ब्राह्मणीमरणवर्णनम् (Account of the Brahmin Woman’s Death) — within Nandikeśvara-māhātmya

Verse 1

सूत उवाच । कालंजरे गिरौ दिव्ये नीलकण्ठो महेश्वरः । लिंगरूपस्सदा चैव भक्तानन्दप्रदः सदा

ସୂତ କହିଲେ—ଦିବ୍ୟ କାଳଞ୍ଜର ପର୍ବତରେ ନୀଳକଣ୍ଠ ମହେଶ୍ୱର ସଦା ଲିଙ୍ଗରୂପେ ବିରାଜିତ, ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 2

महिमा तस्य दिव्योस्ति श्रुतिस्मृतिप्रकीतितः । तीर्थं तदाख्यया तत्र स्नानात्पातकनाशकृत्

ତାହାର ମହିମା ଦିବ୍ୟ, ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ସେଠାରେ ତାହାର ନାମରେ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।

Verse 3

रेवातीरे यानि सन्ति शिवलिंगानि सुव्रताः । सर्वसौख्यकराणीह तेषां संख्या न विद्यते

ହେ ସୁବ୍ରତଧାରୀମାନେ, ରେବା ତଟରେ ଯେ ଶିବଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦାନ କରେ; ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଜଣା ନାହିଁ—ଗଣନା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

Verse 4

सा च रुद्रस्वरूपा हि दर्शनात्पापहारिका । तस्यां स्थिताश्च ये केचित्पाषाणाः शिवरूपिणः

ସେ ନିଶ୍ଚୟ ରୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପା; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଏବଂ ସେଠାରେ ଥିବା ଯେକୌଣସି ପାଷାଣ ମଧ୍ୟ ଶିବରୂପ—ଶିବଙ୍କ ପ୍ରକାଶ।

Verse 5

तथापि च प्रवक्ष्यामि यथान्यानि मुनीश्वराः । प्रधानशिवलिंगानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च

ତଥାପି, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ମୁଁ କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରଧାନ ଶିବଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ସେମାନେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 6

आर्तेश्वरसुनामा हि वर्तते पापहारकः । परमेश्वर इति ख्यातः सिंहेश्वर इति स्मृतः

ସେ ‘ଆର୍ତେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶୁଭନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ପାପହାରକ। ସେ ‘ପରମେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ ଏବଂ ‘ସିଂହେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।

Verse 7

शर्मेशश्च तथा चात्र कुमारेश्वर एव च । पुण्डरीकेश्वरः ख्यातो मण्डपेश्वर एव च

ଏଠାରେ ‘ଶର୍ମେଶ’ ଏବଂ ‘କୁମାରେଶ୍ୱର’ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି; ‘ପୁଣ୍ଡରୀକେଶ୍ୱର’ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ‘ମଣ୍ଡପେଶ୍ୱର’ ମଧ୍ୟ।

Verse 8

तीक्ष्णेशनामा तत्रासीद्दर्शनात्पापहारकः । धुंधुरेश्वरनामासीत्पापहा नर्मदातटे

ସେଠାରେ ‘ତୀକ୍ଷ୍ଣେଶ’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ଥିଲା; ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପ ନଶେ। ନର୍ମଦାତଟେ ‘ଧୁଂଧୁରେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଥିଲା, ସେହିଁ ପାପହର।

Verse 9

शूलेश्वर इति ख्यातस्तथा कुंभेश्वरः स्मृतः । कुबेरेश्वरनामापि तथा सोमेश्वरः स्मृतः

ସେ ‘ଶୂଲେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ; ‘କୁମ୍ଭେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ। ‘କୁବେରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ, ଏବଂ ‘ସୋମେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।

Verse 10

नीलकण्ठो मंगलेशो मंगलायतनो महान् । महाकपीश्वरो देवः स्थापितो हि हनूमता

ନୀଳକଣ୍ଠ, ମଙ୍ଗଳେଶ, ମଙ୍ଗଳର ମହା ଆଶ୍ରୟ—ସେଇ ଦେବ ମହାକପୀଶ୍ୱର ହନୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ।

