शिवस्यार्द्धनारीनरावतारवर्णनम् (Description of Shiva’s Ardhanārī-nara Manifestation)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु तात महाप्राज्ञ विधिकामप्रपूरकम् । अर्द्धनारीनराख्यं हि शिवरूपमनुत्तमम्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ତାତ, ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଶୁଣ; ବିଧି (ଧର୍ମ) ଓ କାମକୁ ପୂରଣ କରୁଥିବା ‘ଅର୍ଧନାରୀ-ନର’ ନାମକ ଶିବଙ୍କ ଅନୁତ୍ତମ ରୂପ।

Verse 2

यदा सृष्टाः प्रजा सर्वाः न व्यवर्द्धंत वेधसा । तदा चिंताकुलोऽभूत्स तेन दुःखेन दुखितः

ବେଧସ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଯେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ଚିନ୍ତାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ; ସେହି ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ।

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां रुद्रसंहितायां शिवस्यार्द्धनारीनरावतारवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ “ଶିବଙ୍କ ଅର୍ଧନାରୀ ଓ ନର ଅବତାରର ବର୍ଣ୍ଣନା” ନାମକ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Verse 4

नारीणां कुलमीशानान्निर्गतं न पुरा यतः । ततो मैथुनजां सृष्टिं कर्तुं शेके न पद्मभूः

ଆଦିକାଳରେ ଈଶାନ (ଭଗବାନ ଶିବ) ଠାରୁ ନାରୀକୁଳ ପ୍ରକଟ ହୋଇନଥିଲା; ତେଣୁ ପଦ୍ମଭୂ (କମଳଜ ବ୍ରହ୍ମା) ମୈଥୁନଜ ସୃଷ୍ଟି କରିବାରେ ସମର୍ଥ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 5

प्रभावेण विना शंभोर्न जायेरन्निमाः प्रजाः । एवं संचिन्तयन्ब्रह्मा तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे

ବ୍ରହ୍ମା ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ବିନା ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେବେ ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଭାବି ସୃଷ୍ଟି-ସହାୟତା ପାଇଁ ସେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 6

शिवया परया शक्त्या संयुक्तं परमेश्वरम् । संचिंत्य हृदये प्रीत्या तेपे स परमं तपः

ପ୍ରେମଭକ୍ତିରେ ସେ ହୃଦୟରେ ଶିବା—ପରାଶକ୍ତି—ସହ ଯୁକ୍ତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଏବଂ ପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା କଲେ।

Verse 7

तीव्रेण तपसा तस्य संयुक्तस्य स्वयंभुवः । अचिरेणैव कालेन तुतोष स शिवो द्रुतम्

ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଓ ଅଚଳ ଏକାଗ୍ରତାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଶିବ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ମହାଦେବ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 8

ततः पूर्णचिदीशस्य मूर्तिमाविश्य कामदाम् । अर्द्धनारीनरो भूत्वा ततो ब्रह्मान्तिकं हरः

ତାପରେ ହର (ଶିବ) ପୂର୍ଣ୍ଣଚିଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ କାମଦାୟିନୀ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅର୍ଦ୍ଧନାରୀ-ନର ରୂପ ହେଲେ; ପରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଗଲେ।

Verse 9

तं दृष्ट्वा शंकरं देवं शक्त्या प्ररमयान्वितम् । प्रणम्य दण्डवद्ब्रह्मा स तुष्टाव कृताञ्जलिः

ପରମ ଶକ୍ତି ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଶଙ୍କର ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 10

अथ देवो महादेवो वाचा मेघगभीरया । संभवाय सुसंप्रीतो विश्वकर्त्ता महेश्वरः

ତେବେ ବିଶ୍ୱକର୍ତ୍ତା ମହେଶ୍ୱର ମହାଦେବ, ସମ୍ଭବ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ମେଘଗର୍ଜନା-ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 11

ईश्वर उवाच । वत्सवत्स महाभाग मम पुत्र पितामह । ज्ञातवानस्मि सर्व तत्तत्त्वतस्ते मनोरथ

