पिप्पलाद-मुनिना पद्मा-विवाहः (Pippalāda’s Marriage to Padmā and the Establishment of Dharma)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପଦେଶରୂପେ କଥା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଧର୍ମକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ ମହାଲୀଳା ବୋଲି ଏହାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ଭୟଙ୍କର ତପୋତେଜସ୍ବୀ ପିପ୍ପଲାଦ ମୁନି ଶିବାଂଶା ମନୋହରୀ କନ୍ୟା ପଦ୍ମାକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଚାହିଁ ତାଙ୍କ ପିତା ରାଜା ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି। ରାଜା ମଧୁପର୍କ ଆଦି ସତ୍କାର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିବାହ ପାଇଁ କନ୍ୟା ମାଗିବା ସୁନି ଭୟରେ ନିର୍ବାକ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ପିପ୍ପଲାଦ ଅସ୍ୱୀକାର ହେଲେ ସବୁକିଛି ଭସ୍ମସାତ୍ କରିଦେବି ବୋଲି ଧମକ ଦେଇ ତପୋବଳର ଶାସନଶକ୍ତି ଦେଖାନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାଜା ବିବଶ ହୋଇ ଅଲଙ୍କୃତ ପଦ୍ମାକୁ ବୃଦ୍ଧ ମୁନିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି; ମୁନି ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରନ୍ତି। ଗୁପ୍ତ ଶିକ୍ଷା—ଧର୍ମ କେବଳ ସାମାଜିକ ରୀତି ନୁହେଁ; ଶିବଶାସନରେ ତପସ୍, ନିୟତି ଓ ଜୀବମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲୋକକ୍ରମକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱଧର୍ମ ସହ ସମନ୍ୱୟ କରାଏ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । अथ लोके व्यवस्थाय धर्मस्य स्थापनेच्छया । महालीलां चकारेशस्तामहो सन्मुने शृणु
ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ତେବେ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ସୁସ୍ଥିର କରିବା ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ଏକ ମହାଦିବ୍ୟ ଲୀଳା କଲେ। ହେ ସନ୍ମୁନି, ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣ।
Verse 2
एकदा पुष्पभद्रायां स्नातुं गच्छन्मुनीश्वरः । ददर्श पद्मां युवतीं शिवांशां सुमनोहराम्
ଏକଦା ମୁନୀଶ୍ୱର ପୁଷ୍ପଭଦ୍ରାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ପଦ୍ମା ନାମକ ଏକ ଯୁବତୀକୁ ଦେଖିଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହରା, ଶିବଙ୍କ ଅଂଶଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 3
तल्लिप्सुस्तत्पितुः स्थानमनरण्यस्य भूपतेः । जगाम भुवनाचारी लोकतत्त्वविचक्षणः
ତାହା ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ନିଜ ପିତା ରାଜା ଅନରଣ୍ୟଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ସେ ଭୁବନଚାରୀ ଓ ଲୋକତତ୍ତ୍ୱର ବିଚକ୍ଷଣ ଜ୍ଞାତା ଥିଲେ।
Verse 4
राजा नराणां तं दृष्ट्वा प्रणम्य च भयाकुलः । मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ନରମାନଙ୍କ ରାଜା ଭୟମିଶ୍ରିତ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ମଧୁପର୍କ ଆଦି ସତ୍କାର ଦେଇ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କଲେ।
Verse 5
स्नेहात्सर्वं गृहीत्वा स ययाचे कन्यकां मुनिः । मौनी बभूव नृपतिः किंचिन्निर्वक्तुमक्षमः
ସ୍ନେହବଶେ ମୁନି ସବୁ গ্ৰହଣ କରି ପରେ କନ୍ୟାକୁ ଯାଚିଲେ। ରାଜା ମୌନ ହେଲେ; ଏକ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ କହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 6
मुनिः प्रोवाच नृपतिं कन्यां मे देहि भक्तितः । अन्यथा भस्मसात्सर्वं करिष्येहं त्वया सह
ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଭକ୍ତିସହିତ ମୋତେ କନ୍ୟା ଦିଅ। ନହେଲେ ତୁମ ସହ ଏଠାର ସବୁକିଛି ଭସ୍ମ କରିଦେବି।”
Verse 7
अथो बभूवुराच्छन्नाः सर्वे राजजनास्तदा । तेजसा पिप्पलादस्य दाधीचस्य महामुने
