Gṛhapati’s Vow: Turning Grief into Mṛtyuñjaya–Mahākāla Sādhana (गृहपतेः प्रतिज्ञा—मृत्युंजय-महाकालजपः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଘରେ ବିଶ୍ୱାନର ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶୁଚିଷ୍ମତୀ ତୀବ୍ର ଶୋକ‑ଭୟରେ ବିଲାପ କରି ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି; ଦେହରେ କମ୍ପନ ଆଦି ଆଘାତ‑ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୃହପତି—ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅଂଶଜ—ସଚେତନ ହୋଇ କାରଣ ପଚାରେ ଏବଂ ଘଟଣାକୁ ଧାର୍ମିକ ଆଶ୍ୱାସନରେ ପରିଣତ କରେ। ଭକ୍ତଚରଣ‑ରେଣୁର ପବିତ୍ରତା ଓ ନିଜ ଦୃଢ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଳରେ ସେ କହେ—‘ମୃତ୍ୟୁକୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ହେବ’ ଏମିତି ସାଧନା କରିବି: ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ପୂଜା ଓ ମହାକାଳ ଜପ। ଏହି ସତ୍ୟକୁ ସେ ପିତା‑ମାତାଙ୍କୁ ଜଣାଏ; ଶୋକ‑ପ୍ରେରଣା, ଶିବଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଜୟ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା‑ପୂଜା‑ଜପ ଉପଦେଶ ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ।
Shlokas
Verse 1
नन्दीश्वर उवाच । विश्वानरस्सपत्नीकस्तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् । तदेवम्मन्यमानोभूद्वज्रपातं सुदारुणम्
ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ବିଶ୍ୱାନର ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହିତ ନାରଦଙ୍କ କଥିତ ବଚନ ଶୁଣିଲା। ସେହିପରି ଭାବି ସେ ବଜ୍ରପାତ ସମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଆଘାତରେ ପତିତ ହେଲା।
Verse 2
हा हतोस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् । मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः
“ହା, ମୁଁ ହତ ହେଲି!” ବୋଲି କହି ସେ ନିଜ ଛାତି ପିଟିଲା; ପୁତ୍ରଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଗଭୀର ମୂର୍ଛା ପାଇଲା।
Verse 3
शुचिष्मत्यपि दुःखार्त्ता रुरोदातीव दुस्सहम् । अतिस्वरेण हारावैरत्यन्तं व्याकुलेन्द्रिया
ସ୍ୱଭାବତଃ ପବିତ୍ର ଓ ଦୀପ୍ତିମତୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ବିଲାପ କରି କାନ୍ଦିପକାଇଲା; ଶୋକର ଉଥଳପାଥଳରେ ତାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।
Verse 4
श्रुत्वार्त्तनादमिति विश्वनरोपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किंत्विति किं किमेतत् । उच्चैर्वदन् गृहपतिः क्व स मे बहिस्थः प्राणोन्तरात्मनिलयस्सकलेंद्रियेशः
ସେଇ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱନର ମଧ୍ୟ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି ଉଠିଲା ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ କହିଲା—“ଏହା କ’ଣ? କ’ଣ ଘଟିଲା?” ପରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଡାକିଲା—“ମୋ ଗୃହପତି କେଉଁଠି? ବାହାରେ ଥିବା ସେ କେଉଁଠି? ସେଇ ତ ପ୍ରାଣ, ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ନିବାସ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଈଶ୍ୱର।”
Verse 5
ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ । स्मित्वोवाच गृहपस्सबालश्शंकरांशजः
ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲା ଯେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତା ଗଭୀର ଶୋକରେ ଆବୃତ। ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅଂଶସ୍ୱରୂପ ସେଇ ବାଳକ ହସି, ଗୃହପତି ପରି କଥା କହିଲା।
Verse 6
गृहपतिरुवाच । हे मातस्तात किं जातं कारणन्तद्वदाधुना । किमर्थं रुदितोऽत्यर्थं त्रासस्तादृक्कुतो हि वाम्
ଗୃହପତି କହିଲା—“ହେ ମା, ହେ ବାପା! କ’ଣ ଘଟିଲା? ତାହାର କାରଣ ଏବେଇ କୁହ। ତୁମେ ଦୁହେଁ ଏତେ ଅଧିକ କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ? ଏପରି ଭୟ ତୁମମାନଙ୍କ ମନରେ କେଉଁଠୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା?”
