हनूमत्प्रादुर्भावः (Hanūmat-prādurbhāvaḥ) — The Manifestation/Birth of Hanumān as Śiva’s Agency

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । अतः परं श्रुणु प्रीत्या हनुमच्चरितम्मुने । यथा चकाराशु हरो लीलास्तद्रूपतो वराः

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମୁନି, ଏବେ ପ୍ରୀତି-ଭକ୍ତିରେ ହନୁମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଚରିତ ଶୁଣ; ହର (ଶିବ) ସେଇ ଉତ୍ତମ ରୂପ ଧାରଣ କରି କିପରି ଶୀଘ୍ର ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା କଲେ।

Verse 2

चकार सुहितं प्रीत्या रामस्य परमेश्वराः । तत्सर्वं चरितं विप्र शृणु सर्वसुखावहम्

ପରମେଶ୍ୱର (ଶିବ) ପ୍ରୀତିରେ ରାମଙ୍କ ପରମ ହିତ କରିଥିଲେ। ହେ ବିପ୍ର, ସେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟଚରିତ ଶୁଣ—ଏହା ସର୍ବ ମଙ୍ଗଳସୁଖଦାୟକ।

Verse 3

एकस्मिन्समये शम्भुरद्भुतोतिकरः प्रभुः । ददर्श मोहिनीरूपं विष्णोस्स हि वसद्गुणः

ଏକ ସମୟରେ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମୋହିନୀ-ରୂପକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ—ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଥିଲା।

Verse 4

चक्रे स्वं क्षुभितं शम्भुः कामबाणहतो यथा । स्वम्वीर्यम्पातयामास रामकार्यार्थमीश्वरः

କାମବାଣରେ ଆହତ ହେଲାପରି ଶମ୍ଭୁ ନିଜକୁ କ୍ଷୁଭିତ କଲେ; ଏବଂ ରାମକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଈଶ୍ୱର ନିଜ ବୀର୍ୟ-ତେଜକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 5

तद्वीर्यं स्थापयामासुः पत्रे सप्तर्षयश्च ते । प्रेरिता मनसा तेन रामकार्यार्थ मादरात

ତାଙ୍କ ମନୋପ୍ରେରଣାରେ ସେ ସପ୍ତର୍ଷି ରାମକାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ସେହି ବୀର୍ୟତତ୍ତ୍ୱକୁ ଏକ ପତ୍ର ଉପରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 6

तैर्गौतमसुतायां तद्वीर्यं शम्भोर्महर्षिभिः । कर्णद्वारा तथांजन्यां रामकार्यार्थमाहितम्

ସେହି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବୀର୍ୟ ଗୌତମଙ୍କ କନ୍ୟାରେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ଏବଂ କର୍ଣ୍ଣଦ୍ୱାର ମାର୍ଗେ ଅଞ୍ଜନାରେ ମଧ୍ୟ ରାମକାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ନିହିତ ହେଲା।

Verse 7

ततश्च समये तस्माद्धनूमा निति नामभाक् । शम्भुर्जज्ञे कपितनुर्महाबलपराक्रमः

ତାପରେ ସେହି ସମୟରେ ଶମ୍ଭୁ କପି-ତନୁ ଧାରଣ କରି, ମହାବଳ-ପରାକ୍ରମୀ ହୋଇ, ‘ହନୁମାନ’ ନାମରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।

Verse 8

हनूमान्स कपीशानः शिशुरेव महाबलः । रविबिम्बं बभक्षाशु ज्ञात्वा लघुफलम्प्रगे

ହନୁମାନ କପୀଶ୍ୱର; ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମହାବଳୀ। ପ୍ରଭାତେ ସୂର୍ଯ୍ୟବିମ୍ବକୁ ଛୋଟ ଫଳ ଭାବି ଶୀଘ୍ର ଲାଫି ତାହା ଗିଳିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 9

देवप्रार्थनया तं सोऽत्यजज्ज्ञात्वा महाबलम् । शिवावतारं च प्राप वरान्दत्तान्सुरर्षिभिः

ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ, ତାଙ୍କର ମହାବଳ ଜାଣି, ସେ ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଦେବ ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଦିଆ ବର ସହିତ ସେ ଶିବାବତାରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 10

