Varṇa-adhikāra, Karma, and the Protection of One’s Attained Spiritual Status (वर्णाधिकारः कर्म च स्वस्थानरक्षणम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ରଚିତ; ବ୍ୟାସ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଅଧିକାର-ତର୍କ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଜନ୍ମମାତ୍ର ଦାବିକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି କର୍ମକାରଣ, ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ନୀତିମୟ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଧାନ କହନ୍ତି। ମୁଖ‑ବାହୁ‑ଊରୁ‑ପାଦରୁ ବର୍ଣ୍ଣୋତ୍ପତ୍ତିର ପାରମ୍ପରିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଏ; ଦୁଷ୍କୃତ ଓ ଅଧର୍ମସେବନରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିରୁ ପତନ ହୋଇ ଜନ୍ମାନ୍ତରରେ ନୀଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯିବାକୁ ପଡେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାପ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନକୁ ସାବଧାନତା, ସଂଯମ, ଶୁଦ୍ଧ ବିବେକ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ‑ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଶୂଦ୍ରକର୍ମ, ତ୍ରିବର୍ଣ୍ଣସେବା, ଧନାର୍ଜନ ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଆଚାରାନୁସାରେ ଉନ୍ନତିର ସମ୍ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଯାଏ। ସାରକଥା, ଶୈବ ନୀତିରେ ଅଧର୍ମରେ ଅବନତି ଓ ନିରନ୍ତର ସଦାଚାରରେ ସ୍ୱସ୍ଥାନରକ୍ଷା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्राह्मणत्वं हि दुष्प्राप्यं निसर्गाद्ब्राह्मणो भवेत् । ईश्वरस्य मुखात्क्षत्रं बाहुभ्यामूरुतो विशः
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରକୃତରେ ଦୁର୍ଲଭ; ସ୍ୱଭାବରୁ ହିଁ କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ । ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମୁଖରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବାହୁ ଓ ଜଙ୍ଘରୁ ବୈଶ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ।
Verse 2
पद्भ्यां शूद्रस्समुत्पन्न इति तस्य मुखाच्छ्रुतिः । किमु स्थितिमधःस्थानादाप्नुवन्ति ह्यतो वद
ଶ୍ରୁତି ଘୋଷଣା କରେ ଯେ ଶୂଦ୍ର ତାଙ୍କ ପାଦରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛନ୍ତି । ତେବେ ମୋତେ ଏହା କୁହନ୍ତୁ: ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରୁ (ପାଦ) ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବାରୁ ସେମାନେ କ’ଣ ପ୍ରକୃତରେ 'ନିମ୍ନ' ସ୍ଥିତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି?
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । दुष्कृतेन तु कालेय स्थानाद्भ्रश्यन्ति मानवाः । श्रेष्ठं स्थानं समासाद्य तस्माद्रक्षेत पण्डितः
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟରେ ଦୁଷ୍କାଳ ଆସିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଯଥାସ୍ଥାନରୁ ଖସିପଡ଼ନ୍ତି; ତେଣୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ପାଇ ପଣ୍ଡିତ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରୁ।
Verse 4
यस्तु विप्रत्वमुत्सृज्य क्षत्रयोन्यां प्रसूयते । ब्राह्मण्यात्स परिभ्रष्टः क्षत्रियत्वं निषेवते
ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିପ୍ରତ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଏ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟରୁ ପତିତ ହୋଇ କ୍ଷତ୍ରିୟତ୍ୱର ଅବସ୍ଥା ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସରେ।
Verse 5
अधर्मसेवनान्मूढस्तथैव परिवर्तते । जन्मान्तरसहस्राणि तमस्याविशते यतः
ଅଧର୍ମ ସେବନରୁ ମୂଢ଼ ଲୋକ ସେହିପରି ଘୂରିବାକୁ ଲାଗେ; ଏହି କାରଣରୁ ସେ ହଜାର ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ-ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 6
तस्मात्प्राप्य परं स्थानं प्रमाद्यन्न तु नाशयेत् । स्वस्थानं सर्वदा रक्षेत्प्राप्यापि विपदो नरः
ଏହେତୁ ପରମ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପ୍ରମାଦରେ ତାହାକୁ ନ ନଷ୍ଟ କରୁ। ବିପଦ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ନିଜ ସ୍ୱସ୍ଥାନ—ଶିବମାର୍ଗର ଦୃଢତା—ରକ୍ଷା କରୁ।
Verse 7
ब्राह्मणत्वं शुभं प्राप्य ब्राह्मण्यं योऽवमन्यते । भोज्याभोज्यं न जानाति स पुमान्क्षत्रियो भवेत्
ଶୁଭ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟକୁ ଅବମାନ କରେ ଏବଂ ଭୋଜ୍ୟ-ଅଭୋଜ୍ୟ ବିବେକ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ପୁରୁଷ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 8
