दुर्वाससः तपः-प्रभावः तथा देवाः ब्रह्म-विष्ण्वोः शरणागमनम् | Durvāsā’s Tapas and the Devas’ Appeal to Brahmā and Viṣṇu

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । अथान्यच्चरितं शम्भो श्शृणु प्रीत्या महामुने । यथा बभूव दुर्वासाश्शंकरो धर्महेतवे

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନେ, ପ୍ରୀତି-ଭକ୍ତି ସହ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର ଚରିତ ଶୁଣ; ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନା ଓ ରକ୍ଷା ନିମିତ୍ତେ ଶଙ୍କର କିପରି ଦୁର୍ବାସା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 2

ब्रह्मपुत्रो वभूवातितपस्वी ब्रह्मवित्प्रभुः । अनसूयापति र्धीमान्ब्रह्माज्ञाप्रतिपालकः

ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପସ୍ବୀ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ। ସେ ଅନସୂୟାଙ୍କ ପତି ହେଲେ, ବିବେକୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ଦୃଢ଼।

Verse 3

सुनिर्देशाद्ब्रह्मणो हि सस्त्रीकः पुत्रकाम्यया । स त्र्यक्षकुलनामानं ययौ च तपसे गिरिम्

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ସେ—ପତ୍ନୀ ସହିତ, ପୁତ୍ରକାମନାରେ—ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ‘ତ୍ର୍ୟକ୍ଷକୁଲ’ ନାମକ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ।

Verse 4

प्राणानायम्य विधिवन्निर्विन्ध्यातटिनीतटे । तपश्चचार सुमहदद्वन्द्वोऽब्दशतम्मुनिः

ବିଧିମତେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣକୁ ନିୟମିତ କରି, ମୁନି ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା ନଦୀତଟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ହୋଇ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶତବର୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ ତପ କଲେ।

Verse 5

य एक ईश्वरः कश्चिदविकारो महाप्रभुः । स मे पुत्रवरं दद्यादिति निश्चितमानसः

ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟମନେ ସେ ଭାବିଲା—“ସେଇ ଏକ ଅବିକାର ମହାପ୍ରଭୁ ଈଶ୍ୱର; ସେ ମୋତେ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ରର ବର ଦିଅନ୍ତୁ।”

Verse 6

बहुकालो व्यतीयाय तस्मिंस्तपति सत्तपः । आविर्बभूव तत्कात्तु शुचिर्ज्वाला महीयसी

ବହୁକାଳ ବିତିଗଲା; ସେ ସତ୍ତପସ୍ବୀ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଅବିଚଳ ରହିଲେ। ସେହି ତପସ୍‌ର ତେଜରୁ ଏକ ବିଶାଳ, ପବିତ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଜ୍ୱାଳା ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 7

तया सन्निखिला लोका दग्धप्राया मुनीश्वराः । तथा सुरर्षयः सर्वे पीडिता वासवादयः

ତାହାର ସେଇ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରକାଶରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଯେନ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲେ; ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାୟ ନଶିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି ଦେବର୍ଷିମାନେ ଓ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୀଡିତ ଓ ସନ୍ତପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 8

अथ सर्वे वासवाद्या सुराश्च मुनयो मुने । ब्रह्मस्थानं ययुश्शीघ्रं तज्ज्वालातिप्रपीडिताः

ତେବେ, ହେ ମୁନେ, ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ସେଇ ତେଜର ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଶରଣ ଓ ପରାମର୍ଶ ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲେ।

Verse 9

नत्वा नुत्वा विधिन्देवास्तत्स्वदुःखन्न्यवेदयन् । ब्रह्मा सह सुरैस्तात विष्णुलोकं ययावरम्

ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ନିଜ ଦୁଃଖ ନିବେଦନ କଲେ। ତାପରେ, ହେ ପ୍ରିୟ, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଗଲେ।

Verse 10

तत्र गत्वा रमानाथं नत्वा नुत्वा विधिस्सुरैः । स्वदुःखन्तत्समाचख्यौ विष्णवेऽनन्तकं मुने

ହେ ମୁନେ! ସେଠାକୁ ଯାଇ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ବିଧିପୂର୍ବକ ରମାନାଥ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ତୁତି କଲେ। ପରେ ନିଜ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦୁଃଖ-କ୍ଲେଶ ସମସ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 11