स्वजनन्यन्तिकम्प्रागादथ सोतिप्रहर्षितः । हनूमान्सर्वमाचख्यौ तस्यै तद्वृत्तमादरात्

ତାପରେ ଅତ୍ୟଧିକ ହର୍ଷିତ ହୋଇ ହନୁମାନ ନିଜ ମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ ତୁରନ୍ତ ଗଲେ। ଯାହା ଘଟିଥିଲା ସେ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସେ ଭକ୍ତିସହ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 11

तदाज्ञया ततो धीरस्सर्वविद्यामयत्नतः । सूर्यात्पपाठ स कपिर्गत्वा नित्यं तदान्तिकम्

ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ଧୀର ପୁରୁଷ ଅୟତ୍ନରେ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ। ସେ କପିବୀର ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କଠାରୁ ପଢ଼ୁଥିଲେ।

Verse 12

सूर्याज्ञया तदंशत्य सुग्रीवस्यान्तिकं ययौ । मातुराज्ञामनुप्राप्य रुद्रांशः कपिसत्तमः

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେ ଦିବ୍ୟ ଅଂଶ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଗଲେ। ମାତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ପାଇ, ରୁଦ୍ରାଂଶ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କପି ତଦନୁସାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 13

ज्येष्ठभ्रात्रा वालिना हि स्वस्त्रीभोक्त्रा तिरस्कृतः । ऋष्यमृकगिरौ तेन न्यवसत्स हनूमता

ସେ ନିଜ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ବାଲି ଦ୍ୱାରା—ଯିଏ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଭୋଗ କରିଥିଲା—ତିରସ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା। ତେଣୁ ସେ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତରେ ବସବାସ କଲା।

Verse 14

ततोऽभूत्स सुकण्ठस्य मन्त्री कपिवरस्सुधीः । सर्वथा सुहितं चक्रे सुग्रीवस्य हरांशजः

ତତଃ ସେ ପରମ ପ୍ରାଜ୍ଞ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁକଣ୍ଠଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ହେଲେ। ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ଅଂଶଜ ହୋଇ ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସର୍ବପ୍ରକାର କଲ୍ୟାଣ ଓ ସମୃଦ୍ଧି କରିଦେଲେ।

Verse 15

तत्रागतेन सभ्रात्रा हृतभार्येण दुःखिना । कारयामास रामेण तस्य सख्यं सुखावहम्

ସେଠାକୁ ସେ ଭ୍ରାତା ସହିତ ଆସିଲେ; ଯାହାର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହରଣ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ। ତେବେ ସେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସହିତ ସଖ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରାଇଲେ, ଯାହା ସୁଖଦାୟକ ହେଲା।

Verse 16

घातयामास रामश्च वालिनं कपिकुञ्जरम् । भ्रातृपत्न्याश्च भोक्तारं पापिनम्वीरमानिनम्

ରାମ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଜରାଜ ସଦୃଶ ବାଲିଙ୍କୁ ବଧ କଲେ—ଭ୍ରାତୃପତ୍ନୀକୁ ଭୋଗ କରି ପାପୀ ହୋଇଥିବା, ଏବଂ ପତିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ବୀର ଭାବୁଥିବା।

Verse 17

ततो रामाऽऽज्ञया तात हनूमान्वानरेश्वरः । स सीतान्वेषणञ्चक्रे बहुभिर्वानरैस्सुधीः

ତାପରେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବାନରେଶ୍ୱର ହନୁମାନ ବହୁ ବାନରଙ୍କ ସହିତ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ସୀତାନ୍ୱେଷଣ କଲେ।

Verse 18

ज्ञात्वा लङ्कागतां सीतां गतस्तत्र कपीश्वरः । द्रुतमुल्लंघ्य सिंधुन्तमनिस्तीर्य्यं परैस्स वै

ସୀତା ଲଙ୍କାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି କପୀଶ୍ୱର ସେଠାକୁ ଗଲା। ଅନ୍ୟମାନେ ପାର ହୋଇପାରୁନଥିବା ସେ ଦୁରୁତ୍ତର ସମୁଦ୍ରକୁ ସେ ଦ୍ରୁତ ଲଂଘନ କରି ପାର ହେଲା।

Verse 19

चक्रेऽद्भुतचरित्रं स तत्र विक्रमसंयुतम् । अभिज्ञानन्ददौ प्रीत्या सीतायै स्वप्रभोर्वरम्

