Kirātāvatāra, Durvāsā-upākhyāna, and the Logic of Divine Rescue (Kirātākhyam-avatāra; Pāṇḍava-prasaṅga)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु प्राज्ञ किराताख्यमवतारम्पिनाकिनः । मूकं च हतवान्प्रीतो योऽर्जुनाय वरन्ददौ

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ପିନାକଧାରୀ (ଶିବ)ଙ୍କ ‘କିରାତ’ ନାମକ ଅବତାରକୁ ଶୁଣ; ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୂକକୁ ବଧ କରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ।

Verse 2

सुयोधनजितास्ते वै पाण्डवाः प्रवराश्च ते । द्रौपद्या च तया साध्व्या द्वैताख्यं वनमाययुः

ସୁୟୋଧନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସାଧ୍ବୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ସହ ଦ୍ୱୈତ ନାମକ ବନକୁ ଗଲେ।

Verse 3

तत्रैव सूर्य्यदत्तां वै स्थालीं चाश्रित्य ते तदा । कालं च वाहयामासुस्सुखेन किल पाण्डवाः

ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦତ୍ତ ସ୍ଥାଳୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପାଣ୍ଡବମାନେ ସୁଖରେ କାଳ କାଟିଲେ।

Verse 4

छलार्थं प्रेरितस्तेन दुर्वासा मुनिपुङ्गवः । सुयोधनेन विप्रेन्द्र पाण्डवान्तिकमादरात्

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ଛଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସୁୟୋଧନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ବାସା ଆଦରସହ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 5

छात्रैः स्वैर्वायुतैस्सार्द्धं ययाचे तत्र तान्मुदा । भोज्यं चित्तेप्सितं वै स तेभ्यश्चैव समागतः

ସେ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ଓ ସେବକମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଯାଚନା କଲେ; ମନୋକାମିତ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ମିଳିଲା।

Verse 6

स्वीकृत्य पाण्डवैस्तैस्तैः स्नानार्थं प्रेषितास्तदा । दुर्वासःप्रमुखाश्चैव मुनयश्च तपस्विनः

ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ; ତାପରେ ଦୁର୍ବାସା-ପ୍ରମୁଖ ତପସ୍ବୀ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନାର୍ଥେ ପ୍ରେଷିତ କଲେ।

Verse 7

अथ ते पाण्डवाः सर्वे अन्नाभावान्मुनीश्वर । दुःखिताश्च तदा प्राणांस्त्यक्तुं चित्ते समादधुः

ତେବେ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ଅନ୍ନାଭାବରୁ ଦୁଃଖିତ ସେ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ସେହି ସମୟରେ ମନରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ।

Verse 8

द्रौपद्या च स्मृतः कृष्ण आगतस्तत्क्षणादपि । शाकं च भक्षयित्वा तु तेषां तृप्तिं समादधत्

ଦ୍ରୌପଦୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାମାତ୍ରେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆସିଲେ; ଏବଂ ସେହି ଶାକ ଭକ୍ଷଣ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଦେଲେ।

Verse 9

दुर्वासाश्च तदा शिष्यांस्तृप्ताञ्ज्ञात्वा ययौ पुनः । पाण्डवाः कृच्छ्रनिर्मुक्ताः कृष्णस्य कृपया तदा

ତେବେ ଦୁର୍ବାସା ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନେ ତୃପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି ପୁନର୍ବାର ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ସେହି ସମୟରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 10

अथ ते पाण्डवाः कृष्णं पप्रच्छुः किम्भविष्यति । बलवाञ्छत्रुरुत्पन्नः किं कार्य्यन्तद्वद प्रभो

ତେବେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—“ଏବେ କ’ଣ ହେବ? ଏକ ବଳବାନ ଶତ୍ରୁ ଉଦ୍ଭବିଛି; କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ହେ ପ୍ରଭୁ, କହନ୍ତୁ।”

Verse 11

नन्दीश्वर उवाच । इति पृष्ठस्तदा तैस्तु श्रीकृष्णः पाण्डवैर्मुने । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजौ पाण्डवानिदमब्रवीत्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମୁନି! ସେ ସମୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଶିବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 12

