Dehāśucitā-vicāraḥ (Inquiry into the Impurity of the Body)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे देहस्याशुचितां मुने । महत्त्वं च स्वभावस्य समासात्कथयाम्यहम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି ବ୍ୟାସ, ହେ ମୁନେ, ଶୁଣ। ଦେହର ଅଶୁଚିତା ଓ ସ୍ୱଭାବର ମହାନ ମହତ୍ତ୍ୱ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି।

Verse 2

शुक्रशोणितसंयोगाद्देहस्संजायते यतः । नित्यं विण्मूत्रसंपूर्णस्तेनायमशुचिस्स्मृतः

ଦେହ ଶୁକ୍ର ଓ ଶୋଣିତର ସଂଯୋଗରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏବଂ ସଦା ବିଣ୍ମୂତ୍ରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅଶୁଚି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶୈବ-ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ବୋଧ ବିରାଗ ଜଗାଏ, ନଶ୍ୱର ଦେହାସକ୍ତି ହଟାଇ, ମୋକ୍ଷଦାତା ଶୁଦ୍ଧ ପତି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ସାଧକକୁ ଫେରାଏ।

Verse 3

यथांतर्विष्ठया पूर्णश्शुचिमान्न बहिर्घटः । शोध्यमानो हि देहोऽयं तेनायमशुचिस्ततः

ଯେପରି ବାହାରେ ସଫା ଦେଖାଯାଉଥିବା ଘଟ ଭିତରେ ବିଷ୍ଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଶୁଚି ନୁହେଁ, ସେପରି ସଦା ଶୋଧନ କରିବାକୁ ପଡୁଥିବା ଏହି ଦେହ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଶୁଚି।

Verse 4

संप्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्यहवींषि चा । अशुचित्वं क्षणाद्यांति किमन्यदशुचिस्ततः

ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ରକାରୀ ପଦାର୍ଥ—ଯଥା ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ହବନର ପବିତ୍ର ଆହୁତି—ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଅଶୁଚିତ୍ୱ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନଶିଯାଏ; ତେବେ ପରେ ଆଉ କେଉଁ ଅଶୁଚିତ୍ୱ ରହିବ?

Verse 5

हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च । अशुचित्वं प्रयांत्याशु किमन्यदशुचिस्ततः

ହୃଦୟପ୍ରିୟ ଅନ୍ନପାନ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ ସତ୍ୱର ଅଶୁଚି ହୋଇଯାନ୍ତି। ତେବେ ସେ ଅଶୁଚି ବୋଲି ଆଉ କେଉଁ ପ୍ରମାଣ ଦରକାର?

Verse 6

हे जनाः किन्न पश्यंति यन्निर्याति दिनेदिने । स्वदेहात्कश्मलं पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः

ହେ ଜନମାନେ, ଦିନେଦିନେ ଦେହରୁ କ’ଣ ବାହାରୁଛି ତୁମେ କାହିଁକି ଦେଖୁନାହ? ନିଜ ଦେହରୁ ମଲିନତା ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ସଦା ବାହାରୁଥାଏ; ତେବେ ତାହାର ଆଧାର ଏହି ଦେହ କିପରି ଶୁଚି?

Verse 7

देहस्संशोध्यमानोऽपि पंचगव्यकुशांबुभिः । घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति

ଦେହକୁ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ କୁଶଜଳରେ ଶୋଧନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରକୃତ ନିର୍ମଳତାକୁ ପାଉନାହିଁ—ଯେପରି ଅଙ୍ଗାର ଘସିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 8

स्रोतांसि यस्य सततं प्रभवंति गिरेरिव । कफमूत्रपुरीषाद्यैस्स देहश्शुध्यते कथम्

ପର୍ବତରୁ ଝରଣା ପରି ଯାହାର ସ୍ରୋତ ନିରନ୍ତର ବହେ—କଫ, ମୂତ୍ର, ପୁରୀଷ ଆଦି ରୂପେ—ସେ ଦେହ କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହେବ?