ସେଠାରେ ସେ ବୀର ପରାକ୍ରମସମ୍ପନ୍ନ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା। ପ୍ରୀତିରେ ସୀତାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଭିଜ୍ଞାନ-ଚିହ୍ନ ଆନନ୍ଦରେ ଦେଲା॥

Verse 20

सीताशोकं जहाराशु स वीरः कपिनायकः । श्रावयित्वा रामवृत्तं तत्प्राणावनकारकम्

ସେ ବୀର କପିନାୟକ ଶୀଘ୍ରେ ସୀତାଙ୍କ ଶୋକ ହରିଲା। ପ୍ରାଣରକ୍ଷକ ଓ ଆଶାଦାୟକ ରାମବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣାଇ ଦେଇ॥

Verse 21

तदभिज्ञानमादाय निवृत्तो रामसन्निधिम् । रावणाऽऽराममाहत्य जघान बहुराक्षसान्

ସେଇ ଅଭିଜ୍ଞାନ-ଚିହ୍ନ ନେଇ ସେ ରାମଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଫେରିଲା। ରାବଣର ଉଦ୍ୟାନକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ବହୁ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବଧ କଲା॥

Verse 22

तदेव रावणसुतं हत्वा सबहुराक्षसम् । स महोपद्रवं चक्रे महोतिस्तत्र निर्भयः

ରାବଣର ସେହି ପୁତ୍ରକୁ ଅନେକ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ବଧ କରି, ମହୋଟି ସେଠାରେ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ମହା ଉପଦ୍ରବ କଲା।

Verse 23

यदा दग्धो रावणेनावगुंठ्य वसनानि च । तैलाभ्यक्तानि सुदृढं महाबलवता मुने

ହେ ମୁନି! ମହାବଳୀ ରାବଣ ତେଲ ଲେପିତ ବସ୍ତ୍ରରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଢାକି ଯେତେବେଳେ ତାକୁ ଜଳାଇଲା—

Verse 24

उत्प्लुत्योत्प्लुत्य च तदा महादेवांशजः कपिः । ददाह लंकां निखिलां कृत्वा व्याजन्तमेव हि

ତେବେ ମହାଦେବାଂଶଜ ସେ କପି ପୁନଃପୁନଃ ଉଛଳି ସମଗ୍ର ଲଙ୍କାକୁ ଦହନ କରି, ଅଗ୍ନିଶିଖାରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କଲା।

Verse 25

दग्ध्वा लंकां वंचयित्वा विभीषणगृहं ततः । अपतद्वारिधौ वीरस्ततस्स कपिकुञ्जरः

ଲଙ୍କାକୁ ଦହନ କରି ଏବଂ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଗୃହକୁ ଅକ୍ଷତ ରଖି, ସେ ବୀର କପିକୁଞ୍ଜର ପରେ ସମୁଦ୍ରରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲା।

Verse 26

स्वपुच्छ तत्र निर्वाप्य प्राप तस्य परन्तटम् । अखिन्नस्स ययौ रामसन्निधिं गिरिशांशजः

ସେଠାରେ ନିଜ ପୁଛରେ (ଅଗ୍ନି) ନିର୍ବାପି ଅପର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଗିରୀଶାଂଶଜ ସେ କପି ଅଖିନ୍ନ ହୋଇ ରାମଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଗଲା।

Verse 27

अविलंबेन सुजवो हनूमान् कपिसत्तमः । रामोपकण्ठमागत्य ददौ सीताशिरोमणिम्

ବିଳମ୍ବ ନ କରି, ଅତି ଦ୍ରୁତଗାମୀ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସି ସୀତାଙ୍କ ଶିରୋମଣି ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 28

ततस्तदाज्ञया वीरस्सिन्धौ सेतुमबन्धयत् । वानरस्स समानीय बहून्गिरिवरान्बली

ତାପରେ ସେହି ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ସେ ବୀର ବଳବାନ ସମୁଦ୍ରରେ ସେତୁ ବାନ୍ଧିଲେ; ବାନରମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରି ଅନେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଆଣିଲେ।