विष्णुश्च विधिना देवै रुद्रस्थानं ययौ द्रुतम् । हरं प्रणम्य तत्रेत्य तुष्टाव परमेश्वरम्

ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶୀଘ୍ର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚି ହର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 12

स्तुत्वा बहुतया विष्णुं स्वदुःखं च न्यवेदयत् । शर्वं ज्वालासमुद्भूतमत्रेश्च तपसः परम्

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବହୁପ୍ରକାରେ ସ୍ତୁତି କରି ସେ ନିଜ ଦୁଃଖ ନିବେଦନ କଲା। ଅତ୍ରି ମୁନିଙ୍କ ପରମ ତପସ୍ୟା ଓ ଜ୍ୱାଲାରୂପେ ଉଦ୍ଭୂତ ଶର୍ବ (ଶିବ) ବିଷୟରେ ସେ କହିଲା।

Verse 13

अथ तत्र समेस्तास्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । मुने संमन्त्रयाञ्चक्रुरन्योन्यं जगतां हितम्

ତାପରେ, ହେ ମୁନେ, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଏକତ୍ର ହୋଇ ପରସ୍ପର ପରାମର୍ଶ କରି ଜଗତମାନଙ୍କ ହିତ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 14

तदा ब्रह्मादयो देवास्त्रयस्ते वरदर्षभाः । जग्मुस्तदाश्रमं शीघ्रं वरन्दातुन्तदर्षये

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସେଇ ତିନି ଦେବ—ବରଦାତା ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ବର ଦେବା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।

Verse 15

स्वचिह्नचिह्नितांस्तान्स दृष्ट्वात्रिर्मुनिसत्तमः । प्रणनाम च तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिरादरात्

ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ ଥିବା ଦେଖି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅତ୍ରି ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ଆଦରସହ ପ୍ରିୟ ଓ ଯଥୋଚିତ ବାକ୍ୟରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 16

ततस्स विस्मितो विप्रस्तानुवाच कृताञ्जलिः । ब्रह्मपुत्रो विनीतात्मा ब्रह्मविष्णुहराभिधान्

ତାପରେ ବିସ୍ମିତ ସେଇ ବିପ୍ର କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ; ବିନୀତାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ-ହର ନାମଧାରୀ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 17

अत्रिरुवाच । हे ब्रह्मन् हे हरे रुद्र पूज्यास्त्रिजगताम्मताः । प्रभवश्चेश्वराः सृष्टिरक्षासंहारकारकाः

ଅତ୍ରି କହିଲେ— ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ହେ ହରେ! ହେ ରୁଦ୍ର! ତ୍ରିଜଗତରେ ଆପଣମାନେ ପୂଜ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି। ଆପଣମାନେ ହିଁ ପ୍ରଭବ ଓ ଈଶ୍ୱର—ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା ଓ ସଂହାର କରୁଥିବା।

Verse 18

एक एव मया ध्यात ईश्वरः पुत्रहेतवे । यः कश्चिदीश्वरः ख्यातो जगतां स्वस्त्रिया सह

ପୁତ୍ରଲାଭ ହେତୁ ମୁଁ କେବଳ ଏକମାତ୍ର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲି—ସେଇ ଈଶ୍ୱର ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅଧିପତି ଭାବେ ଖ୍ୟାତ, ନିଜ ଦିବ୍ୟ ସହଚରୀ (ଶକ୍ତି) ସହିତ।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां दुर्वासश्चरित्रवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ‘ଦୁର୍ବାସା-ଚରିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଉନବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 20

इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रत्यूचुस्ते सुरास्त्रयः । यादृक्कृतस्ते संकल्पस्तथैवाभून्मुनीश्वर

ତାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ତିନି ଦେବତା ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ: ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଯେପରି ତୁମ ସଙ୍କଳ୍ପ ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ଘଟିଛି।

Verse 21

वयं त्रयो भवेशानास्समाना वरदर्षभाः । अस्मदंशभवास्तस्माद्भविष्यन्ति सुतास्त्रयः

ହେ ବରଦଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆମେ ତିନିଜଣ ଭବେଶ୍ୱର ସମାନ; ତେଣୁ ଆମ ଅଂଶରୁ ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବେ।

Verse 22

विदिता भुवने सर्वे पित्रोः कीर्तिविवर्द्धनाः । इत्युक्तास्ते त्रयो देवास्स्वधामानि ययुर्मुदा