कर्मणा येन मेधावी शूद्रो वैश्यो हि जायते । तत्ते वक्ष्यामि निखिलं येन वर्णोत्तमो भवेत्
ଯେ କର୍ମ-ନିୟମରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବୈଶ୍ୟ-ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେ ସମସ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ହୋଇପାରିବ।
Verse 9
शूद्रकर्म यथोद्दिष्टं शूद्रो भूत्वा समाचरेत् । यथावत्परिचर्य्यां तु त्रिषु वर्णेषु नित्यदा
ଶୂଦ୍ର-ସ୍ଥିତିରେ ଥାଇ ଶୂଦ୍ର ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଯଥାବିଧି ଆଚରଣ କରିବ; ଏବଂ ତିନି ଉଚ୍ଚ ବର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାରୀତି ନିତ୍ୟ ସେବା କରିବ।
Verse 10
कुरुते कामयानस्तु शूद्रोऽपि वैश्यतां व्रजेत् । यो योजयेद्धनैर्वैश्यो जुह्वानश्च यथाविधि
ଧର୍ମମୟ କର୍ମ କରିବା ଆକାଙ୍କ୍ଷା ସହିତ ଶୂଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଯଥାବିଧି କର୍ମ କରି ବୈଶ୍ୟ-ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରେ; ଏବଂ ଯେ ବୈଶ୍ୟ ନିଜ ଧନକୁ ଯଜ୍ଞ-ହୋମରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ନିଯୁକ୍ତ କରି ଆହୁତି ଦେଉଛି, ସେ ନିଜ ସ୍ୱଧର୍ମକୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂରଣ କରେ।
Verse 11
अग्निहोत्रमुपादाय शेषान्न कृतभोजनः । स वैश्यः क्षत्रियकुले जायते नात्र संशयः
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି, ତାହା ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ଅନ୍ନମାତ୍ର ଭୋଜନ କରୁଥିବା ସେ ବୈଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 12
क्षत्त्रियो जायते यज्ञैसंस्कृतैरात्तदक्षिणैः । अधीते स्वर्गमन्विच्छंस्त्रेताग्निशरणं सदा
ବିଧିପୂର୍ବକ ସଂସ୍କୃତ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାସହ ସମାପ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଗଢ଼ିଉଠେ; ସ୍ୱର୍ଗକାମନାରେ ସେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ ଏବଂ ସଦା ତ୍ରେତାଗ୍ନିର ଶରଣ ନେଇଥାଏ।
Verse 13
आर्द्रहस्तपदो नित्यं क्षितिं धर्मेण पालयेत् । ऋतुकालाभिगामी च स्वभार्य्याधर्मतत्परः
ହାତପା ନିତ୍ୟ କରୁଣାସେବାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଖି, ସେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ କରୁ। ଯଥାଯଥ ଋତୁକାଳରେ ମାତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମୀପ କରୁ ଏବଂ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟାପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାଧର୍ମରେ ତତ୍ପର ରୁହୁ।
Verse 14
सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य भूतेभ्यो दीयतामिति । गोब्राह्मणात्मनोऽर्थं हि संग्रामाभिहतो भवेत्
“ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ଏହି ତ୍ରିବର୍ଗକୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତିଥ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ”—ଏହି ନିୟମ। ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ଆତ୍ମଧର୍ମର ହିତାର୍ଥେ ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ ମଧ୍ୟ ସହିବ।
Verse 15
तेनाग्निमन्त्रपूतात्मा क्षत्त्रियो ब्राह्मणो भवेत् । विधितो ब्राह्मणो भूत्वा याजकस्तु प्रजायते
ସେହି ବିଧିରେ—ଅଗ୍ନିମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ହୋଇ—କ୍ଷତ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ। ବିଧିମତେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପାଇ ପରେ ସେ ଯାଜକ (ଯଜ୍ଞ କରାଉଥିବା ପୁରୋହିତ) ଭାବେ ମାନ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 16
स्वकर्मनिरतो नित्यं सत्यवादी जितेन्द्रियः । प्राप्यते विपुलस्स्वर्गो देवानामपि वल्लभः
ଯେ ନିତ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱକର୍ମରେ ନିରତ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ, ସେ ବିଶାଳ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ—ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ।
Verse 17
ब्रह्मणत्वं हि दुष्प्राप्यं कृच्छ्रेण साध्यते नरैः । ब्राह्मण्यात्सकलं प्राप्य मोक्षश्चापि मुनीश्वर
ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଭ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ କଠିନ ପ୍ରୟାସରେ ମାତ୍ର ସାଧନ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟରୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ପାଇ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 18