श्रीकृष्ण उवाच । श्रूयतां पाण्डवाः श्रेष्ठाः श्रुत्वा कर्तव्यमेव हि । मद्वृत्तान्तं विशेषेण शिवसेवासमन्वितम्

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଶୁଣ; ଶୁଣିଲା ପରେ ନିଶ୍ଚୟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବସେବା-ପୂଜାସହିତ ଯୁକ୍ତ ମୋର ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ମୁଁ ବିଶେଷରେ କହିବି।

Verse 13

द्वारकां च मया गत्वा शत्रूणां विजिगीषया । विचार्य्य चोपदेशांश्च उपमन्योर्महात्मनः

ମୁଁ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ; ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ପବିତ୍ର ଉପଦେଶ ଚିନ୍ତନ କରି ସେହି ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲି।

Verse 14

मया ह्याराधितः शम्भुः प्रसन्नः परमेश्वरः । बटुके पर्वतश्रेष्ठे सप्तमासं सुसेवितः

ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲି; ପରମେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଟୁକରେ ମୁଁ ସାତ ମାସ ଭଲଭାବେ ସେବା କଲି।

Verse 15

इष्टान्कामानदान्मह्यं विश्वेशश्च स्वयं स्थितः । तत्प्रभावान्मया सर्वसामर्थ्यं लब्धमुत्तमम्

ବିଶ୍ୱେଶ ସ୍ୱୟଂ ସମ୍ମୁଖରେ ଥାଇ ମୋତେ ମୋର ଇଷ୍ଟ କାମନା ଦାନ କଲେ। ତାଙ୍କ କୃପା-ପ୍ରଭାବରୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉତ୍ତମ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଲାଭ କଲି।

Verse 16

इदानीं सेव्यते देवो भुक्तिमुक्ति फलप्रदः । यूयं सेवत तं शम्भुमपि सर्वसुखावहम्

ଏହିବେଳେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହିଁର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଦେବଙ୍କୁ ସେବା-ପୂଜା କର; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବସୁଖାବହ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କର।

Verse 17

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वान्तर्दधे कृष्ण आश्वास्याथ च पाण्डवान् । द्वारकामगमच्छीघ्रं स्मरच्छिवपदाम्बुजम्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏହିପରି କହି କୃଷ୍ଣ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ପରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଶିବଙ୍କ ପଦାମ୍ବୁଜ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ।

Verse 18

पाण्डवा अथ भिल्लं च प्रेषयामासुरोजसा । गुणानां च परीक्षार्थं तस्य दुर्योधनस्य च

ତେବେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପ୍ରବଳ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଭିଲ୍ଲକୁ ଦୂତ ଭାବେ ପଠାଇଲେ, ଯେଣୁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଅଭିପ୍ରାୟ ପରୀକ୍ଷା କରି ନିଶ୍ଚୟ ହେଉ।

Verse 19

सोपि सर्वं च तत्रत्यन्दुर्योधनगुणोदयम् । समीचीनं च तज्ज्ञात्वापुनः प्राप प्रभून्प्रति

ସେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଗୁଣର ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶ ଦେଖିଲା; ତାହା ସବୁ ଯଥୋଚିତ ବୋଲି ଜାଣି ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଭୁମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଲା।

Verse 20

तदुक्तन्ते निशम्यैवं दुखम्प्रापुर्मुनीश्वर । परस्परं समूचुस्ते पाण्डवा अतिदुःखिताः

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ସେ କଥା ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଣି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 21

किङ्कर्तव्यं क्व गन्तव्यमस्माभिरधुना युधि । समर्था अपि वै सर्वे सत्यपाशेन यन्त्रिताः

ଏବେ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଆମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କେଉଁଠିକୁ ଯିବା ଉଚିତ? ଆମେ ସମସ୍ତେ ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଛୁ।

Verse 22

नन्दीश्वर उवाच । एतस्मिन्समये व्यासो भस्मभूषितमस्तकः । रुद्राक्षाभरणश्चायाज्जटाजूटविभूषितः