Verse 7
न मां कृतवपुस्त्राणम्भवच्चरणरेणुभिः । कालः कलयितुं शक्तो वराकीं चिञ्चलाल्पिका
ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରଜରେ ଶରଣ ନେଇ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇଛି; ତେଣୁ କାଳ ମୋତେ ଗ୍ରସିପାରେ ନାହିଁ—ସେ ଦୀନ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ତୁଚ୍ଛ।
Verse 8
प्रतिज्ञां शृणुतान्तातौ यदि वान्तनयो ह्यहम् । करिष्येहं तथा येन मृत्युस्त्रस्तो भविष्यति
ହେ ପ୍ରିୟ ପିତାମାତା, ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯଦି ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଆପଣମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତେବେ ମୁଁ ଏମିତି କରିବି ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେବ।
Verse 9
मृत्युंजयं समाराध्य गर्वज्ञं सर्वदं सताम् । जपिष्यामि महाकालं सत्यं तातौ वदाम्यहम्
ସତ୍ଜନଙ୍କୁ ସର୍ବଦାନକର୍ତ୍ତା ଓ ଗର୍ବକୁ ଦମନ କରୁଥିବା ଶ୍ରୀମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କରି ମୁଁ ମହାକାଳଙ୍କ ନାମ ଜପିବି। ହେ ପିତା, ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
Verse 10
नन्दीश्वर उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य जारितौ द्विजदम्पती । अकालमृतवर्षौघैर्गततापौ तदोचतुः
ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅକାଳମୃତ୍ୟୁର ବର୍ଷାପ୍ରବାହରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତି ଶୋକମୁକ୍ତ ହେଲେ; ତାପରେ ସେମାନେ କହିଲେ।
Verse 11
द्विजदम्पती ऊचतुः । पुनर्ब्रूहि पुनर्ब्रूहि कीदृक्कीदृक् पुनर्वद । कालः कलयितुन्नालं वराकी चञ्चलास्ति का
ଦ୍ୱିଜ ଦମ୍ପତି କହିଲେ—“ପୁଣି କହ, ପୁଣି କହ; ସେ କିପରି, ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ପୁନର୍ବାର ବର୍ଣ୍ଣନା କର। ତାହାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିମାଣ କାଳ ମଧ୍ୟ ମାପିପାରେ ନାହିଁ; ତେବେ କେଉଁ ଦୀନ ଚଞ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧି ତାହାରେ ସ୍ଥିର ରହିବ?”
Verse 12
आवयोस्तापनाशाय महोपायस्त्वयेरितः । मृत्युंजयाख्यदेवस्य समाराधनलक्षणः
ଆମ ଦୁହେଁଙ୍କ ତାପ-ପୀଡା ନାଶ ପାଇଁ ତୁମେ ଏକ ମହୋପାୟ କହିଛ—ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ନାମକ ଦେବଙ୍କ ସମ୍ୟକ୍ ଆରାଧନାର ବିଧି-ଲକ୍ଷଣ।
Verse 13
तद्वच्च शरणं शम्भोर्नातः परतरं हि तत् । मनोरथपथातीत कारिणः पापहारिणः
ସେହିପରି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଶରଣ ଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେ ମନର କଳ୍ପିତ ପଥକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି ଏବଂ ପାପ ହରଣ କରନ୍ତି।
Verse 14
किन्न श्रुतन्त्वया तात श्वेतकेतुं यथा पुरा । पाशितं कालपाशेन ररक्ष त्रिपुरान्तकः
ହେ ତାତ! ତୁମେ କି ଶୁଣିନାହ—ପୁରାତନ କାଳରେ କାଳପାଶରେ ବନ୍ଧିତ ଶ୍ୱେତକେତୁଙ୍କୁ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଭଗବାନ ଶିବ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ।
Verse 15
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यवतारवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ‘ଗୃହପତ୍ୟାବତାରବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 16
क्षीरोदमथनोद्भूतं प्रलयानलसन्निभम् । पीत्वा हलाहलं घोरमरक्षद्भुवनत्रयम्
କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ହାଲାହଲ ବିଷକୁ ଶିବ ପାନ କରି ତ୍ରିଭୁବନକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 17