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो धर्मतत्परः । साधनं सर्ववर्गस्य रक्षेद्ब्राह्मण्यमुत्तमम्
ଏହେତୁ ଧର୍ମପରାୟଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବପ୍ରୟାସରେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ (ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ)କୁ ରକ୍ଷା କରୁ; କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧନ ଅଟେ।
Verse 19
व्यास उवाच । संग्रामस्येह माहात्म्यं त्वयोक्तं मुनिसत्तम । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं ब्रूहि त्वं वदतां वर
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣ ଏଠାରେ ଏହି ସଙ୍ଗ୍ରାମର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ତେଣୁ ହେ ବକ୍ତାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 20
सनत्कुमार उवाच । अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति संग्रामे यदवाप्नुयात्
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକୁ ବହୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେ ଫଳ ତାହାରୁ ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां रणफलवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ—ଉମାସଂହିତାରେ ‘ରଣଫଳବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 22
धर्मलाभोऽर्थलाभश्च यशोलाभस्तथैव च । यश्शूरो वांछते युद्धं विमृन्दन्परवाहिनीम्
ଧର୍ମଲାଭ, ଅର୍ଥଲାଭ ଓ ଯଶୋଲାଭ ମଧ୍ୟ ହୁଏ; ଯେ ସତ୍ୟ ଶୂର, ସେ ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।
Verse 23
तस्य धर्मार्थ कामाश्च यज्ञश्चैव सदक्षिणः । परं ह्यभिमुखं दत्त्वा तद्यानं योऽधिरोहति
ତାହା ପାଇଁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ବିଧିସମ୍ମତ କାମ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ଯଥୋଚିତ ଦକ୍ଷିଣା ସହ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ କରି ଯେ ସେହି ପବିତ୍ର ଯାନରେ ଆରୋହଣ କରେ, ସେ ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଏ।
Verse 24
विष्णुलोके स जायेत यश्च युद्धेऽपराजितः । अश्वमेधानवाप्नोति चतुरो न मृतस्स चेत्
ଯେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ ରହେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଏ; ଏବଂ ସେ ଯଦି ମରେ ନାହିଁ, ତେବେ ଚାରି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 25
यस्तु शस्त्रमनुत्सृज्य म्रियते वाहिनी मुखे । सम्मुखो वर्तते शूरस्स स्वर्गान्न निवर्तते
ଯେ ବୀର ନିଜ ଶସ୍ତ୍ର ନ ଛାଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧବାହିନୀର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦଢ଼ି ମରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୁନଃ ଫେରେ ନାହିଁ।
Verse 26
राजा वा राजपुत्रो वा सेनापतिरथापि वा । हतक्षात्रेण यः शूरस्तस्य लोकोऽक्षयो भवेत्
ସେ ରାଜା ହେଉ କି ରାଜପୁତ୍ର କିମ୍ବା ସେନାପତି—ଯେ ଶୂର କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ହୁଏ, ତାହାର ଲୋକ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 27
यावंति तस्य रोमाणि भिद्यन्तेऽस्त्रैर्महाहवे । तावतो लभते लोकान्सर्वकामदुघाऽक्षयान्
ସେଇ ମହାଯୁଦ୍ଧରେ ତାହାର ଦେହର ଯେତେ ରୋମ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଭେଦିତ ହୋଇ ଫାଟିଯାଏ, ସେତେ ଅକ୍ଷୟ, ସର୍ବକାମ-ଫଳଦାୟକ ଲୋକ ସେ ପାଏ।
Verse 28
वीरासनं वीरशय्या वीरस्थानस्थितिस्स्थिरा । सर्वदा भवति व्यास इह लोके परत्र च
ହେ ବ୍ୟାସ! ବୀରାସନ, ବୀରଶୟ୍ୟା ଓ ବୀରସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାନ—ଏହା ସଦା ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଉଭୟରେ ଶୁଭ ସ୍ଥିରତା ଦେଏ।
Verse 29
गवार्थे ब्राह्मणार्थे च स्थानस्वाम्यर्थमेव च । ये मृतास्ते सुखं यांति यथा सुकृतिनस्तथा
ଗୋହିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣହିତ ଏବଂ ନିଜ ସ୍ଥାନର ଧର୍ମସମ୍ମତ ସ୍ୱାମିତ୍ୱରକ୍ଷା ପାଇଁ ଯେ ମରନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁକୃତିମାନଙ୍କ ପରି ପରଲୋକେ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି।
Verse 30
यः कश्चिद्ब्राह्मणं हत्वा पश्चात्प्राणान्परित्यजेत् । तत्रासौ स्वपतेर्युद्धे स स्वर्गान्न निवर्तते