ତେବେ, ହେ ମହାମୁନି, ରାଜାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆଚ୍ଛନ୍ନ ହେଲେ—ଦଧୀଚିପୁତ୍ର ଶ୍ରୀ ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କ ତେଜରେ ପରାଜିତ ହୋଇ।
Verse 8
अथ राजा महाभीतो विलप्य च मुहुर्मुहुः । कन्यामलंकृताम्पद्मां वृद्धाय मुनये ददौ
ତାପରେ ରାଜା ମହାଭୀତ ହୋଇ ବାରମ୍ବାର ବିଳାପ କରି, ଆଭୂଷଣରେ ଅଲଙ୍କୃତ ପଦ୍ମା କନ୍ୟାକୁ ବୃଦ୍ଧ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଲେ।
Verse 9
पद्मां विवाह्य स मुनिश्शिवांशाम्भूपतेः सुताम् । पिप्पलादो गृहीत्वा तां मुदितः स्वाश्रमं ययौ
ଶିବାଂଶ ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ପଦ୍ମାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ମୁନି ପିପ୍ପଲାଦ ତାଙ୍କୁ ସହ ନେଇ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
Verse 10
तत्र गत्वा मुनिवरो वयसा जर्जरोधिकः । उवाच नार्या स तया तपस्वीनातिलम्पटः
ସେଠାକୁ ଯାଇ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୟସରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ ସେ ନାରୀଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେ ତପସ୍ବୀ, କାମାଚାରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ।
Verse 11
अथोऽनरण्यकन्या सा सिषेवे भक्तितो मुनिम् । कर्मणा मनसा वाचा लक्ष्मीर्नारायणं यथा
ତାପରେ ସେ ଅରଣ୍ୟକନ୍ୟା ଭକ୍ତିରେ ମୁନିଙ୍କୁ ସେବା କଲା—କର୍ମରେ, ମନରେ ଓ ବାଣୀରେ—ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସେବା କରନ୍ତି।
Verse 12
इत्थं स पिप्पलादो हि शिवांशो मुनिसत्तमः । रेमे तया युवत्या च युवाभूय स्वलीलया
ଏଭଳି ଶିବାଂଶ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିପ୍ପଲାଦ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାରେ ପୁନଃ ଯୌବନ ପାଇଲେ ଏବଂ ସେ ଯୁବତୀ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କଲେ।
Verse 13
दश पुत्रा महात्मानो बभूवुस्सुतपस्विनः । मुनेः पितुस्समाः सर्वे पद्मायाः सुखवर्द्धनाः
ଦଶ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲେ—ମହାତ୍ମା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ସାରେ ସମୃଦ୍ଧ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୁନି-ପିତାଙ୍କ ସମାନ ଗୁଣବାନ ଥିଲେ ଏବଂ ପଦ୍ମାଙ୍କ ସୁଖ ବଢ଼ାଇଲେ।
Verse 14
एवं लीलावतारो हि शंकरस्य महाप्रभोः । पिप्पलादो मुनिवरो नानालीलाकरः प्रभुः
ଏଭଳି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ପିପ୍ପଲାଦ ମହାପ୍ରଭୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଲୀଳା-ଅବତାର ଥିଲେ; ସେ ପ୍ରଭୁ, ନାନାପ୍ରକାର ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା କରୁଥିଲେ।
Verse 15
येन दत्तो वरः प्रीत्या लोकेभ्यो हि दयालुना । दृष्ट्वा लोके शनेः पीडां सर्वेषामनिवारिणीम्
ସେ ଦୟାଳୁ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ; କାରଣ ସେ ଜଗତରେ ଶନିଙ୍କ ପୀଡା—ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅନିବାର୍ୟ—ଦେଖିଥିଲେ।
Verse 16
षोडशाब्दावधि नृणां जन्मतो न भवेच्च सा । तथा च शिवभक्तानां सत्यमेतद्धि मे वचः
ଜନ୍ମରୁ ଷୋଳ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ପାପର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦାୟିତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ; ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ—ଏହା ମୋର ସତ୍ୟ ବଚନ।
Verse 17
अथानादृत्य मद्वाक्यं कुर्यात्पीडां शनिः क्वचित् । तेषां नृणां तदा स स्याद्भस्मसान्न हि संशयः
ମୋ ବଚନକୁ ଅବହେଳା କରି ଯଦି ଶନି କେବେ ପୀଡା ଦେଏ, ତେବେ ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଭସ୍ମ ଓ ତୁଷ ସମାନ ହୋଇଯିବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 18
इति तद्भयतस्तात विकृतोपि शनैश्चरः । तेषां न कुरुते पीडां कदाचिद्ग्रहसत्तमः