जलंधरं महादर्पं हृतत्रैलोक्यसम्पदम् । रुचिरांगुष्ठरेखोत्थ चक्रेण निजघान यः
ଯିଏ ମହାଦର୍ପୀ, ତ୍ରିଲୋକର ସମ୍ପଦ ହରଣକାରୀ ଜଲନ୍ଧରକୁ ନିଜ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠରେଖାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ରୁଚିର ଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ନିହତ କଲେ।
Verse 18
य एकेषु निपातोत्थज्वलनैस्त्रिपुरम्पुरा । त्रैलोक्यैश्वर्यसम्मूढं शोषयामास भानुना
ଯିଏ ପୂର୍ବକାଳରେ ନିଜ ଶକ୍ତିର ଆଘାତରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଜ୍ୱାଳାଦ୍ୱାରା, ତ୍ରିଲୋକର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ-ବୈଭବରେ ମୋହିତ ତ୍ରିପୁରକୁ ଶୋଷିଦେଲେ।
Verse 19
कामं दृष्टिनिपातेन त्रैलोक्यविजयोर्जितम् । निनायानंगपदवीं वीक्ष्यमाणेष्वजादिषु
କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିପାତମାତ୍ରେ ସେ ତ୍ରିଲୋକବିଜୟରେ ବଳବାନ ହୋଇଥିବା କାମକୁ ଦମନ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ତାକୁ ଅନଙ୍ଗ—ଦେହରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଲେ।
Verse 20
तम्ब्रह्माद्यैककर्तारम्मेघवाहनमच्युतम् । प्रयाहि पुत्र शरणं विश्वरक्षामणिं शिवम्
ହେ ପୁତ୍ର, ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଅ—ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଆଦିକର୍ତ୍ତା, ଅଚ୍ୟୁତ, ମେଘବାହନ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରକ୍ଷାର ମଣି ସ୍ୱରୂପ।
Verse 21
नन्दीश्वर उवाच । पित्रोरनुज्ञाम्प्राप्येति प्रणम्य चरणौ तयोः । प्रादक्षिण्यमुपावृत्य बह्वाश्वास्य विनिर्ययौ
ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ପିତାମାତାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରଣାମ କଲା। ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ବହୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 22
सम्प्राप्य काशीं दुष्प्रापाम्ब्रह्मनारायणादिभिः । महासंवर्त्तसन्तापहन्त्रीं विश्वेशपालिताम्
ସେମାନେ କାଶୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା, ନାରାୟଣ ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ସେହି ପବିତ୍ର ନଗରୀ ମହାସଂବର୍ତ୍ତ ପ୍ରଳୟର ଦାହତାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱେଶ (ଶିବ) ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ।
Verse 23
स्वर्धुन्या हारयष्ट्येव राजिता कण्ठभूमिषु । विचित्रगुणशालिन्या हरपत्न्या विराजिताम्
ତାଙ୍କ କଣ୍ଠଭୂମିରେ ସ୍ୱର୍ଗଗଙ୍ଗାର ହାର-ଯଷ୍ଟି ପରି ଶୋଭା ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା; ବିଚିତ୍ର ଗୁଣଶାଳିନୀ ହରପତ୍ନୀ ଅତି ତେଜରେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ।
Verse 24
तत्र प्राप्य स विप्रेशः प्राग्ययौ मणिकर्णिकाम् । तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरम्प्रभुम्
ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମଣିକର୍ଣିକାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର—ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିବଙ୍କ—ଦର୍ଶନ କଲେ।
Verse 25
साञ्जलिर्नतशीर्षोऽसौ महानन्दान्वितस्सुधीः । त्रैलोक्यप्राणसन्त्राणकारिणम्प्रणनाम ह
ସେ ସୁଧୀ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ମସ୍ତକ ନମାଇ, ମହାନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତ୍ରିଲୋକର ପ୍ରାଣକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରୁଥିବା ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 26