Verse 9

सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकः प्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव

ଏହି ଶରୀର ସମସ୍ତ ଅଶୁଚିର ନିଧାନ; ଏଥିରେ ସତ୍ୟ ଶୁଚି ଏକଟି ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ମଳମୂତ୍ରରେ ଭରା ଚର୍ମଥଳି ପରି।

Verse 10

सृष्ट्वात्मदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विभ्रश्यति किं करः

ଦେହର ସ୍ରୋତ ଓ ରନ୍ଧ୍ର ସୃଷ୍ଟି ହେଲାପରେ ହାତକୁ ମାଟି ଓ ପାଣିରେ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ କରାଯାଏ; ତଥାପି ଅଶୁଚି ପାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମଲିନତା ହାତକୁ ଲାଗେନି କି?

Verse 11

कायस्सुगंधधूपाद्यैर्य न्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वभावं स श्वपुच्छमिव नामितम्

ସୁଗନ୍ଧ, ଧୂପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଯେତେ ଯତ୍ନରେ ସୁସଂସ୍କୃତ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼େନି—ଦବାଇ ସିଧା କରା ଶ୍ୱାନପୁଛ ପରି ତାହା ରହେନି।

Verse 12

यथा जात्यैव कृष्णोर्थः शुक्लस्स्यान्न ह्युपायतः । संशोद्ध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला

ଯେପରି ଜାତିତଃ କଳା ବସ୍ତୁ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଧଳା ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଶୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ପୁନଃପୁନଃ ଶୋଧନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ମଳ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 13

जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि स्वकं मलम् । न विरज्येत लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम्

ନିଜ ଦୁର୍ଗନ୍ଧକୁ ଘ୍ରାଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ମଳକୁ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଯାହା ନାସିକାକୁ ପୀଡା ଦିଏ—ଏହି ଲୋକ ବୈରାଗ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଦେହମୋହର ବନ୍ଧନ ଏପରି।

Verse 14

अहो मोहस्य माहात्म्यं येनेदं छादितं जगत् । शीघ्रं पश्यन्स्वकं दोषं कायस्य न विरज्यते

ଆହା, ମୋହର କେତେ ମାହାତ୍ମ୍ୟ! ତାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଆବୃତ। ନିଜ ଦୋଷ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ପ୍ରତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବୈରାଗ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 15

स्वदेहस्य विगंधेन न विरज्येत यो नरः । विरागकारणं तस्य किमेतदुपदिश्यते

ଯେ ନର ନିଜ ଦେହର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଅଶୁଚିତ୍ୱ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ବିରକ୍ତ ହୁଏନି, ତାହାକୁ ଉପଦେଶରେ ଆଉ କେଉଁ ବିରାଗ-କାରଣ କୁହାଯିବ?

Verse 16

सर्वस्यैव जगन्मध्ये देह एवाशुचिर्भवेत् । तन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत्

ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ହିଁ ସତ୍ୟରେ ଅଶୁଚି; ଦେହର ମଲିନ ଅଙ୍ଗ ଓ ସ୍ରାବର ସ୍ପର୍ଶରେ ଶୁଚି ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ହୋଇଯାଏ।

Verse 17

गंधलेपापनोदार्थ शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमाच्छुद्धिश्शुद्धस्पर्शाद्विशुध्यति

ଦେହର ଶୌଚ ବୋଲି ସେହିକୁ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ମଲିନ ଲେପକୁ ହଟାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ଶୁଦ୍ଧର ସ୍ପର୍ଶରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 18

गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आमृत्योराचरेच्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति

ଯଦି କେହି ସମସ୍ତ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ସ୍ନାନ କରେ ଏବଂ ପର୍ବତସମ ମାଟିର ଢେରରେ ଦେହକୁ ଲେପନ କରେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାହ୍ୟ ଶୌଚ କରିଥାଏ—ତଥାପି ଭାବଦୁଷ୍ଟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 19

तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । श्वदृतिः क्षालिता तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति

ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା କେବେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୀର୍ଥରେ କୁକୁରର ଚର୍ମ ଧୋଇଲେ ସେ କେଉଁ ଶୁଦ୍ଧି ପାଏ?