ଏହିପରି, ତାତ, ସେଇ ଭୟରୁ ବିକଟ ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶନୈଶ୍ଚର ତାଙ୍କୁ କେବେ ପୀଡା ଦେଉନାହିଁ; କାରଣ ସେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 19
इति लीलामनुष्यस्य पिप्पलादस्य सन्मुने । कथितं सुचरित्रन्ते सर्वकामफलप्रदम्
ଏହିପରି, ହେ ସନ୍ମୁନି, ଶିବଙ୍କ ଲୀଳାମୟ ମାନବ ଅବତାର ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି; ଏହା ସମସ୍ତ କାମନାର ଫଳ ଦେଉଛି।
Verse 20
गाधिश्च कौशिकश्चैव पिप्पलादो महामुनिः । शनैश्चरकृतां पीडां नाशयन्ति स्मृतास्त्रयः
ଗାଧି, କୌଶିକ ଏବଂ ମହାମୁନି ପିପ୍ପଲାଦ—ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି) କୃତ ପୀଡା ନାଶ ପାଏ।
Verse 21
पिप्पलादस्य चरितं पद्माचरितसंयुतम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सुभक्त्या भुवि मानवः
ପଦ୍ମ-ଚରିତ ସହିତ ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କ ଏହି ପବିତ୍ର ଚରିତ—ପୃଥିବୀରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିରେ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 22
शनिपीडाविनाशार्थमेतच्चरितमुत्तमम् । यः पठेच्छणुयाद्वापि सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ଶନିପୀଡା ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ ପବିତ୍ର ଚରିତ। ଯେ ଏହା ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଶିବକୃପାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଏ।
Verse 23
धन्यो मुनिवरो ज्ञानी महाशैवः सताम्प्रियः । अस्य पुत्रो महेशानः पिप्पलादाख्य आत्मवान्
ଧନ୍ୟ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି—ଜ୍ଞାନୀ, ମହାଶୈବ ଓ ସତ୍ଜନଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହେଶାନ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ, ପିପ୍ପଲାଦ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 24
इदमाख्यानमनघं स्वर्ग्यं कुग्रहपोषहृत् । सर्वकामप्रदन्तात शिवभक्तिविवर्द्धनम्
ଏହି ନିର୍ମଳ ଆଖ୍ୟାନ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ; କୁଗ୍ରହପୋଷିତ ପୀଡାକୁ ହରେ। ଏହା ସମସ୍ତ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କାମନା ପ୍ରଦାନ କରେ, ଦାନଫଳ ଦେଏ ଓ ଶିବଭକ୍ତି ବଢ଼ାଏ।
Verse 25
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां पिप्पलादावतारचरितवर्णनं नाम पंचविंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବ ମହାପୁରାଣର ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ “ପିପ୍ପଲାଦାବତାରଚରିତବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ପଞ୍ଚବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Nandīśvara narrates a dharma-stabilizing līlā in which the ascetic Pippalāda seeks and marries Padmā (described as śivāṃśā), compelling King Anaraṇya’s compliance; the episode argues that worldly order is subordinated to Śiva’s providence expressed through tapas-born authority.
The chapter uses tejas (ascetic radiance) and the threat of bhasmasāt (reduction to ash) as symbols of Rudra’s purifying sovereignty: tapas is not merely personal austerity but a cosmic force that burns adharmic resistance, while śivāṃśa indicates divine immanence guiding events beyond ordinary social calculus.
Rather than an explicit iconographic form, the chapter highlights Śiva’s operative presence as īśa orchestrating mahālīlā and as immanence (śivāṃśa) within Padmā, signaling divine agency working through human actors to re-establish dharma.