“ତୁମେ ତିନିଜଣ ସମସ୍ତ ଭୁବନରେ ପିତାମାତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ବଢ଼ାଇବାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।” ଏହିପରି କୁହାଯାଇ, ସେ ତିନି ଦେବ ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।

Verse 23

वरं लब्ध्वा मुनिस्सोऽथ जगाम स्वाश्रमं मुदा । युतोऽनुसूयया प्रीतो ब्रह्मानंदप्रदो मुने

ବର ପାଇ ସେ ମୁନି ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଅନସୂୟା ସହିତ, ପ୍ରୀତିଭରା ହୋଇ, ହେ ମୁନେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ପ୍ରଦାନକାରୀ ହେଲେ।

Verse 24

अथ ब्रह्मा हरिश्शम्भुरवतेरुः स्त्रियां ततः । पुत्ररूपैः प्रसन्नात्मनानालीला प्रकाशकाः

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ସେହି ସ୍ତ୍ରୀରେ ଅବତରିଲେ। ପୁତ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ପ୍ରଭୁମାନେ ନାନା ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 25

विधेरंशाद्विधुर्जज्ञेऽनसूयायां मुनीश्वरात् । आविर्बभूवोदधितः शिप्तो देवेस्स एव हि

ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ (ବିଧୁ) ମୁନିଶ୍ୱର ଅତ୍ରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନସୂୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମିଲେ। ସେହି ଦେବେଶ ଶାପିତ ହୋଇ ପରେ ସମୁଦ୍ରରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 26

विष्णोरंशात्स्त्रियान्तस्यामत्रेर्दत्तो व्यजायत । संन्यासपद्धतिर्येन वर्द्धिता परमा मुने

ହେ ପରମ ମୁନି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଅତ୍ରିଙ୍କ ସେହି ପତ୍ନୀରେ ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ ଜନ୍ମିଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ପଦ୍ଧତି ମହାଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ହେଲା।

Verse 27

दुर्वासा मुनिशार्दूलः शिवांशान्मुनिसत्तमः । जज्ञे तस्यां स्त्रियामत्रेर्वरधर्मप्रवर्तकः

ଶିବଙ୍କ ଅଂଶରୁ ମୁନିଶାର୍ଦ୍ଦୂଳ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ବାସା ଜନ୍ମିଲେ। ଅତ୍ରିଙ୍କ ସେହି ପତ୍ନୀରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ହେଲେ।

Verse 28

भूत्वा रुद्रश्च दुर्वासा ब्रह्मतेजोविवर्द्धनः । चक्रे धर्मपरीक्षाञ्च बहूनां स दयापरः

ଦୁର୍ବାସା ରୂପେ ରୁଦ୍ର ହୋଇ ସେ ବ୍ରହ୍ମତେଜ ବଢ଼ାଇଲେ। ଅନେକଙ୍କ ଧର୍ମପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଦା ଦୟାପର ରହିଲେ।

Verse 29

सूर्यवंशे समुत्पन्नो योऽम्बरीषो नृपोऽभवत् । तत्परीक्षामकार्षीत्स तां शृणु त्वं मुनीश्वर

ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶରେ ଅମ୍ବରୀଷ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଜନ୍ମିଲେ। ସେ (ସେଇ ବିଷୟର) ପରୀକ୍ଷା କଲେ; ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ସେ କଥା ଶୁଣ।

Verse 30

सोऽम्बरीषो नृपवरः सप्तद्वीपरसापतिः । नियमं हि चकारासावेकादश्या व्रते दृढम्

ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ଭୂମିର ଅଧିପତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ନିୟମ ପାଳନ କଲେ।

Verse 31

एकादश्या व्रतं कृत्वा द्वादश्यां चैव पारणाम् । करिष्यामीति सुदृढसंकल्पस्तु नराधिपः

ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପାରଣ କରିବି—ଏହି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନରାଧିପ କଲେ।

Verse 32

ज्ञात्वा तन्नियमन्तस्य दुर्वासा मुनिसत्तमः । तदन्तिकं गतश्शिष्यैर्बहुभिश्शंकरांशजः

ତାଙ୍କର ନିୟମ ଜାଣି, ଶଙ୍କରାଂଶଜ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ବାସା ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 33

