ଷର ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତ ରହେ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମେଧାଦ୍ୱାରା ବାକ୍ପତି (ବାଣୀର ଅଧିପତି) ସମତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ଏଭଳି ଚରଣ କରି ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଆକାଶେ ଗମନଶକ୍ତି ପାଇ, ଯଥେଷ୍ଟ ଭାବେ ବିଚରି ସଦା ସୁଖୀ ରହେ।

Verse 34

पुनरन्यत्प्रवक्ष्णमि विधानं यत्सुरैरपि । गोपितं तु प्रयत्नेन तच्छृणुष्व वरानने

ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଆଉ ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର ବିଧାନ କହୁଛି, ଯାହାକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ମହା ପ୍ରୟାସରେ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତି। ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।

Verse 35

समाकुंच्याभ्यसेद्योगी रसनां तालुकं प्रति । किंचित्कालांतरेणैव क्रमात्प्राप्नोति लंबिकाम्

ଜିଭାକୁ ସଙ୍କୋଚି ତାଳୁ ଦିଗକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ଯୋଗୀ କିଛି ସମୟ ପରେ କ୍ରମେ ଲମ୍ବିକା (ଉଭୁଲା) ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଏ।

Verse 36

ततः प्रस्रवते सा तु संस्पृष्टा शीतलां सुधाम् । पिबन्नेव सदा योगी सोऽमरत्वं हि गच्छति

ତାପରେ ସେହି ସ୍ପର୍ଶ ହେଲେ ଶୀତଳ ସୁଧା (ଅମୃତ) ପ୍ରସ୍ରବଣ ହୁଏ। ସେହିକୁ ସଦା ପାନ କରୁଥିବା ଯୋଗୀ ନିଶ୍ଚୟ ଅମରତ୍ୱ ପାଏ।

Verse 37

रेफाग्रं लंबकाग्रं करतलघटनं शुभ्रपद्मस्य बिन्दोस्तेनाकृष्टा सुधेयं पतति परपदे देवतानंदकारी । सारं संसारतारं कृतकलुषतरं कालतारं सतारं येनेदं प्लावितांगं स भवति न मृतः क्षुत्पिपासाविहीनः

‘ରେଫ’ର ଅଗ୍ରେ ଓ ଲମ୍ବକ ବିନ୍ଦୁର ଅଗ୍ରେ, କରତଳ-ସ୍ଥାପନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ର ପଦ୍ମର ବିନ୍ଦୁଠାରୁ ଅମୃତ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ; ସେହି ସୁଧା ପରପଦରେ ପତିତ ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ। ଏହାହିଁ ସଂସାର-ତାରକ ସାର, ସଞ୍ଚିତ କଳୁଷ ହରଣକାରୀ, କାଳକୁ ଜୟ କରି ପାର କରାଏ। ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ପ୍ଲାବିତ ହୁଏ, ସେ ଯେନ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ନୁହେଁ—କ୍ଷୁଧା-ପିପାସାହୀନ।

Verse 38

एभिर्युक्ता चतुर्भिः क्षितिधरतनये योगिभिर्वै धरैषा धैर्य्यान्नित्यं कुतोऽन्तं सकलमपि जगद्यत्सुखप्रापणाय । स्वप्ने देही विधत्ते सकलमपि सदा मानयन्यच्च दुःखं स्वर्गे ह्येवं धरित्र्याः प्रभवति च ततो वा स किञ्चिच्चतुर्णाम्

ହେ ଗିରିକନ୍ୟେ! ଏହି ଚାରି ଆଧାରରେ ଯୁକ୍ତ ଯୋଗୀମାନେ ଧରାକୁ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ, ଧୈର୍ଯ୍ୟବଳେ ପୃଥିବୀ ନିତ୍ୟ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରେ—ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସୁଖପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦେହଧାରୀ ସବୁକିଛି କଳ୍ପନା କରି ଅନୁଭବ କରେ ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବେ ମାନେ; ସେହିପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ-ସ୍ୱଭାବର ଶକ୍ତିରୁ ସେଇ ଧାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ତେଣୁ ଏହି ଚାରି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଯଥାର୍ଥରେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ।

Verse 39

तस्मान्मंत्रैस्तपोभिर्व्रतनियमयुतैरौषधैर्योगयुक्ता धात्री रक्ता मनुष्यैर्नयविनययुतैर्धर्मविद्भिः क्रमेण । भूतानामादि देवो न हि भवति चलः संयुतो वै चतुर्णां तस्मादेवं प्रवक्ष्ये विधिमनुगदितं छायिकं यच्छिवाख्यम्

ଏହେତୁ ମନ୍ତ୍ର, ତପ, ବ୍ରତ-ନିୟମ, ଔଷଧ-ସହାୟତା ଏବଂ ଯୋଗସାଧନା—ନୟ ଓ ବିନୟରେ ଯୁକ୍ତ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ—ଧାତ୍ରୀଶକ୍ତି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଅନୁକୂଳ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଆଦିଦେବ ଶିବ ଚଞ୍ଚଳ ନୁହେଁ; ସେ ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ଉପାୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଉପାସ୍ୟ। ତେଣୁ ପରମ୍ପରାଗତ ଉପଦେଶାନୁସାରେ ‘ଛାୟିକ’ ନାମକ, ‘ଶିବ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବିଧିକୁ ଏବେ ମୁଁ କହୁଛି।