आलोक्यालोक्य तल्लिंगं तुतोष हृदये मुहुः । परमानंदकंदाढ्यं स्फुटमेतन्न संशयः
ସେଇ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖି ସେ ହୃଦୟରେ ବାରମ୍ବାର ତୃପ୍ତ ହେଲେ। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପରମାନନ୍ଦର ମୂଳସ୍ରୋତରେ ସମୃଦ୍ଧ।
Verse 27
अहो न मत्तो धन्योस्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । यदद्राक्षिषमद्याहं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्
ଆହା! ଚରାଚର ସହିତ ତ୍ରିଲୋକରେ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ଧନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ, କାରଣ ଆଜି ମୁଁ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲି।
Verse 28
मम भाग्योदयायैव नारदेन महर्षिणा । पुरागत्य तथोक्तं यत्कृतकृत्योस्म्यहन्ततः
ମୋର ଭାଗ୍ୟୋଦୟ ପାଇଁ ମହର୍ଷି ନାରଦ ପୂର୍ବେ ଆସି ସେହିପରି କହିଥିଲେ; ତାହା ପରେ ମୁଁ ସତ୍ୟରେ କୃତକୃତ୍ୟ ହେଲି।
Verse 29
नन्दीश्वर उवाच । इत्यानन्दामृतरसैर्विधाय स हि पारणम् । ततश्शुभेह्नि संस्थाप्य लिंगं सर्व्वहितप्रदम्
ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏଭଳି ଆନନ୍ଦାମୃତରସମୟ ନିବେଦନରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାରଣ କଲେ। ପରେ ଶୁଭ ଦିନରେ ସର୍ବହିତପ୍ରଦ ଲିଙ୍ଗକୁ ସଂସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 30
जग्राह नियमान्घोरान् दुष्करानकृतात्मभिः । अष्टोत्तरशतैः कुम्भैः पूर्णैर्गंगाम्भसा शुभैः
ସେ ଘୋର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯାହା ଅସଂଯତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଷ୍କର। ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଭ ଏକଶେ ଆଠ କୁମ୍ଭ ସହିତ ସେ ପୂଜା କଲେ।
Verse 31
संस्नाप्य वाससा पूतः पूतात्मा प्रत्यहं शिवम् । नीलोत्पलमयीम्मालां समर्पयति सोऽन्वहम्
ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ। ଏବଂ ସେ ନିତ୍ୟ ନୀଳ ପଦ୍ମମାଳା ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରେ।
Verse 32
अष्टाधिकसहस्रैस्तु सुमनोभिर्विनिर्मिताम् । स पक्षे वाथ वा मासे कन्दमूलफलाशनः
ସେହି ମାଳା ଆଠ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଷ୍ପରେ ନିର୍ମିତ ଥିଲା। କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଆହାର କରୁଥିବା ସାଧକ ଏହି ବ୍ରତକୁ ଏକ ପକ୍ଷ—କିମ୍ବା ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାସ—ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 33
शीर्णपर्णाशनैर्धीरः षण्मासं सम्बभूव सः । षण्मासं वायुभक्षोऽभूत्षण्मासं जल बिन्दुभुक्
ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଓ ସଂୟମୀ ହୋଇ ସେ ଛଅ ମାସ ଶୁଷ୍କ ଝରା ପତ୍ର ଖାଇ ରହିଲା। ପରେ ଛଅ ମାସ କେବଳ ବାୟୁ ଆହାର କଲା, ଏବଂ ଛଅ ମାସ ମାତ୍ର ଜଳବିନ୍ଦୁରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କଲା।
Verse 34
एवं वर्षवयस्तस्य व्यतिक्रान्तं महात्मनः । शिवैकमनसो विप्रास्तप्यमानस्य नारद
ହେ ନାରଦ! ଏଭଳି ଭାବେ ସେହି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ବିତିଗଲା, ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ—ତାଙ୍କର ମନ କେବଳ ଶିବରେ ଏକାଗ୍ର ଥିଲା।
Verse 35
जन्मतो द्वादशे वर्षे तद्वचो नारदेरितम् । सत्यं करिष्यन्निव तमभ्यगात्कुलिशायुधः
ଜନ୍ମର ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷରେ, ନାରଦ କହିଥିବା ବଚନକୁ ସତ୍ୟ କରିବା ପରି, ବଜ୍ରାୟୁଧଧାରୀ (ଇନ୍ଦ୍ର) ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
Verse 36