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ସେହି ସମୟରେ ବ୍ୟାସ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କ ମସ୍ତକ ଭସ୍ମରେ ବିଭୂଷିତ, ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଆଭୂଷଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଜଟାଜୂଟରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।

Verse 23

पञ्चाक्षरं जपन्मंत्रं शिवप्रेमसमाकुलः । तेजसां च स्वयंराशिस्साक्षाद्धर्म इवापरः

ଶିବପ୍ରେମରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରକୁ ନିରନ୍ତର ଜପ କଲା; ସେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ ତେଜର ରାଶି ହୋଇ—ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମ ପରି ଦିଶିଲା।

Verse 24

तन्दृष्ट्वा ते तदा प्रीता उत्थाय पुरतः स्थिताः । दत्त्वासनं तदा तस्मै कुशाजिनसुशोभितम्

ତାକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ତେବେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସହସା ଉଠି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦାଁଡ଼ିଲେ ଏବଂ କୁଶା ଘାସ ଓ ମୃଗଚର୍ମରେ ଶୋଭିତ ଆସନ ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ।

Verse 25

तत्रोपविष्टं तं व्यासं पूजयन्ति स्म हर्षिताः । स्तुतिं च विविधां कृत्वा धन्याः स्म इति वादिनः

ସେଠାରେ ଆସନରେ ବସିଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ପୂଜା କଲେ। ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି କରି “ଆମେ ଧନ୍ୟ” ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 26

तपश्चैव सुसन्तप्तं दानानि विविधानि च । तत्सर्वं सफलं जातं तृप्तास्ते दर्शनात्प्रभो

ପ୍ରଭୋ! ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ତପ କରିଛୁ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଇଛୁ—ସେ ସବୁ ଏବେ ସଫଳ ହୋଇଛି। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଆମେ ତୃପ୍ତ ଓ କୃତାର୍ଥ।

Verse 27

दुःखं च दूरतो जातन्दर्शनात्ते पितामह । दुष्टैश्चैव महादुःखं दत्तं नः क्रूरकर्मभिः

ପିତାମହ! ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆମ ଦୁଃଖ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲା; ତଥାପି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ନିଜ କ୍ରୂର କର୍ମରେ ଆମକୁ ମହାଦୁଃଖ ଦେଇଛନ୍ତି।

Verse 28

श्रीमतान्दर्शने जाते दुःखं चैव गमिष्यति । कदाचिन्न गतं तत्र निश्चयोयं विचारितः

ଶ୍ରୀମାନ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲେ ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚୟ ଦୂର ହୁଏ। ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା କେବେ ବି ଅସଫଳ ହୁଏନି—ବିଚାର କରି ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ।

Verse 29

महतामाश्रमे प्राप्ते समर्थे सर्वकर्मणि । यदि दुःखं न गच्छेतु दैवमेवात्र कारणम्

ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି—ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ସାଧନା ସମର୍ଥ—ତଥାପି ଯଦି ଦୁଃଖ ନ ଯାଏ, ତେବେ ଏଠାରେ କାରଣ ଦୈବ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ବକର୍ମର ପରିପାକ।

Verse 30

निश्चयेनैव गच्छेतु दारिद्यं दुःखकारणम् । महतां च स्वभावोयं कल्पवृक्षसमो मतः

ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଉଥିବା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ନିଶ୍ଚୟ ଦୂର ହୁଏ। ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଏହିପରି—ସେମାନେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ସମାନ ବୋଲି ମତ।

Verse 31

तद्गुणानेव गणयेन्महतो वस्तुमात्रतः । आश्रयस्य वशादेव पुंसो वै जायते प्रभो

ହେ ପ୍ରଭୋ! ମହାତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୀମିତ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯେତେଦୂର ଧରାଯାଏ, ସେତେଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ତାହାର ଗୁଣଗଣନା କରିବା ଉଚିତ। ଜୀବର ‘ଅସ୍ତିତ୍ୱ’ ଓ ‘ଭବନ’ କେବଳ ଆଶ୍ରୟ—ପରମଶରଣ ଶିବ—ଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ହିଁ ଜନ୍ମେ।