Verse 20

अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम्

ଯାହାର ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଦୁଷିତ, ସେ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ମଧ୍ୟ ନ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ନ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ); କେବଳ ପରମ ଦହନ—ଦେହନାଶ—ହୁଏ।

Verse 21

सर्वेण गांगेन जलेन सम्यङ् मृत्पर्वतेनाप्यथ भावदुष्टः । आजन्मनः स्नानपरो मनुष्यो न शुध्यतीत्येव वयं वदामः

ଆମେ କହୁଛୁ: ଭାବଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ—ସେ ସମସ୍ତ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଯଥାବିଧି ସ୍ନାନ କରୁ, ପବିତ୍ର ପର୍ବତମାନଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ମୃଦା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରୁ, ଏବଂ ଜନ୍ମଠାରୁ ସ୍ନାନପର ରହୁ ତଥାପି।

Verse 22

प्रज्वाल्य वह्निं घृततैलसिक्तं प्रदक्षिणावर्तशिखं महांतम् । प्रविश्य दग्धस्त्वपि भावदुष्टो न धर्ममाप्नोति फलं न चान्यत

ଘିଅ ଓ ତେଲରେ ସିଞ୍ଚିତ, ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଶୁଭ ଶିଖାଯୁକ୍ତ ମହା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି, ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଭାବ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ ନ ଧର୍ମ ମିଳେ, ନ କୌଣସି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ।

Verse 23

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां संसारचिकित्सायां देहा शुचित्वबाल्याद्यवस्थादुःखवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଗ୍ରନ୍ଥ ଉମାସଂହିତାର ‘ସଂସାରଚିକିତ୍ସା’ ପ୍ରକରଣରେ ‘ଦେହର ଶୁଚି-ଅଶୁଚିତ୍ୱ ଓ ବାଲ୍ୟାଦି ଅବସ୍ଥାଜନିତ ଦୁଃଖବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ତେଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 24

भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणे सर्वकर्मसु । अन्यथाऽऽलिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा

ଭାବଶୁଦ୍ଧି ହିଁ ପରମ ଶୌଚ; ସମସ୍ତ କର୍ମରେ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରମାଣ। ନହେଲେ ଭାବଦୋଷରେ ପ୍ରିୟାକୁ କନ୍ୟାଭଳି, କିମ୍ବା କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରିୟାଭଳି ଭାବି ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବ।

Verse 25

मनसो भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु । अन्यथैव सुतं नारी चिन्तयत्यन्यथा पतिम्

ବସ୍ତୁ ମୂଳତଃ ଅଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନର ବୃତ୍ତି ଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ନାରୀ ପୁତ୍ରକୁ ଏକ ଭାବେ, ପତିକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ।

Verse 26

पश्यध्वमस्य भावस्य महाभाग्यमशेषतः । परिष्वक्तोपि यन्नार्य्या भावहीनं न कामयेत्

ଏହି ଭାବର ମହାଭାଗ୍ୟକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଦେଖ; ଆଲିଙ୍ଗିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନାରୀ ଭାବହୀନ ପୁରୁଷକୁ କାମନା କରେନାହିଁ—ଏତେ ଆବଶ୍ୟକ ସତ୍ୟ ଭାବ।

Verse 27

नाद्याद्विविधमन्नाद्यं भक्ष्याणि सुरभीणि च । यदि चिंतां समाधत्ते चित्ते कामादिषु त्रिषु

ଯଦି ଚିତ୍ତ କାମାଦି ତିନି ଦୋଷର ଚିନ୍ତାରେ ନିବିଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଅନ୍ନ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ରୁଚିକର ଭକ୍ଷ୍ୟ-ଭୋଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 28

गृह्यते तेन भावेन नरो भावाद्विमुच्यते । भावतश्शुचि शुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति

ମନୁଷ୍ୟ ଯେ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେହି ଭାବରେ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ ଏବଂ ସେହି ଭାବରେ ମୁକ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ଶୁଚି ଭାବରେ ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ପାଏ।

Verse 29

भावेनैकात्मशुद्धात्मा दहञ्जुह्वन्स्तुवन्मृतः । ज्ञानावाप्तेरवाप्याशु लोकान्सुबहुयाजिनाम्