पारणे द्वादशीं स्वल्पां ज्ञात्वा यावत्स भोजनम् । कर्त्तुं व्यवसितस्तावदागतं स न्यमन्त्रयत्

ପାରଣ ପାଇଁ ଦ୍ୱାଦଶୀର ଅଳ୍ପ ସମୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ବୋଲି ଜାଣି, ସେହି ସୀମିତ ସମୟରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସିଥିବା ଅତିଥିଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।

Verse 34

ततः स्नानार्थमगमद्दुर्वासाः शिष्यसंयुतः । विलम्बं कृतवांस्तत्र परीक्षार्थं मुनिर्बहु

ତାପରେ ଦୁର୍ବାସା ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେଇ ମୁନି ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ବିଳମ୍ବ କଲେ।

Verse 35

धर्मविघ्नं तदा ज्ञात्वा स नृपः शास्त्रशासनात् । जलम्प्राश्यास्थितस्तत्र तदागमनकांक्षया

ସେତେବେଳେ ଧର୍ମରେ ବିଘ୍ନ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣି, ସେଇ ରାଜା ଶାସ୍ତ୍ରବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଚମନ କରି, ସେମାନଙ୍କ ଆଗମନକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ସେଠାରେ ରହିଲେ।

Verse 36

एतस्मिन्नन्तरे तत्र दुर्वासा मुनिरागतः । कृताशनं नृपं ज्ञात्वा परीक्षार्थं धृताकृतिः

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଠାକୁ ମୁନି ଦୁର୍ବାସା ଆସିଲେ। ରାଜା ଭୋଜନ କରିସାରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ପରୀକ୍ଷାର୍ଥେ ସେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 37

चुक्रोधाति नृपे तस्मिन्परीक्षार्थं वृषस्य सः । प्रोवाच वचनन्तूग्रं स मुनिश्शंकरांशजः

ବୃଷ (ଧର୍ମ)ର ଦୃଢତା ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ, ଶଙ୍କରାଂଶଜ ସେଇ ମୁନି ସେ ରାଜାଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ଓ କଠୋର ବଚନ କହିଲେ।

Verse 38

दुर्वासा उवाच । मां निमन्त्र्य नृपाभोज्य जलं पीतन्त्वयाधम । दर्शयामि फलं तस्य दुष्टदण्डधरो ह्यहम्

ଦୁର୍ବାସା କହିଲେ— ହେ ଅଧମ! ମୋତେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି ରାଜୋପଚାରର ଜଳ ତୁମେ ନିଜେ ପିଇଦେଲ। ଏବେ ତାହାର ଫଳ ମୁଁ ଦେଖାଇବି; କାରଣ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ଦଣ୍ଡଧାରୀ।

Verse 39

इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षो नृपं दग्धुं समुद्यतः । समुत्तस्थौ द्रुतं चक्रं तत्स्थं रक्षार्थमैश्वरम्

ଏହିପରି କହି କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତନେତ୍ର ହୋଇ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଠିଲା। ସେହିକ୍ଷଣେ ରାଜରକ୍ଷାର୍ଥେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମ ଚକ୍ର ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଭବି ତଥା ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା।

Verse 40

प्रजज्वालाति तं चक्रं मुनिं दग्धुं सुदर्शनम् । शिवरूपं तमज्ञात्वा शिवमायाविमोहितम्

ଶିବମାୟାରେ ବିମୋହିତ ହୋଇ ଏବଂ ସେ ମୁନି ଶିବସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ନ ଜାଣି, ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭାବେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।

Verse 41

एतस्मिन्नन्तरे व्योमवाण्युवाचाशरीरिणी । अम्बरीषम्महात्मानं ब्रह्मभक्तं च वैष्णवम्

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆକାଶରୁ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ କହିଲା— ‘ମହାତ୍ମା ଅମ୍ବରୀଷ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତ ଏବଂ ସତ୍ୟ ବୈଷ୍ଣବ’— ଏହିପରି ପ୍ରଶଂସା କଲା।

Verse 42

व्योमवाण्युवाच । सुदर्शनमिदं चक्रं हरये शम्भुनार्पितम् । शांतं कुरु प्रज्वलितमद्य दुर्वाससे नृप

ବ୍ୟୋମବାଣୀ କହିଲା— ‘ହେ ନୃପ! ଏହି ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଶମ୍ଭୁ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ। ଆଜି ଏହା ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭାବେ ଜ୍ୱଳୁଛି; ତେଣୁ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଏହାକୁ ଶାନ୍ତ କର।’