Verse 32

लघुत्वं च महत्त्वं च नात्र कार्य्या विचारणा । उत्तमानां स्वभावोयं यद्दीनप्रतिपालनम्

ଛୋଟ ହେଉ କି ବଡ—ଏଠାରେ ବିଚାରଣା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଉତ୍ତମମାନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଏହି—ଦୀନ ଓ ପୀଡିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରି ପାଳନ କରିବା।

Verse 33

रंकस्य लक्षणं लोके ह्यतिश्रेयस्करं मतम् । पुरोऽस्य परयत्नो वै सुजनानां च सेवनम्

ଏହି ଲୋକରେ ସତ୍ୟ ନମ୍ରଜନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେୟସ୍କର ବୋଲି ମନାଯାଏ—ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଥାଏ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରୟାସ ଓ ସୁଜନଙ୍କ ସେବା-ସଙ୍ଗ।

Verse 34

अतः परं च भाग्यं वै दोषश्चैव न दीयताम् । एतस्मात्कारणात्स्वामिंस्त्वयि दृष्टो शुभन्तदा

ଏହେତୁ ଏହାପରେ ‘ଭାଗ୍ୟ’ କିମ୍ବା ‘ଦୋଷ’ କାହା ଉପରେ ଆରୋପ କରାଯାଉ ନାହିଁ। ହେ ସ୍ୱାମୀ! ଏହି କାରଣରୁ ତେବେ ଶୁଭତା ତୁମରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଦେଖାଗଲା।

Verse 35

त्वदागमनमात्रेण सन्तुष्टानि मनांसि नः । दिशोपदेशं येनाशु दुःखं नष्टम्भवेच्च नः

ତୁମର କେବଳ ଆଗମନରେ ଆମ ମନ ତୃପ୍ତ ହୋଇଛି। କୃପାକରି ଆମକୁ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନ ଓ ଉପଦେଶ ଦିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମ ଦୁଃଖ ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଉ।

Verse 36

नन्दीश्वर उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवानां महामुनिः । प्रसन्नमानसो भूत्वा व्यासश्चैवाब्रवीदिदम्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ମହାମୁନି ବ୍ୟାସଙ୍କ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲା; ତାପରେ ବ୍ୟାସ ଏହିପରି କହିଲେ।

Verse 37

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां किरातावतारवर्णनप्रसंगेऽर्जुनाय व्यासोपदेशवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ, କିରାତାବତାର-ବର୍ଣ୍ଣନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, “ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟାସୋପଦେଶ-ବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ସପ୍ତତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Verse 38

सुजनानां स्वभावोयं प्राणान्तेऽपि सुशोभनः । धर्मं त्यजन्ति नैवात्र सत्यं सफलभाजनम्

ସୁଜନମାନଙ୍କର ଏହି ସ୍ୱଭାବ—ପ୍ରାଣାନ୍ତେ ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ସେମାନେ ଏଠାରେ ଧର୍ମକୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସତ୍ୟ ଫଳଦାୟକ ପାତ୍ର ହୁଏ।

Verse 39

अस्माकं चैव यूयं च ते चापि समताङ्गताः । तथापि पक्षपातो वै धर्मिष्ठानां मतो बुधैः

ଆମେ, ତୁମେ ଓ ସେମାନେ—ସମସ୍ତେ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ। ତଥାପି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି: ଧର୍ମନିଷ୍ଠମାନେ ପକ୍ଷପାତ କରନ୍ତି—ଧର୍ମପକ୍ଷରେ।

Verse 40

धृतराष्ट्रेन दुष्टेन प्रथमं च ह्यचक्षुषा । धर्मस्त्यक्तः स्वयं लोभाद्युष्माकं राज्यमाहृतम्

ପ୍ରଥମେ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ—ଅନ୍ଧ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର—ଲୋଭରୁ ସ୍ୱୟଂ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ତୁମମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଛିନିନେଲା।