ଭାବଭକ୍ତିରେ ଏକାଗ୍ର ଓ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ହୋମରେ ଦାହ କରି ଆହୁତି ଦେଇ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୀଘ୍ର ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତିର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇ, ବହୁ ଯଜ୍ଞ କରିଥିବାମାନଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 30

ज्ञानामलांभसा पुंसां सद्वैराग्यमृदा पुनः । अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम्

ଦେହଧାରୀ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନର ନିର୍ମଳ ଜଳ ଏବଂ ପୁନଃ ଦୃଢ଼ ବୈରାଗ୍ୟର ଶୋଧନକାରୀ ମୃତ୍ତିକା—ଅବିଦ୍ୟା ଓ ରାଗରୂପ ମଳ-ମୂତ୍ର ଲେପ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧକୁ ଧୋଇ ଶୁଦ୍ଧ କରେ।

Verse 31

एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि स्मृतम् । त्वङ्मात्रसारं निःसारं कदलीसारसन्निभम्

ଏଭଳି ଏହି ଶରୀର ସ୍ୱଭାବତଃ ଅଶୁଚି ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହାର ସାର ମାତ୍ର ଚର୍ମ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ପ୍ରକୃତରେ ନିଃସାର, ଏବଂ କଦଳୀ ଗଛର ଗୁଦା ସଦୃଶ।

Verse 32

ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञश्शिथिलो भवेत् । देह भोगोद्भवाद्भावाच्छमचित्तः प्रसन्नधीः

ଏଭଳି ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଦେହକୁ ଜାଣି ଯେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ସେ ଆସକ୍ତିରୁ ଶିଥିଳ ହୁଏ। ଦେହଭୋଗରୁ ଭାବ ଉଦ୍ଭବେ—ଏହା ଦେଖି ସେ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନବୁଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 33

सोऽतिक्रामति संसारं जीवन्मुक्तः प्रजायते । संसारं कदलीसारदृढग्राह्यवतिष्ठते

ସେ ସଂସାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦେହରେ ଥିବାବେଳେ ହିଁ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ତାହା ପାଇଁ ସଂସାର କଦଳୀକାଣ୍ଡର ସାର ପରି—ଦୃଢ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ସାରହୀନ—ଗ୍ରାହ୍ୟ ଭଳି ଠିଆ ହୁଏ।

Verse 34

एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम् । पुंसामज्ञानदोषेण नानाकार्मवशेन च

ଏଭଳି ‘ଜନ୍ମ’ ନାମକ ମହାକଷ୍ଟଦାୟକ ଦୁଃଖ ପ୍ରକୀର୍ତିତ ହୋଇଛି। ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ଏହା ଅଜ୍ଞାନଦୋଷରୁ ଏବଂ ନାନା କର୍ମର ବଶତାରୁ ଉଦ୍ଭବେ।

Verse 35

श्लोकार्धेन तु वक्ष्यामि यदुक्तं ग्रन्थकोटिभिः । ममेति परमं दुःखं न ममेति परं सुखम्

କୋଟି ଗ୍ରନ୍ଥ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ମୁଁ ଅର୍ଧଶ୍ଲୋକରେ କହୁଛି—‘ମୋର’ ଭାବ ପରମ ଦୁଃଖ, ‘ମୋର ନୁହେଁ’ ଭାବ ପରମ ସୁଖ।

Verse 36

बहवोपीह राजानः परं लोक मितो गताः । निर्ममत्वसमेतास्तु बद्धाश्शतसहस्रशः

ଏଠାରେ ଅନେକ ରାଜା ମଧ୍ୟ ପରମ ଲୋକକୁ ଗଲେ; ତଥାପି ନିର୍ମମତ୍ୱ ଥିଲେ ବି ସେମାନେ ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ ରହନ୍ତି।

Verse 37

गर्भस्थस्य स्मृतिर्यासीत्सा च तस्य प्रणश्यति । संमूर्छितेन दुःखेन योनियन्त्रनिपीडनात्

ଗର୍ଭସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ଯେ ସ୍ମୃତି ଥାଏ, ସେହିଟି ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ; କାରଣ ଯୋନିଯନ୍ତ୍ରର ସଙ୍କୋଚ-ପୀଡନରୁ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ସେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଏ।