Verse 43

दुर्वासायं शिवः साक्षात्स चक्रं हरयेऽर्पितम् । एवं साधारणमुनिं न जानीहि नृपोत्तम

ଦୁର୍ବାସା ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ଅଟନ୍ତି; ସେଇ ଏହି ଚକ୍ରକୁ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ, ହେ ନୃପୋତ୍ତମ! ଏପରି ମୁନିଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ବୋଲି ଭାବିବ ନାହିଁ।

Verse 44

तव धर्मपरीक्षार्थमागतोऽयं मुनीश्वरः । शरणं याहि तस्याशु भविष्यत्यन्यथा लयः

ତୋର ଧର୍ମର ସତ୍ୟତା ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଏହି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସିଛନ୍ତି। ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେ; ନଚେତ୍ ନିଶ୍ଚୟ ବିନାଶ ହେବ।

Verse 45

नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्त्वा च नभोवाणी विरराम मुनीश्वर । अस्तावीत्स हरांशं तमम्बरीषोऽपि चादरात्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏପରି କହି ଆକାଶବାଣୀ ନିରବ ହେଲା। ତାପରେ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ମଧ୍ୟ ଆଦରଭକ୍ତିରେ ହର—ଶିବଙ୍କ ସେଇ ଅଂଶକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 46

अम्बरीष उवाच । यद्यस्ति दत्तमिष्टं च स्वधर्मो वा स्वनुष्ठितः । कुलं नो विप्रदैवं चेद्धरेरस्त्रं प्रशाम्यतु

ଅମ୍ବରୀଷ କହିଲେ—ମୋର ଦାନ-ଯଜ୍ଞରେ କିମ୍ବା ନିଷ୍ଠାରେ ପାଳିତ ସ୍ୱଧର୍ମରେ କିଛି ପୁଣ୍ୟ ଥାଏ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆମ କୁଳର ଦେବ-ରକ୍ଷକ ହୋଇଥାନ୍ତି—ତେବେ ହରିଙ୍କ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଶାନ୍ତ ହେଉ।

Verse 47

यदि नो भगवान्प्रीतो मद्भक्तो भक्तवत्सलः । सुदर्शनमिदं चास्त्रं प्रशाम्यतु विशेषतः

ଯଦି ଭଗବାନ ଆମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ—ଯିଏ ମୋର ଭକ୍ତ ଏବଂ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ—ତେବେ ଏହି ସୁଦର୍ଶନ ଅସ୍ତ୍ର ବିଶେଷତଃ ଶାନ୍ତ ହେଉ।

Verse 48

नन्दीश्वर उवाच । इति स्तुवति रुद्राग्रे शैवं चक्रं सुदर्शनम् । अशाम्यत्सर्वथा ज्ञात्वा तं शिवांशं सुलब्धधीः

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏପରି ସ୍ତୁତି କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୈବ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର କେବେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ। ସବୁକିଛି ସ୍ପଷ୍ଟ ଜାଣି ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଶିବଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି ବୁଝିଲେ।

Verse 49

अथाम्बरीषस्स नृपः प्रणनाम च तं मुनिम् । शिवावतारं संज्ञाय स्वपरीक्षार्थमागतम्

ତାପରେ ରାଜା ଅମ୍ବରୀଷ ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ନିଜ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିଥିବା ଶିବାବତାର ବୋଲି ଜାଣି, ରାଜା ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କଲେ।

Verse 50

सुप्रसन्नो बभूवाथ स मुनिः शंकरांशजः । भुक्त्वा तस्मै वरं दत्त्वा स्वाभीष्टं स्वालयं ययौ

ତାପରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅଂଶଜ ସେଇ ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେଇ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ସ୍ୱଧାମକୁ ଗଲେ।

Verse 51

अम्बरीषपरीक्षायां दुर्वासश्चरितम्मुने । प्रोक्तामन्यच्चरित्रन्त्वं शृणु तस्य मुनीश्वर

ହେ ମୁନି, ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଆଚରଣ ପୂର୍ବରୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଚରିତ୍ର ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 52