Verse 41

तस्य यूयं च ते चापि पुत्रा एव न संशयः । पितर्य्युपरते बाला अनुकंप्या महात्मनः

ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଓ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ପୁତ୍ର; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପିତା ଚାଲିଗଲେ ପରେ, ତୁମେ ବାଳକମାନେ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ କରୁଣାର ପାତ୍ର।

Verse 42

पश्चात्पुत्रश्च तेनैव वारितो न कदाचन । अनर्थो नैव जायेत यच्चैवं च कृतन्तदा

ତାପରେ ତାହାର ଦ୍ୱାରା ନିବାରିତ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର କେବେ ଅନ୍ୟଥା ଆଚରଣ କରିବ ନାହିଁ। ସେହିପରି ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଅନର୍ଥ ଜନ୍ମିବ ନାହିଁ।

Verse 43

अतः परं च यज्जातं तज्जातं नान्यथाभवेत् । अयन्दुष्टो भवन्तश्च धर्मिष्ठाः सत्यवादिनः

ଏହାପରେ ଯାହା ଯେପରି ଜନ୍ମିବ, ସେପରି ହିଁ ରହିବ; ନିୟତ ସ୍ୱଭାବରୁ କୌଣସି ବିଚ୍ୟୁତି ହେବ ନାହିଁ। ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ହେବ ନାହ; ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଓ ବାକ୍ୟରେ ସତ୍ୟବାଦୀ ରହିବ।

Verse 44

तस्मादन्ते च तस्यैवाशुभं हि भविता धुवम् । यच्चैव वापितं बीजं तत्प्ररोहो भवेदिह

ଏହେତୁ ଶେଷରେ ସେହି ଲୋକଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଅଶୁଭ ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ। କାରଣ ଯେ ବୀଜ ବପନ କରାଯାଏ, ତାହାର ଅଙ୍କୁର ଏହି ଜୀବନରେ ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 45

तस्माद्दुःखं न कर्तव्यं भवद्भिः सर्वथा ध्रुवम् । भविष्यति शुभं वो हि नात्र कार्य्या विचारणा

ଏହେତୁ ତୁମେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଦୁଃଖ କରିବ ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ତୁମମାନଙ୍କର ଶୁଭ ନିଶ୍ଚୟ ହେବ; ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାରର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।

Verse 46

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा पाण्डवाः सर्वे तेन व्यासेन प्रीणिताः । युधिष्ठिरमुखास्ते च पुनरेवाब्रुवन्वचः

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏପରି କହି, ସେଇ ବ୍ୟାସ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ଏବଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସେମାନେ ପୁଣି ନିଜ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 47

पाण्डवा ऊचुः । सत्यमुक्तन्त्वया नाथ दुष्टैर्दुःखं निरंतरम् । दुष्टात्मभिर्वने चापि दीयते हि मुहुर्मुहुः

ପାଣ୍ଡବମାନେ କହିଲେ—ହେ ନାଥ, ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ। ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କଠାରୁ ଦୁଃଖ ନିରନ୍ତର ଆସେ; ଏବଂ ବନରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱଭାବୀମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ପୀଡା ଦିଅନ୍ତି।

Verse 48

तन्नाशयाशुभम्मेद्य किंचिद्देयं शुभं विभो । कृष्णेन कथितं पूर्वमाराध्यश्शङ्करस्सदा

ସେଇ ଅଶୁଭ ନାଶ ପାଇଁ, ହେ ବିଭୋ, କିଛି ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଶୁଭ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ପୂର୍ବେ କୃଷ୍ଣ କହିଥିଲେ—ତେଣୁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସଦା ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 49

प्रमादश्च कृतोऽस्माभिस्तद्वचश्शिथिलीकृतम् । स देवमार्गस्तु पुनरिदानीमुपदिश्यताम्

ଆମେ ପ୍ରମାଦ କରିଛୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ବଚନକୁ ଢିଲାଭାବେ ନେଇଛୁ। ତେଣୁ ଦୟାକରି ସେଇ ଦେବମାର୍ଗକୁ ଏବେ ପୁନଃ ଉପଦେଶ କରନ୍ତୁ।