Verse 38

बाह्येन वायुना वास्य मोहसङ्गेन देहिनः । स्पृष्टमात्रेण घोरेण ज्वरस्समुपजायते

ଦେହୀର ପ୍ରାଣବାୟୁ ବାହ୍ୟ ବାୟୁରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ମୋହସଙ୍ଗରେ ଜଡ଼ିଯାଏ; ସେହି ଭୟଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରରେ ଜ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 39

तेन ज्वारेण महता सम्मोहश्च प्रजायते । सम्मूढस्य स्मृतिभ्रंशश्शीघ्रं संजायते पुनः

ସେହି ମହାଜ୍ୱରରୁ ମୋହ ଜନ୍ମେ; ଏବଂ ମୋହିତଙ୍କର ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶ ଶୀଘ୍ର ପୁନଃପୁନଃ ହୁଏ।

Verse 40

स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य स्मृतिर्न्नोऽपूर्वकर्मणः । रतिः संजायते तूर्णं जन्तोस्तत्रैव जन्मनि

ତାପରେ ସ୍ମୃତିଭ୍ରଂଶରୁ ତାହାର ପୂର୍ବକର୍ମର ସ୍ମୃତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେହି ଜନ୍ମରେ ହିଁ ଜୀବରେ ରତି ଓ ଆସକ୍ତି ଶୀଘ୍ର ଜନ୍ମେ।

Verse 41

रक्तो मूढश्च लोकोऽयं न कार्य्ये सम्प्रवर्तते । न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम्

ଏହି ଲୋକ ରାଗରେ ଆସକ୍ତ ଓ ମୋହରେ ମୂଢ଼ ହୋଇ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା ନ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣେ, ନ ପରମତତ୍ତ୍ୱକୁ, ନ ଦୈବକୁ।

Verse 42

न शृणोति परं श्रेयस्सति कर्णेऽपि सन्मुने । न पश्यति परं श्रेयस्सति चक्षुषि तत्क्षमे

ହେ ସନ୍ମୁନି! କାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରମ ଶ୍ରେୟକୁ ଶୁଣେ ନାହିଁ; ଯୋଗ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ପରମ ଶ୍ରେୟକୁ ଦେଖେ ନାହିଁ।

Verse 43

समे पथि शनैर्गच्छन् स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि

ସମ ପଥରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପଦେପଦେ ଠୋକର ଖାଉଥିବା ପରି। ବୁଦ୍ଧମାନେ ବୋଧ କରାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ଥିର ବିବେକବୁଦ୍ଧି ନଥିବାରୁ ସେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 44

संसारे क्लिश्यते तेन गर्भलोभवशानुगः । गर्भस्मृतेन पापेन समुज्झितमतिः पुमान्

ଏହିହେତୁ ସଂସାରରେ ସେ ପୁରୁଷ କ୍ଲେଶ ଭୋଗେ, ଯେ ଗର୍ଭ-ଲୋଭର ବଶରେ ଚାଲେ। ଗର୍ଭସ୍ମୃତି ନାମକ ପାପରେ ତାହାର ମତି ତ୍ୟଜିତ ହୋଇ ସେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ।

Verse 45

इत्थं महत्परं दिव्यं शास्त्रमुक्तं शिवेन तु । तपसः कथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधनम्

ଏହିପରି ପରମ ମହାନ୍ ଦିବ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରଟି ଭଗବାନ୍ ଶିବ ତପସ୍ୟାର ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ପାଇଁ କହିଲେ; ଏହା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହିଁର ସାଧନ।

Verse 46

ये सत्यस्मिच्छिवे ज्ञाने सर्वकामार्थ साधने । न कुर्वन्त्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्

ସତ୍ୟ ଶିବଜ୍ଞାନ—ଯାହା ସମସ୍ତ ଧର୍ମସମ୍ମତ କାମନା ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ସାଧନ କରିପାରେ—ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ନିଜ ପରମ ଶ୍ରେୟକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ଏଠାରେ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।

Verse 47

अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्त्तुं प्रतिक्रियाम्

ଶୈଶବରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବୃତ୍ତି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥିବାରୁ ପୁନଃ ମହାଦୁଃଖ ହୁଏ। ଇଚ୍ଛା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କଥା କହିପାରେ ନାହିଁ, ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରୂପେ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 48