पुनर्दाशरथेश्चक्रे परीक्षां नियमेन वै । मुनिरूपेण कालेन यः कृतो नियमो मुने

ପୁନର୍ବାର ସେ ଦାଶରଥିଙ୍କ ପ୍ରଭୁ (ରାମ)ଙ୍କୁ ନିୟମାନୁସାରେ ପରୀକ୍ଷା କଲେ। ହେ ମୁନି, କାଳ ମୁନିରୂପ ଧାରଣ କରି ଯେ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲା, ସେଇ ନିୟମ ଏଠାରେ ପାଳିତ ହେଲା।

Verse 53

तदैव मुनिना तेन सौमित्रिः प्रेषितो हठात् । तन्तत्याज द्रुतं रामो बन्धुं पणवशान्मुने

ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ମୁନି ହଠାତ୍ ସୌମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ)ଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣ କଲେ। ହେ ମୁନେ, ଦୈବବଳରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ ରାମ ଶୀଘ୍ର ସେ ବନ୍ଧୁକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ॥

Verse 54

सा कथा विहिता लोके मुनिभिर्बहुधोदिता । नातो मे विस्तरात्प्रोक्ता ज्ञाता यत्सर्वधा बुधैः

ସେଇ ପବିତ୍ର କଥା ଲୋକେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନାନା ପ୍ରକାରେ ପ୍ରଚାରିତ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ବିସ୍ତାରେ କହିନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ସଦା ଜଣା।

Verse 55

नियमं सुदृढं दृष्ट्वा सुप्रसन्नोऽभवन्मुनिः । दुर्वासास्सुप्रसन्नात्मा वरन्तस्मै प्रदत्तवान्

ତାଙ୍କର ସୁଦୃଢ଼ ନିୟମ ଦେଖି ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ମହର୍ଷି ଦୁର୍ବାସା ମନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ।

Verse 56

श्रीकृष्णनियमस्यापि परीक्षां स चकार ह । तां शृणु त्वं मुनिश्रेष्ठ कथयामि कथां च ताम्

ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିୟମକୁ ମଧ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା କଲେ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ—ସେଇ ଘଟଣାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 57

ब्रह्मप्रार्थनया विष्णुर्वसुदेवसुतोऽभवत् । धराभारावतारार्थं साधूनां रक्षणाय च

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ବିଷ୍ଣୁ ବସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ; ପୃଥିବୀର ଭାର ହଟାଇବା ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ଅବତାର ନେଲେ।

Verse 58

हत्वा दुष्टान्महापापान् ब्रह्मद्रोहकरान्मलान् । ररक्ष निखिलान्साधून्ब्राह्मणान्कृष्णनामभाक्

ମହାପାପୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ରୋହୀ ଓ ଆଚରଣରେ ମଲିନ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ବଧ କରି, ‘କୃଷ୍ଣ’ ନାମଧାରୀ ସେ ସମସ୍ତ ସାଧୁଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିଲେ।

Verse 59

ब्रह्मभक्तिं चकाराति स कृष्णो वसुदेवजः । नित्यं हि भोजयामास सुरसान्ब्राह्मणान्बहून्

ବସୁଦେବପୁତ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପରବ୍ରହ୍ମରେ ଭକ୍ତି କଲେ ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଦେବତୁଲ୍ୟ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉଥିଲେ।

Verse 60

ब्रह्मभक्तो विशेषेण कृष्णश्चेति प्रथामगात । संद्रष्टुकामस्स मुनिः कृष्णान्तिकमगान्मुने

ସେ ‘କୃଷ୍ଣ’ ନାମରେ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ବ୍ରହ୍ମଭକ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ସେ ମୁନି, ହେ ମୁନେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

Verse 61

रुक्मणीसहितं कृष्णं सन्नं कृत्वा रथे स्वयम् । संयोज्य संस्थितो वाहं सुप्रसन्न उवाह तम्

ରୁକ୍ମିଣୀ ସହିତ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ରଥରେ ଭଲଭାବେ ବସାଇ ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଲଗାମ ଧରିଲି; ଯଥାବିଧି ଯୋଡ଼ି ସଜ୍ଜ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ାଇ, ପରମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଗେଇ ନେଲି।

Verse 62

मुनी रथात्समुत्तीर्य दृष्ट्वा तां दृढताम्पराम् । तस्मै भूत्वा सुप्रसन्नो वज्राङ्गत्ववरन्ददौ