Verse 50

नन्दीश्वर उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा व्यासो हर्षसमन्वितः । उवाच पाण्डवान्प्रीत्या स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ବ୍ୟାସ ହର୍ଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରି ପ୍ରୀତିରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 51

व्यास उवाच । श्रूयतां वचनं मेद्य पांडवा धर्मबुद्धयः । सत्यमुक्तं तु कृष्णेन मया संसेव्यते शिवः

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ପାଣ୍ଡବମାନେ, ଆଜି ମୋ ବଚନ ଶୁଣ। କୃଷ୍ଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ତାହା ସତ୍ୟ; କାରଣ ମୁଁ ନିଜେ ସଦା ଶିବଙ୍କୁ ସେବା-ଉପାସନା କରେ।

Verse 52

भवद्भिः सेव्यतां प्रीत्या सुखं स्यादतुलं सदा । सर्वदुःखं भवत्येव शिवाऽसेवात एव हि

ଏହେତୁ ତୁମେ ପ୍ରୀତିଭକ୍ତିରେ ଶିବଙ୍କୁ ସେବା-ଉପାସନା କର; ତେବେ ସଦା ଅତୁଳ ସୁଖ ହେବ। ନିଶ୍ଚୟ, ଶିବସେବାର ଅଭାବରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ।

Verse 53

नंदीश्वर उवाच । अथ पंचसु तेष्वेव विचार्य्य शिवपूजने । अर्जुनं योग्यमुच्चार्य व्यासो मुनिवरस्तथा

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାପରେ ସେଇ ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବପୂଜା ବିଷୟରେ ବିଚାର କରି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାସ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 54

तपःस्थानं विचार्य्यैवं ततस्स मुनिसत्तमः । पाण्डवान्धर्मसन्निष्ठान्पुनरेवाब्रवीदिदम्

ଏଭଳି ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବିଚାର କରି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଏହି କଥା କହିଲେ।

Verse 55

व्यास उवाच । श्रूयताम्पाण्डवास्सर्वे कथयामि हितं सदा । शिवं सर्वं परं दृष्ट्वा परं ब्रह्म सताङ्गतिम्

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ପାଣ୍ଡବମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଶୁଣ; ମୁଁ ସଦା ହିତକର କଥା କହେ। ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବରୂପ ଓ ପରମ ଭାବେ ଦେଖି ଜାଣ—ସେଇ ପରବ୍ରହ୍ମ, ସତ୍ଜନଙ୍କ ପରମ ଶରଣ ଓ ଗତି।

Verse 56

ब्रह्मादित्रिपरार्द्धान्तं यत्किंचिद्दृश्यते जगत् । तत्सर्वं शिवरूपं च पूज्यन्ध्येयं च तत्पुनः

ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ତ୍ରିପରାର୍ଧର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାହା କିଛି ଜଗତରେ ଦେଖାଯାଏ—ସେ ସବୁ ଶିବରୂପ ହିଁ; ତେଣୁ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଶିବ ଭାବେ ପୂଜା ଓ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 57

सर्वेषां चैव सेष्योसौ शङ्करस्सर्वदुःखहा । शिवः स्वल्पेन कालेन संप्रसीदति भक्तितः

ଶଙ୍କର ସମସ୍ତଙ୍କର ପରମ ଶରଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖହର। ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ଶିବ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 58

सुप्रसन्नो महेशो हि भक्तेभ्यः सकलप्रदः । भुक्तिं मुक्तिमिहामुत्र यच्छतीति सुनिश्चितम्

ମହେଶ ଯେତେବେଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ସେ ଇହ ଓ ପର—ଦୁହିଁଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେନ୍ତି, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 59

तस्मात्सेव्यस्सदा शभ्भुर्भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः । पुरुषश्शङ्करः साक्षाद्दुष्टहन्ता सतांगतिः

ଏହେତୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହିଁ ଫଳ ଆକାଂକ୍ଷୀମାନେ ସଦା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସେବା-ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଶଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ୍ ପରମପୁରୁଷ—ଦୁଷ୍ଟହନ୍ତା ଏବଂ ସତ୍ଜନଙ୍କ ନିଶ୍ଚିତ ଶରଣ ଓ ଗତି।