Verse 29

गत्वा तत्र ततो रामस्तर्तुकामो यथा ततः । शिवलिंगं समानर्च प्रतिष्ठाप्य जयेप्सया

ସେଠାକୁ ଯାଇ, ପାର ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଶ୍ରୀରାମ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରି, ବିଜୟାକାଙ୍କ୍ଷାରେ ତାହାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 30

तद्वरात्स जयं प्राप्य वरं तीर्त्वोदधिं ततः । लंकामावृत्य कपिभी रणं चक्रे स राक्षसैः

ସେହି ବରଦାନର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ବିଜୟ ପାଇଲେ; ପରେ ସେହି କୃପାନୁସାରେ ସମୁଦ୍ର ପାର ହୋଇ, କପିସେନାଦ୍ୱାରା ଲଙ୍କାକୁ ଘେରି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 31

जघानाथासुरान्वीरो रामसैन्यं ररक्ष सः । शक्ति क्षतं लक्ष्मणं च संजीविन्या ह्यजीवयत्

ସେହି ବୀର ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସେନାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ; ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ଆହତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସଞ୍ଜୀବନୀଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜୀବିତ କଲେ।

Verse 32

सर्वथा सुखिनं चक्रे सरामं लक्ष्मणं हि सः । सर्वसैन्यं ररक्षासौ महादेवात्मजः प्रभुः

ସେ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସୁଖୀ ଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ କଲେ। ମହାଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କଲେ।

Verse 33

रावणं परिवाराढ्यं नाशयामास विश्रमः । सुखीचकार देवान्स महाबलग्रहः कपि

ମହାବଳୀ କପି ବିଶ୍ରମ ପରିବାରସହିତ ରାବଣକୁ ନାଶ କଲେ। ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ସୁଖୀ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ।

Verse 34

महीरावणसंज्ञं स हत्वा रामं सलक्ष्मणम् । तत्स्थानादानयामास स्वस्थानम्परिपाल्य च

ମହୀରାବଣ ନାମରେ ପରିଚିତ ତାହାକୁ ବଧ କରି ସେ ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣସହିତ ସେଇ ସ୍ଥାନରୁ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ। ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ରକ୍ଷା କରି ସେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପହଞ୍ଚାଇଲେ।

Verse 35

रामकार्यं चकाराशु सर्वथा कपिपुंगवः । असुरान्नमयामास नानालीलां चकार च

କପିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ବୀର ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଶୀଘ୍ର ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ। ସେ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ନମାଇ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା କଲେ।

Verse 36

स्थापयामास भूलोके रामभक्तिं कपीश्वरः । स्वयं भक्तवरो भूत्वा सीतारामसुखप्रदः

କପୀଶ୍ୱର ଭୂଲୋକରେ ରାମଭକ୍ତିକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ ନିଜେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ ସୀତା-ରାମଙ୍କୁ ସୁଖ ପ୍ରଦାନକାରୀ ହେଲେ।

Verse 37

लक्ष्मणप्राणदाता च सर्वदेवमदापहः । रुद्रावतारो भगवान्भक्तोद्धारकरस्स वै

ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରାଣଦାନକାରୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ଗର୍ବ ନାଶକ। ସେଇ ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ରାବତାର, ଯିଏ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ମୋକ୍ଷ-ଉନ୍ନତି ଦିଅନ୍ତି।

Verse 38

हनुमान्स महावीरो रामकार्यकरस्सदा । रामदूताभिधो लोके दैत्यघ्नो भक्तवत्सलः

ହନୁମାନ ସେଇ ମହାବୀର, ଯିଏ ସଦା ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି। ଲୋକେ ‘ରାମଦୂତ’ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଦୈତ୍ୟଘ୍ନ ଏବଂ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ।

Verse 39

इति ते कथितं तात हनुमच्चरितम्वरम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वकामफलप्रदम्

ହେ ପୁତ୍ର, ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ହନୁମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ କହିଲି। ଏହା ଧନ୍ୟ, ଯଶ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦାୟକ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଫଳ ପ୍ରଦାନକାରୀ।

Verse 40

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । स भुक्त्वेहाखिलान्कामानन्ते मोक्षं लभेत्परम्

ଯେ ଏହାକୁ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣେ, କିମ୍ବା ସମାହିତ ହୋଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଏ—ସେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ କାମନା ଭୋଗ କରି ଶେଷେ ପରମ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।