दंतोत्थाने महद्दुःखमल्पेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधै पीडा बालग्रहैरपि

ଦାନ୍ତ ଉଠିବା ସମୟରେ ମହାଦୁଃଖ ହୁଏ; ଅଳ୍ପ ରୋଗ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ଦେଏ। ବିଭିନ୍ନ ଶିଶୁରୋଗ ଓ ‘ବାଳଗ୍ରହ’ ନାମକ ଗ୍ରହବାଧାରେ ମଧ୍ୟ ଶିଶୁ ପୀଡିତ ହୁଏ।

Verse 49

क्वचित्क्षुत्तृट्परीतांगः क्वचित्तिष्ठति संरटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालस्समाचरेत्

କେବେ କ୍ଷୁଧା-ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ଦେହ ନେଇ ଏଠି-ସେଠି ଭ୍ରମଣ କରେ, କେବେ ସେଠାରେ ଦାଁଡ଼ି ଆର୍ତ୍ତ ଚିତ୍କାର କରେ। ମୋହବଶେ ବାଳବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ମଳମୂତ୍ର ଭକ୍ଷଣ ପରି ଘୃଣିତ କର୍ମ ମଧ୍ୟ କରିବସେ।

Verse 50

कौमारे कर्णपीडायां मातापित्रोश्च साधनः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च नानादुःखं प्रवर्तते

ଶୈଶବରେ କାନ ଛିଦ୍ର କରାଇବାର ପୀଡା, ମାତା‑ପିତାଙ୍କ ଶାସନ ଏବଂ ଅକ୍ଷରାଧ୍ୟୟନାଦି ଶିକ୍ଷାଦ୍ୱାରା ଦେହୀଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ହୁଏ।

Verse 51

बाल्ये दुःखमतीत्यैव पश्यन्नपि विमूढधीः । न कुर्वीतात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम्

ଶୈଶବର ଦୁଃଖ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋହାନ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିବାନ୍ ନିଜ ଆତ୍ମଶ୍ରେୟ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ—ଏହିଏ ଏଠାରେ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।

Verse 52

प्रवृत्तेन्द्रियवृत्तित्वात्कामरोगप्रपीडनात् । तदप्राप्ते तु सततं कुतस्सौख्यं तु यौवने

ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସଦା ବାହ୍ୟବିଷୟକୁ ଧାଉଥିବାରୁ ଏବଂ କାମରୋଗର ପୀଡ଼ାରୁ, ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ବସ୍ତୁ ନମିଳିଲେ ସଦା କ୍ଷୋଭ ରହେ—ତେବେ ଯୌବନରେ ସୁଖ କେଉଁଠି?

Verse 53

ईर्ष्यया च महद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य तस्य च । नेत्रस्य कुपितस्येव त्यागी दुःखाय केवलम्

ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମହାଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ; ମୋହ ଓ ରାଗରେ ମଲିନ ମନ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ ମଧ୍ୟ କେବଳ ପୀଡ଼ା ହୁଏ—କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ପରି।

Verse 54

न रात्रौ विंदते निद्रां कामाग्निपरिवेदितः । दिवापि च कुतस्सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया

କାମାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସେ ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ପାଉନାହିଁ; ଦିନେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଉପାର୍ଜନର ଚିନ୍ତାରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ ସୁଖ କେଉଁଠୁ ଆସିବ?

Verse 55

स्त्रीष्वध्यासितचित्तस्य ये पुंसः शुक्रबिन्दवः । ते सुखाय न मन्यन्ते स्वेदजा इव ते तथा

ଯେ ପୁରୁଷର ଚିତ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ଆସକ୍ତ, ତାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁକ୍ରବିନ୍ଦୁ ସତ୍ୟ ସୁଖର କାରଣ ବୋଲି ମନାଯାଏ ନାହିଁ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱେଦଜ ଜୀବମାନଙ୍କ ପରି ନୀଚ ଓ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର।