उवाच च वरं ब्रूहि दद्मि त्वन्मनसि स्थितम् । अहं शतक्रतुर्विप्र प्रसन्नोस्मि शुभव्रतैः
ସେ କହିଲେ—ବର ମାଗ; ତୋ ମନରେ ଯାହା ଅଛି, ସେହି ମୁଁ ଦେବି। ହେ ବିପ୍ର, ମୁଁ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର); ତୋ ଶୁଭବ୍ରତରେ ପ୍ରସନ୍ନ।
Verse 37
नन्दीश्वर उवाच । इत्याकर्ण्य महेन्द्रस्य वाक्यम्मुनिकुमारकः । उवाच मधुरन्धीरः कीर्तयन्मधुराक्षरम्
ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମୁନିଙ୍କ କୁମାର, ଧୀର ଓ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ, ମଧୁରାକ୍ଷର କୀର୍ତ୍ତନ କରି ମଧୁର ବାଣୀରେ ଉତ୍ତର ଦେଲା।
Verse 38
गृहपतिरुवाच । मघवन् वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम् । नाहं वृणे वरन्त्वत्तश्शंकरो वरदोऽस्ति मे
ଗୃହପତି କହିଲେ—ହେ ମଘବନ, ହେ ବୃତ୍ରହନ, ମୁଁ ତୁମକୁ କୁଲିଶପାଣି ଇନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ବର ଚାହେଁ ନାହିଁ; ମୋର ବରଦାତା କେବଳ ଶଙ୍କର।
Verse 39
इन्द्र उवाच । न मत्तश्शङ्करस्त्वन्यो देवदेवोऽस्म्यहं शिशो । विहाय बालिशत्वं त्वं वरं याचस्व मा चिरम्
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଶଙ୍କର ନାହିଁ; ହେ ଶିଶୁ, ମୁଁ ଦେବଦେବ। ତୋର ବାଳିଶ ମୂଢତା ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ର ବର ମାଗ, ବିଳମ୍ବ କରନି।
Verse 40
गृहपतिरुवाच । गच्छाहल्यापतेऽसाधो गोत्रारे पाकशासन । न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवान्तरं स्फुटम्
ଗୃହପତି କହିଲେ—ଚାଲିଯା, ଅହଲ୍ୟାପତେ ଦୁଷ୍ଟ! ଗୋତ୍ରଶତ୍ରୁ, ପାକଶାସନ! ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ପଶୁପତି ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେନି।
Verse 41
नन्दीश्वर उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा क्रोध संरक्तलोचनः । उद्यम्य कुलिशं घोरम्भीषयामास बालकम्
ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାହାର କଥା ଶୁଣି କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ସେ ଭୟଙ୍କର କୁଲିଶସଦୃଶ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ବାଳକକୁ ଭୟଭୀତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 42
स दृष्ट्वा बालको वज्रं विद्युज्ज्वाला समाकुलम् । स्मरन्नारद वाक्यं च मुमूर्च्छ भयविह्वलः
ବିଦ୍ୟୁତ୍-ଜ୍ୱାଳାରେ ଆକୁଳ ଥିବା ସେହି ବଜ୍ରକୁ ଦେଖି, ନାରଦଙ୍କ ବାକ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ବାଳକ ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ମୂର୍ଛିତ ହେଲା।
Verse 43
अथ गौरीपतिश्शम्भुराविरासीत्तपोनुदः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते स्पर्शैस्संजीवयन्निव
ତେବେ ଗୌରୀପତି ଶମ୍ଭୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ତପସ୍ୟାଜନିତ କ୍ଲେଶ ନାଶକ। ସେ କହିଲେ—“ଉଠ, ଉଠ; ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ,” ଯେପରି ପବିତ୍ର ସ୍ପର୍ଶରେ ଭକ୍ତକୁ ସଞ୍ଜୀବିତ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 44
उन्मील्य नेत्रकमले सुप्ते इव दिनक्षये । अपश्यदग्रे चोत्थाय शम्भुमर्कशताधिकम्
ଦିନକ୍ଷୟେ ସୁପ୍ତ ଇବ ସେ କମଳନେତ୍ର ଉନ୍ମୀଳି, ଉଠି ଆଗରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲା—ତାଙ୍କ ତେଜ ଶତ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ।
Verse 45
भाले लोचनमालोक्य कण्ठे कालं वृषध्वजम् । वामाङ्गसन्निविष्टाद्रितनयं चन्द्रशेखरम्
ଭାଳରେ ଲୋଚନ, କଣ୍ଠରେ ନୀଳଚିହ୍ନ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ବାମାଙ୍ଗରେ ଗିରିକନ୍ୟା ବିରାଜିତ—ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ତାଙ୍କ କୃପାମୟ ସଗୁଣ ରୂପରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ।