Verse 60

परन्तु प्रथमं शक्रविद्यां दृढमना जपेत् । क्षत्रियस्य पराख्यस्य चेदमेव समाहितम्

କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମେ ଦୃଢ଼ ଓ ସମାହିତ ମନରେ ଶକ୍ର-ବିଦ୍ୟା ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ କ୍ଷତ୍ରିୟ (ରାଜଯୋଦ୍ଧା) ପାଇଁ ଏହିଏ ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ନିୟମ।

Verse 61

अतोर्जुनश्च प्रथमं शक्रविद्यां जपेद्दृढः । करिष्यति परीक्षाम्प्राक् संतुष्टस्तद्भविष्यति

ଏହେତୁ ଅର୍ଜୁନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଶକ୍ର-ବିଦ୍ୟା ଜପ କରିବ। ପରୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ଥିର ହେବ—ଏହିପରି ହେବ।

Verse 62

सुप्रसन्नश्च विघ्नानि संहरिष्यति सर्वदा । पुनश्चैवं शिवस्यैव वरं मन्त्रं प्रदास्यति

ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ସଦା ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନକୁ ସଂହାର କରିବ। ପୁନଃ ଏହିପରି ଭାବେ ଶିବଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର-ମନ୍ତ୍ର ଦେବ।

Verse 63

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वार्जुनमाहूयोपेन्द्रविद्यामुपादिशत् । स्नात्वा च प्राङ्मुखो भूत्वा जग्राहार्जुन उग्रधीः

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେ ଅର୍ଜୁନକୁ ଡାକି ଉପେନ୍ଦ୍ର-ବିଦ୍ୟା ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ପରେ ଉଗ୍ରଧୀ ଅର୍ଜୁନ ସ୍ନାନ କରି ପୂର୍ବମୁଖ ହୋଇ ସେହି ବିଦ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କଲା।

Verse 64

पार्थिवस्य विधानं च तस्मै मुनिवरो ददौ । प्रत्युवाच च तं व्यासो धनंजयमुदारधीः

ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିବର ତାହାକୁ ପାର୍ଥିବ-ଶିବପୂଜାର ବିଧାନ ଶିଖାଇଲେ। ପରେ ଉଦାରବୁଦ୍ଧି ବ୍ୟାସ ଧନଞ୍ଜୟ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 65

व्यास उवाच । इतो गच्छाधुना पार्थ इन्द्रकीले सुशोभने । जाह्नव्याश्च समीपे वै स्थित्वा सम्यक् तपः कुरु

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ପାର୍ଥ! ଏବେ ଏଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର; ସୁଶୋଭିତ ଇନ୍ଦ୍ରକୀଳ ପର୍ବତକୁ ଯା। ସେଠାରେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ନିକଟରେ ରହି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂୟମରେ ଯଥାବିଧି ତପ କର।

Verse 66

अदृश्या चैव विद्या स्यात्सदा ते हितकारिणी । इत्याशिषन्ददौ तस्मै ततः प्रोवाच तान्मुनिः

“ତୁମକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାର ବିଦ୍ୟା ମିଳୁ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ସଦା ତୁମ ହିତ କରୁ।” ଏପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ମୁନି ପରେ ତାଙ୍କୁ ଆଉ କଥା କହିଲେ।

Verse 67

धर्म्ममास्थाय सर्वं वै तिष्ठन्तु नृपसत्तमाः । सिद्धिः स्यात्सर्वथा श्रेष्ठा नात्र कार्या विचारणा

ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାମାନେ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରୁହନ୍ତୁ। ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ପରମ ସିଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ଲଭ୍ୟ ହେବ—ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 68

नन्दीश्वर उवाच । इति दत्त्वाशिषन्तेभ्यः पाण्डवेभ्यो मुनीश्वरः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं व्यासश्चान्तर्दधे क्षणात्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏହିପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟାସ ଶିବପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।