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ହେ ବତ୍ସ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ମମ ପୁତ୍ର, ହେ ପିତାମହ! ତୁମ ଇଚ୍ଛାର ସମଗ୍ର ମନୋରଥକୁ ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିଛି।

Verse 12

प्रजानामेव वृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना । तपसा तेन तुष्टोऽस्मि ददामि च तवेप्सितम्

ତୁମେ ଏବେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମାତ୍ର ତପ କରିଛ। ସେଇ ତପରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ତେଣୁ ତୁମ ଅଭୀଷ୍ଟ ମୁଁ ଦେଉଛି।

Verse 13

इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः । पृथक्चकार वपुषो भागाद्देवीं शिवां शिवः

ଏପରି ପରମ ଉଦାର ଓ ସ୍ୱଭାବମଧୁର ବଚନ କହି, ଭଗବାନ ଶିବ ନିଜ ଦେହର ଏକ ଅଂଶରୁ ଶୁଭା ଦେବୀ ଶିବାଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ କରି ପ୍ରକଟ କଲେ।

Verse 14

तां दृष्ट्वा परमां शक्तिं पृथग्भूतां शिवागताम् । प्रणिपत्य विनीतात्मा प्रार्थयामास तां विधिः

ଶିବଙ୍କୁ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ ପୃଥକ୍ ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ସେଇ ପରମ ଶକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) ବିନୀତ ମନରେ ପ୍ରଣାମ କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । देवदेवेन सृष्टोहमादौ त्वत्पतिना शिवे । प्रजाः सर्वा नियुक्ताश्च शंभुना परमात्मना

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଶିବେ! ଦେବଦେବ, ପରମାତ୍ମା, ତୁମ ପତି ଶମ୍ଭୁ ଆଦିରେ ମୋତେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଇ ପରମ ଶମ୍ଭୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ତାଙ୍କ କର୍ମ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 16

मनसा निर्मिताः सर्वे शिवे देवादयो मया । न वृद्धिमुपगच्छंति सृज्यमानाः पुनःपुनः

ହେ ଶିବେ! ଶିବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ମୁଁ ମନସା ଦେବତାଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ସୃଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପାଉନାହାନ୍ତି।

Verse 17

मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् । संवर्द्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः

ନର-ନାରୀ ଯୁଗ୍ମଜନନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପରମ ସୃଷ୍ଟିକୁ ପ୍ରବାହିତ କରି, ଏବେ ମୋର ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରି ବୃଦ୍ଧି ଓ ବିସ୍ତାର କରିବାକୁ ମୁଁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 18

न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् । तेन नारीकुलं श्रेष्ठं मम शक्तिर्न विद्यते

ଆଦିକାଳରେ ତୁମଠାରୁ ନାରୀମାନଙ୍କର ଅବ୍ୟୟ କୁଳ ନିର୍ଗତ ହୋଇନଥିଲା। ତେଣୁ ନାରୀକୁଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାହା ବିନା ମୋର ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 19

सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः । तस्मात्त्वं परमां शक्तिं प्रार्थयाम्यखिलेश्वरीम्

ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଭବ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମଠାରୁ ହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ—ଅଖିଲେଶ୍ୱରୀ ପରମଶକ୍ତିକୁ—କୃପା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି।

Verse 20

शिवे नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिं देहि नमोऽस्तु ते । चराचरं जगद्विद्धि हेतोर्मातः शिवं प्रिये

ହେ ଶିବେ! ନାରୀକୁଳ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ମୋତେ ଶକ୍ତି ଦିଅ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ପ୍ରିୟ ମାତଃ, ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ କାରଣରୂପ ଶିବଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 21

अन्यं त्वत्तः प्रार्थयामि वरं च वरदेश्वरि । देहि मे तं कृपां कृत्वा जगन्मातर्नमोऽस्तु ते