Verse 46
कपर्द्देन विराजन्तं त्रिशूलाजगवायुधम् । स्फुरत्कर्पूरगौरांगं परिणद्ध गजाजिनम्
ସେ ଜଟାଜୁଟରେ ବିରାଜିତ; ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ସର୍ପ ତାଙ୍କର ଆୟୁଧ। କର୍ପୂର-ସଦୃଶ ଗୌର ଦେହ ଝଲମଲ କରୁଥିଲା; ଗଜଚର୍ମରେ ସେ ପରିନଦ୍ଧ ଥିଲେ।
Verse 47
परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् । हर्षबाष्पाकुलासन्नकण्ठरोमाञ्चकञ्चुकः
ଗୁରୁବାକ୍ୟ ଓ ଆଗମପ୍ରମାଣରୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଜାଣି, ସେ ହର୍ଷାଶ୍ରୁରେ ଆକୁଳ ହେଲା; କଣ୍ଠ ଅଟକିଗଲା, ଦେହ ସାରା ରୋମାଞ୍ଚରେ ଢାକିଗଲା।
Verse 48
क्षणं च गिरिवत्तस्थौ चित्रकूटत्रिपुत्रकः । यथा तथा सुसम्पन्नो विस्मृत्यात्मानमेव च
କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଚିତ୍ରକୂଟ—ତ୍ରିପୁତ୍ରକ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ—ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲା। ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଗଲା।
Verse 49
न स्तोतुं न नमस्कर्तुं किञ्चिद्विज्ञप्तिमेव च । यदा स न शशाकालं तदा स्मित्वाह शङ्करः
ସେ ନ ସ୍ତୁତି କରିପାରିଲା, ନ ପ୍ରଣାମ କରିପାରିଲା, କିଛି ନିବେଦନ ମଧ୍ୟ କରିପାରିଲା ନାହିଁ; ସେତେବେଳେ ଶଙ୍କର ମୃଦୁ ହସି କହିଲେ।
Verse 50
ईश्वर उवाच । शिशो गृहपते शक्राद्वज्रोद्यतकरादहो । ज्ञात भीतोऽसि मा भैषीर्जिज्ञासा ते मया कृता
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଶିଶୁ, ହେ ଗୃହପତି! ଅହୋ, ଉଠାଇଥିବା ହାତରେ ବଜ୍ର ଧରିଥିବା ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)କୁ ଦେଖି ତୁମେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଛ—ମୁଁ ଜାଣିଛି। ଭୟ କରନି; ତୁମକୁ ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁଁ ଏହି ପରୀକ୍ଷା କରିଛି।
Verse 51
मम भक्तस्य नो शक्रो न वज्रं चान्तकोऽपि च । प्रभवेदिन्द्ररूपेण मयैव त्वम्विभीषितः
ମୋ ଭକ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ନ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର), ନ ତାଙ୍କର ବଜ୍ର, ନ ଅନ୍ତକ (ମୃତ୍ୟୁ) କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ। ଇନ୍ଦ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି ମୁଁ ହିଁ ତୁମକୁ ଭୟଭୀତ କରିଥିଲି।
Verse 52
वरन्ददामि ते भद्र त्वमग्निपदभाग्भव । सर्वेषामेव देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि
ହେ ଭଦ୍ର! ମୁଁ ତୁମକୁ ବର ଦେଉଛି—ତୁମେ ଅଗ୍ନିପଦର ଭାଗୀ ହେଉ। ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ବରଦାତା ହେବ।
Verse 53
सर्वेषामेव भूतानां त्वमग्नेऽन्तश्चरो भव । धर्मराजेन्द्रयोर्मध्ये दिगीशो राज्यमाप्नुहि
ହେ ଅଗ୍ନେ! ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ବିଚରୁଥିବା ସାକ୍ଷୀ ହେଉ। ଧର୍ମରାଜ (ଯମ) ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିଗୀଶ ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କର।
Verse 54
त्वयेदं स्थापितं लिंगं तव नाम्ना भविष्यति । अग्नीश्वर इति ख्यातं सर्वतेजोविबृंहणम्
ଏହି ଲିଙ୍ଗ ତୁମେ ସ୍ଥାପନ କରିଛ; ତେଣୁ ଏହା ତୁମ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ। ଏହା ‘ଅଗ୍ନୀଶ୍ୱର’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ ହେବ—ସମସ୍ତ ତେଜକୁ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା।
Verse 55
अग्नीश्वरस्य भक्तानां न भयं विद्युदग्निभिः । अग्निमांद्यभयं नैव नाकालमरणं क्वचित्