Verse 56

कृमिभिस्तुद्यमानस्य कुष्ठिनो वानरस्य च । कंडूयनाभितापेन यद्भवेत्स्त्रिषु तद्विदः

କୃମିମାନେ କୁଟିକୁଟି ଖାଉଥିବା କୁଷ୍ଠୀ ବାନରରେ ଯେ ଜ୍ୱାଳା ଓ ଖୁଜୁଳିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ, ସେହି ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଏହା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 57

यादृशं मन्यते सौख्यं गंडे पूतिविनिर्गमात् । तादृशं स्त्रीषु मन्तव्यं नाधिकं तासु विद्यते

ଗଣ୍ଡରୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ ପୁୟ ବାହାରିଲେ ଯେପରି ସୁଖ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ, ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ଭୋଗର ସୁଖକୁ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଭାବିବା ଉଚିତ; ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ସେଠାରେ ନାହିଁ।

Verse 58

विण्मूत्रस्य समुत्सर्गात्सुखं भवति यादृशम् । तादृशं स्त्रीषु विज्ञेयं मूढैः कल्पितमन्यथा

ବିଣ୍ଡା-ମୂତ୍ର ତ୍ୟାଗ କଲେ ଯେପରି ସୁଖ ହୁଏ, ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ କାମଭୋଗର ସୁଖ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ବୋଲି ଜାଣ; ତାହାକୁ ଅନ୍ୟଥା ଭାବିବା ମୂଢମାନଙ୍କ କଳ୍ପନା।

Verse 59

नारीष्ववस्तुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु वा । नाणुमात्रं सुखं तासु कथितं पंचचूडया

ପଞ୍ଚଚୂଡା କହିଲେ—“ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଅସାର ଓ ସମସ୍ତ ଦୋଷର ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଣୁମାତ୍ର ସତ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ।”

Verse 60

सम्माननावमानाभ्यां वियोगेनेष्टसंगमात् । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्

ମାନ-ଅପମାନର ଆଘାତରେ, ପ୍ରିୟସଙ୍ଗର ବିୟୋଗରେ, ଏବଂ ଯୌବନକୁ ଜରା ଗ୍ରସିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ସୁଖ କେଉଁଠି? ତେଣୁ ଅଚଳ ଶରଣ ଶିବଚରଣରେ।

Verse 61

वलीपलितखालित्यैश्शिथिलिकृतविग्रहम् । सर्वक्रियास्वशक्तिं च जरया जर्जरीकृतम्

ଭାଜ, ପାକା କେଶ ଓ ଟାକୁଆପଣରେ ଦେହ ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ ଜରାରେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ ଜର୍ଜର ହୁଏ।

Verse 62

स्त्रीपुंसयौवनं हृद्यमन्योऽन्यस्य प्रियं पुरा । तदेव जरयाग्रस्तमनयोरपि न प्रियम्

ପୂର୍ବେ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ ଯୌବନ ହୃଦୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ପ୍ରିୟ ଥିଲେ। ସେଇ ଯୌବନ ଯେତେବେଳେ ଜରାରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଦୁହେଁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରିୟ ଲାଗେ।

Verse 63

अपूर्ववत्स्वमात्मानं जरया परिवर्तितम् । यः पश्यन्नपि रज्येत कोऽन्यस्तस्मादचेतनः

ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଜରାରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ—ପୂର୍ବବତ୍ ନ ଥିବା—ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଯେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଅଚେତନ ଆଉ କିଏ?

Verse 64

जराभिभूतः पुरुषः पुत्रीपुत्रादिबांधवैः । आसक्तत्वाद्दुराधर्षैर्भृत्यैश्च परिभूयते

ଜରାରେ ଅଭିଭୂତ ପୁରୁଷକୁ କନ୍ୟା, ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ଆଦି ବାନ୍ଧବମାନେ ତିରସ୍କାର କରନ୍ତି; ଏବଂ ଆସକ୍ତି ହେତୁ ପୂର୍ବେ ଦୁରାଧର୍ଷ ଥିବା ଭୃତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ପରିଭୂତ କରନ୍ତି।

Verse 65

धर्ममर्थं च कामं वा मोक्षं वातिजरातुरः । अशक्तस्साधितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्

ଅତ୍ୟଧିକ ବୃଦ୍ଧ ଓ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ସାଧନ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୁଏ। ତେଣୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଧର୍ମାଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।