ଯେ କେହି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ହତ୍ୟା କରି ପରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ତାହାଁରେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧରେ (ମୃତ ହୋଇ) ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୁଣି ଫେରେ ନାହିଁ।
Verse 31
क्रव्यादैर्दतिभिश्चैव हतस्य गतिरुत्तमा । द्विजगोस्वामिनामर्थे भवेद्विपुलदाक्षया
କ୍ରବ୍ୟାଦ କିମ୍ବା ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଗତି ଉତ୍ତମ ହୁଏ; ଦ୍ୱିଜ ଓ ଗୋସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ କରା କାର୍ଯ୍ୟ ବିପୁଳ ଦାକ୍ଷିଣା-ଫଳଦାୟକ ମହାପୁଣ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 32
शक्नोत्विह समर्थश्च यष्टुं क्रतुशतैरपि । आत्मदेहपरित्यागः कर्तुं युधि सुदुष्करः
ଏଠାରେ କେହି ସମର୍ଥ ହୋଇ ଶତଶଃ କ୍ରତୁଯଜ୍ଞ କରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ ଦେହକୁ ଜାଣିଶୁଣି ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର।
Verse 33
युद्धं पुण्यतमं स्वर्ग्यं रूपज्ञं सर्वतोमुखम् । सर्वेषामेव वर्णानां क्षत्रियस्य विशेषतः
ଯୁଦ୍ଧକୁ ସର୍ବାଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ (ବୀର୍ୟ-ଚରିତ୍ର) ପ୍ରକାଶ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆସୁଥିବା ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜକୁ ସାମ୍ନା କରେ। ଏହା ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଉପଦେଶ, କିନ୍ତୁ ବିଶେଷତଃ କ୍ଷତ୍ରିୟର ଧର୍ମ।
Verse 34
भृशं चैव प्रवक्ष्यामि युद्धधर्मं सनातनम् । यादृशाय प्रहर्तव्यं यादृशं परिवर्जयेत्
ଏବେ ମୁଁ ସନାତନ ଯୁଦ୍ଧଧର୍ମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହୁଛି—କାହା ଉପରେ ପ୍ରହାର କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ କାହାକୁ ଆଘାତ କରିବାରୁ ବିରତ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 35
आततायिनमायांतमपि वेदांतगं द्विजम् । जिघांसंतं जिघांसेत्तु न तेन ब्रह्महा भवेत्
ଯଦି କୌଣସି ଆତତାୟୀ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସେ—ସେ ବେଦାନ୍ତନିପୁଣ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ହତ୍ୟା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଲେ, ତାକୁ ପ୍ରତିହତ କରି ହତ୍ୟା କରାଯାଇପାରେ; ଏହାରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 36
हंतव्योऽपि न हंतव्यः पानीयं यश्च याचते । रणे हत्वातुरान्व्यास स नरो ब्रह्महा भवेत्
ମାରିବାଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ପାଣି ଯାଚେ, ତେବେ ତାକୁ ମାରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହେ ବ୍ୟାସ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଆହତ ଓ ଦୁଃଖିତଙ୍କୁ ମାରୁଥିବା ମଣିଷ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପୀ ହୁଏ।
Verse 37
व्याधितं दुर्बलं बालं स्त्र्यनाथौ कृपणं ध्रुवम् । धनुर्भग्नं छिन्नगुणं हत्वा वै ब्रह्महा भवेत्
ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ, ଦୁର୍ବଳ, ଶିଶୁ, ଆଶ୍ରୟହୀନା ସ୍ତ୍ରୀ କିମ୍ବା ଅନାଥ, ଦୀନ-ଦରିଦ୍ର, ଏବଂ ଯାହାର ଧନୁ ଭାଙ୍ଗିଛି ଓ ଧନୁର୍ଜ୍ୟା ଛିନ୍ନ—ଏମିତି ନିରାଶ୍ରୟକୁ ହତ୍ୟା କଲେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାସମ ମହାପାପୀ ହୁଏ।
Verse 38
एवं विचार्य्य सद्धीमान्भवेत्प्रीत्याः रणप्रियः । सजन्मनः फलं प्राप्य परत्रेह प्रमोदते
ଏଭଳି ବିଚାର କରି ସଦ୍ଧୀମାନ୍ ଆନନ୍ଦରେ ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରିୟ କରେ। ଏମିତି ଜନ୍ମର ଫଳ ପାଇ ସେ ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମୋଦିତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
It argues that while varṇa is described through a cosmic-origin schema (Īśvara’s mouth/arms/thighs/feet), the decisive mechanism governing rise or fall is karma: adharma and duṣkṛta lead to degradation across births, whereas disciplined duty supports stability and improvement.
The rahasya is a soteriological reading of status: ‘sthāna’ is not merely social rank but a fragile achievement shaped by saṃskāra and conduct. Vigilance (apramāda) becomes a spiritual technology—preserving purity, discernment, and eligibility for higher practice.
No specific iconic manifestation (svarūpa) is foregrounded in the sampled material; Śiva appears primarily as Īśvara, the cosmic source invoked to anchor the traditional varṇa-origin model while the teaching emphasizes ethical causality rather than form-theology.