ଅଗ୍ନୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିରୁ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ (ଜଠରାଗ୍ନି/ତେଜ କ୍ଷୟ) ଭୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 56
अग्नीश्वरं समभ्यर्च्य काश्यां सर्वसमृद्धिदम् । अन्यत्रापि मृतो दैवाद्वह्निलोके महीयते
କାଶୀରେ ସର୍ବସମୃଦ୍ଧିଦାତା ଅଗ୍ନୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆରାଧନା କଲେ, ଦୈବବଶେ ଅନ୍ୟତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ବହ୍ନିଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ।
Verse 57
नन्दीश्वर उवाच । इत्युक्तानीय तद्बन्धून्पित्रोश्च परिपश्यतोः । दिक्पतित्वेऽभिषिच्याग्निं तत्र लिंगे शिवोऽविशत्
ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେ ତାହାର ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲା; ପିତାମାତା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦିକ୍ପତିତ୍ୱରେ ଅଭିଷେକ କରି, ଶିବ ସେହି ଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 58
इत्थमग्न्यवतारस्ते वर्णितो मे जनार्दनः । नाम्ना गृहपतिस्तात शंकरस्य परात्मनः
ହେ ଜନାର୍ଦନ, ଏପରି ଭାବେ ଅଗ୍ନିରୂପେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅବତାରକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ପ୍ରିୟ ତାତ, ସେ ପରମାତ୍ମା ଶଙ୍କର ‘ଗୃହପତି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।
Verse 59
चित्रहोत्रपुरी रम्या सुखदार्चिष्मती वरा । जातवेदसि ये भक्ता ते तत्र निवसन्ति वै
ଚିତ୍ରହୋତ୍ରପୁରୀ ରମଣୀୟ; ‘ସୁଖଦା’ ଓ ‘ଅର୍ଚ୍ଚିଷ୍ମତୀ’ ନାମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୀ। ଯେମାନେ ଜାତବେଦସ୍ (ଅଗ୍ନିଦେବ)ଙ୍କ ଭକ୍ତ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସେଠାରେ ବସନ୍ତି।
Verse 60
अग्निप्रवेशं ये कुर्य्युर्दृढसत्त्वा जितेन्द्रियाः । स्त्रियो वा सत्त्वसम्पन्नास्ते सर्व्वेप्यग्नितेजसः
ଯେମାନେ ଦୃଢ଼ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ହୋଇ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱସମ୍ପନ୍ନ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଗ୍ନିତେଜରେ ତେଜସ୍ବୀ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 61
अग्निहोत्ररता विप्राः स्थापिता ब्रह्मचारिणः । पश्चानिवर्त्तिनोऽप्येवमग्निलोकेग्निवर्चसः
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ରତ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ନିୟମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନାବର୍ତ୍ତକ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଲୋକ ପାଇ ଅଗ୍ନିତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 62
शीते शीतापनुत्त्यै यस्त्वेधोभारान्प्रयच्छति । कुर्य्यादग्नीष्टिकां वाथ स वसेदग्निसन्निधौ
ଶୀତକାଳରେ ଶୀତବେଦନା ନିବାରଣ ପାଇଁ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେ କାଠର ଭାର ଦାନ କରେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନୀଷ୍ଟିକା (ଅଗ୍ନିବେଦୀ) ତିଆରି କରେ, ସେ ଅଗ୍ନିସନ୍ନିଧିରେ ବସେ।
Verse 63
अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्य्याच्छ्रद्धयान्वितः । अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोग्निलोके महीयते
ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଅନାଥଙ୍କ ଅଗ୍ନିସଂସ୍କାର କରେ, କିମ୍ବା ଅଶକ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ୟକୁ କରାଏ, ସେ ଅଗ୍ନିଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ଓ ମହିମାନ୍ୱିତ ହୁଏ।