ସେଇ ପରମ ଦୃଢତା ଦେଖି ମୁନି ରଥରୁ ଅବତରିଲେ; ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ବଜ୍ରସମ ଦେହର ବର ଦେଲେ।

Verse 63

द्युनद्यामेकदा स्नानं कुर्वन्नग्नो बभूव ह । लज्जितोभून्मुनिश्रेष्ठो दुर्वासाः कौतुकी मुने

ଏକଦା ଦିବ୍ୟ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବାବେଳେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁର୍ବାସା ହଠାତ୍ ନଗ୍ନ ହୋଇଗଲେ; ଏବଂ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ—ହେ ମୁନେ—ସେ କୌତୁକୀ ସ୍ୱଭାବର।

Verse 64

तज्ज्ञात्वा द्रौपदी स्नानं कुर्वती तत्र चादरात् । तल्लज्जां छादयामास भिन्नस्वाञ्चलदानतः

ଏହା ଜାଣି ଦ୍ରୌପଦୀ ସେଠାରେ ଆଦରସହ ସ୍ନାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଢିଲା ପଡ଼ିଥିବା ନିଜ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇ (ସଜାଇ) ନିଜ ଲଜ୍ଜା ଢାକିଲେ।

Verse 65

तदादाय प्रवाहेनागतं स्वनिकटं मुनिः । तेनाच्छाद्य स्वगुह्यं च तस्यै तुष्टो बभूव सः

ପ୍ରବାହରେ ଆସି ନିଜ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ସେହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ମୁନି ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତାହାଦ୍ୱାରା ନିଜ ଗୁହ୍ୟାଙ୍ଗ ଢାକି ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 66

द्रौपद्यै च वरम्प्रादात्तदञ्चलविवर्द्धनम् । पाण्डवान्सुखिनश्चक्रे द्रौपदी तद्वरात्पुनः

ସେ ମୁନି ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ବର ଦେଲେ—ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳର ଅକ୍ଷୟ ବୃଦ୍ଧି। ସେହି ବରବଳରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ପୁନଃ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ସୁଖୀ କଲେ।

Verse 67

हंसडिम्भौ नृपौ कौचित्सावमानकरौ खलौ । दत्त्वा निदेशं च हरेर्नाशयामास स प्रभुः

ହଂସ ଓ ଡିମ୍ଭ ନାମକ ସେଇ ଦୁଇ ରାଜା ଅବମାନକାରୀ ଦୁଷ୍ଟ ଥିଲେ; ହରିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ନାଶ କଲେ।

Verse 68

ब्रह्मतेजोविशेषेण स्थापयामास भूतले । संन्यासपद्धतिञ्चैव यथाशास्त्र विधिक्रमम्

ବ୍ରହ୍ମତେଜର ବିଶେଷ ଦୀପ୍ତିରେ ସେ ତାହାକୁ ପୃଥିବୀରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧି-କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ପଦ୍ଧତିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 69

बहूनुद्धारयामास सूपदेशं विबोध्य च । ज्ञानं दत्त्वा विशेषेण बहून्मुक्तांश्चकार सः

ସେ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶରେ ଅନେକଙ୍କୁ ବୋଧିତ କରି ଉଦ୍ଧାର କଲେ; ଏବଂ ବିଶେଷ ଭାବେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଅନେକଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିଲେ।

Verse 70

इत्थं चक्रे स दुर्वासा विचित्रं चरितम्बहु । धन्यं यशस्यमायुष्यं शृण्वतस्सर्वकामदम्

ଏହିପରି ମୁନି ଦୁର୍ବାସା ବହୁ ବିଚିତ୍ର ଚରିତ କରିଥିଲେ। ଏହି ପୁଣ୍ୟକଥା ମଙ୍ଗଳଦାୟିନୀ, ଯଶଦାୟିନୀ ଓ ଆୟୁବର୍ଦ୍ଧକ; ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣୁଥିବାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମସମ୍ମତ କାମନା ପୂରଣ କରେ।

Verse 71

य इदं शृणुयाद्भक्त्या दुर्वासश्चरितम्मुदा । श्रावयेद्वा परां यश्च स सुखीह परत्र च

ଯେ ଭକ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଏହି ଦୁର୍ବାସା-ଚରିତ ଶୁଣେ, ଏବଂ ଯେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଏ—ସେ ଇହଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ସୁଖୀ ହୁଏ।