ହେ ବରଦାୟିନୀ, ବରେଶ୍ୱରୀ! ତୁମଠାରୁ ମୁଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବର ମାଗୁଛି। ଜଗନ୍ମାତା, କୃପା କରି ସେହି ବର ମୋତେ ଦିଅ; ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 22

चराचरविवृद्ध्यर्थमीशेनैकेन सर्वगे । दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवाम्बिके

ହେ ସର୍ବବ୍ୟାପିଣୀ ଭବାମ୍ବିକେ! ଚରାଚର ସମସ୍ତଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି-ବିକାଶ ପାଇଁ, ଏକମାତ୍ର ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ମୋ ପୁଅ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଅ।

Verse 23

एवं संयाचिता देवी ब्रह्मणा परमेश्वरी । तथास्त्विति वचः प्रोच्य तच्छक्तिं विधये ददौ

ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାର୍ଥିତ ପରମେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି କହି, ବିଧିସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେହି ଶକ୍ତି ଦାନ କଲେ।

Verse 24

तस्माद्धि सा शिवा देवी शिवशक्तिर्जगन्मयी । शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम्

ଏହେତୁ ସେଇ ଶିବା ଦେବୀ—ଶିବଶକ୍ତି, ଜଗନ୍ମୟୀ—ଭୃକୁଟିମଧ୍ୟରୁ ଏକମାତ୍ର ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ନିଜ ଆତ୍ମପ୍ରଭା ସମ ଦୀପ୍ତିମୟ ଥିଲା।

Verse 25

तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य शक्तिं देववरो हरः । कृपासिन्धुर्महेशानो लीलाकारी भवाम्बिकाम्

ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ମୃଦୁହାସରେ ଦେଖି ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହର କହିଲେ। କୃପାସିନ୍ଧୁ ମହେଶାନ, ଲୀଳାକାରୀ, ଭବାମ୍ବିକାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 26

शिव उवाच । तपसाराधिता देवि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्रसन्ना भव सुप्रीत्या कुरु तस्याखिलेप्सितम्

ଶିବ କହିଲେ—ହେ ଦେବୀ, ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୟାରେ ତୁମକୁ ଆରାଧିତ କରି ପ୍ରସନ୍ନ କରିଛନ୍ତି। ତୁମେ ପରମ ପ୍ରୀତିରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କର।

Verse 27

तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा । ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत्

ପରମେଶଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଶିର ନମାଇ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲେ।

Verse 28

दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणो सा शिवा मुने । विवेश देहं शंभोर्हि शंभुश्चान्तर्दधे प्रभुः

ହେ ମୁନେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅତୁଲ ଶକ୍ତି ଦାନ କରି ସେ ଦେବୀ ଶିବା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏବଂ ପରମ ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 29

तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्स्त्रिया भागः प्रकल्पितः । आनन्दं प्राप स विधिः सृष्टिर्जाता च मैथुनी

ସେହି ସମୟରୁ ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଭାଗ (ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଅଧିକାର) ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଲା। ତେବେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ମୈଥୁନୀ—ନାରୀ-ପୁରୁଷ ସଂଯୋଗରୁ—ଜନ୍ମିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 30

एतत्ते कथितं तात शिवरूपं महोत्तमम् । अर्द्धनारीनरार्द्धं हि महामंगलदं सताम्

ହେ ତାତ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିବଙ୍କ ସେଇ ପରମୋତ୍ତମ ରୂପ କହିଲି—ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର, ଅର୍ଧ ନାରୀ ଅର୍ଧ ନର; ଏହା ସତ୍ଜନଙ୍କୁ ମହାମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।

Verse 31

एतदाख्यानमनघं यः पठ्च्छृणुयादपि । स भुक्त्वा सकलान्भोगान्प्रयाति परमां गतिम्

ହେ ନିର୍ମଳ! ଯେ କେହି ଏହି ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନକୁ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ଯୋଗ୍ୟ ଭୋଗ ଭୋଗି ଶେଷେ ଶିବକୃପାରେ ପରମ ଗତି—ଉତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ—ପାଏ।