Verse 64
अग्निरेको द्विजातीनां निश्श्रेयसकरः परः । गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ଏକା ହିଁ ପରମ ନିଃଶ୍ରେୟସଦାତା। ଅଗ୍ନି ହିଁ ଗୁରୁ, ଅଗ୍ନି ହିଁ ଦେବ; ଅଗ୍ନି ହିଁ ବ୍ରତ ଓ ତୀର୍ଥ—ନିଶ୍ଚୟ ସବୁକିଛି ଅଗ୍ନି ଅଟେ।
Verse 65
अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् । पावनानि भवन्त्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः
ଅଗ୍ନିର ସଂସର୍ଗରେ ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ର ବସ୍ତୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ଅଗ୍ନି ‘ପାବକ’—ଶୋଧକ—ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 66
अन्तरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चयो ह्याशुशुक्षणिः । मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्
ଏହି ପ୍ରଭୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ସାକ୍ଷୀସ୍ୱରୂପ; ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଶୀଘ୍ର ଓ ଅଚ୍ୟୁତ। ସେ ଉଦରରେ ମାଂସଗ୍ରାସ ପଚାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କେବେ ମାତ୍ର ‘ମାଂସପେଶୀକା’ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 67
तैजसी शाम्भवी मूर्त्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका । कर्त्री हर्त्री पालयित्री विनैतां किं विलोक्यते
ତେଜସ୍ୱିନୀ ଶାମ୍ଭବୀ ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଦହନାତ୍ମିକା। ସେଇ କର୍ତ୍ରୀ, ହର୍ତ୍ରୀ ଓ ପାଳୟିତ୍ରୀ; ତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଲେ ସତ୍ୟରେ କ’ଣ ଦେଖାଯାଏ?
Verse 68
चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रन्त्रिभुवनेशितुः । अन्धे तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशनः
ଏହି ଚିତ୍ରଭାନୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍ ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ୱରଙ୍କ ନେତ୍ର। ତମୋମୟ ଅନ୍ଧ ଲୋକରେ ଏହା ବିନା ଆଲୋକ କିଏ ଦେବ?
Verse 69
धूपप्रदीपनैवेद्यपयोदधिघृतैक्षवम् । एतद्भुक्तं निषेवन्ते सर्वे दिवि दिवौकसः
ଶିବପୂଜାରେ ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ ସହିତ ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ ଓ ଇଖୁରସ ଅର୍ପିତ ହେଲେ, ସ୍ୱର୍ଗଲୋକର ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ସେହି ପ୍ରସାଦକୁ ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
A household is struck by intense grief and fear; Gṛhapati responds not with lamentation but with a theological claim enacted as practice: by worshipping Mṛtyuñjaya and performing Mahākāla japa, one confronts the very principle of death (kāla) under Śiva’s sovereignty.
The chapter codes a Shaiva inner logic: ‘Kāla’ is not merely an external event but a metaphysical constraint; invoking Mṛtyuñjaya/Mahākāla re-situates the practitioner in Śiva’s time-transcending reality. The ‘vow’ (pratijñā) functions as the stabilizing ritual container that converts emotional turbulence (śoka) into focused sādhana.
Mṛtyuñjaya and Mahākāla are central—Śiva as the healer-liberator who overcomes death and as the absolute lord of time. Gṛhapati is also presented as śaṃkarāṃśajaḥ, a Śiva-derived presence that mediates this power into the narrative world.