Verse 11

ततश्च नंदिको देवो हत्याकोटिनिवारकः । सर्वकामार्थदश्चैव मोक्षदो हि प्रकीर्तित

ତାପରେ ଦେବ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ କୋଟି କୋଟି ମହାପାପ ନିବାରକ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି; ସେ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଫଳ ଦେଇ ମୋକ୍ଷଦାତା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 12

नन्दीकेशं च यश्चैव पूजयेत्परया मुदा । नित्यं तस्याखिला सिद्धिर्भविष्यति न संशयः

ଯେ କେହି ନିତ୍ୟ ପରମ ଭକ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦସହିତ ନନ୍ଦୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ତାହାର ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 13

तत्र तीरे च यः स्नाति रेवायां मुनिसत्तमाः । तस्य कामाश्च सिध्यन्ति सर्वं पापं विनश्यति

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଯେ କେହି ସେଠାରେ ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀତଟରେ ସ୍ନାନ କରେ, ତାହାର ଯଥୋଚିତ କାମନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ବିନଶିଯାଏ।

Verse 14

ऋषय ऊचुः । एवं तस्य च माहात्म्यं कथं तत्र महामते । नन्दिकेशस्य कृपया कथ्यतां च त्वयाधुना

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହାମତେ! ସେହି ପବିତ୍ର ପ୍ରକଟିର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସେଠାରେ ଏଭଳି କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା? ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ଏବେ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।

Verse 15

सूत उवाच । सम्यक्पृष्टं भवद्भिश्च कथयामि यथाश्रुतम् । शौनकाद्याश्च मुनयः सर्वे हि शृणुतादरात्

ସୂତ କହିଲେ—ଆପଣମାନେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି ସେପରି କହୁଛି। ଶୌନକାଦି ମୁନିମାନେ ଓ ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଦର ସହିତ ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 16

पुरा युधिष्ठिरेणैव पृष्टश्च ऋषिसत्तमः । यथोवाच तथा वच्मि भवत्स्नेहानुसारतः

ପୂର୍ବେ ସ୍ୱୟଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ସେ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ତେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ କହୁଛି।

Verse 17

रेवायाः पश्चिमे तीरे कर्णिकी नाम वै पुरी । विराजते सुशोभाढ्या चतुर्वर्णसमाकुला

ରେବା ନଦୀର ପଶ୍ଚିମ ତଟରେ ‘କର୍ଣିକୀ’ ନାମକ ଏକ ପୁରୀ ବିରାଜିତ। ସେ ଅତି ଶୋଭାମୟ ଏବଂ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନେ ଭରିଥାନ୍ତି।

Verse 18

तत्र द्विजवरः कश्चिदुत्तस्य कुलसम्भवः । काश्यां गतश्च पुत्राभ्यामर्पयित्वा स्वपत्निकाम्

ସେଠାରେ ଉତ୍ତ ବଂଶଜ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ। ସେ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କ ହସ୍ତେ ସମର୍ପଣ କରି କାଶୀକୁ ଗଲେ।

Verse 19

तत्रैव स मृतो विप्रः पुत्राभ्यां च श्रुतन्तदा । तदीयं चैव तत्कृत्यं चक्राते पुत्रकावुभौ

ସେଠାରେଇ ସେ ବିପ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ତାହାର ସମ୍ବାଦ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ସେତେବେଳେ ଶୁଣିଲେ। ସେଇ ଦୁଇ ପୁଅ ତାଙ୍କର ଯଥାବିଧି ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କ୍ରିୟା କଲେ।

Verse 20

पत्नी च पालयामास पुत्रौ पुत्रहितैषिणी । पुत्रौ च वर्जयित्वा च विभक्तं वै धनं तया

ପୁତ୍ରହିତେଷିଣୀ ପତ୍ନୀ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପାଳନ ଓ ରକ୍ଷା କଲା। ପରେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ରଖି ସେ ନିଜେ ଧନ ବିଭାଜନ କଲା।

Verse 21

स्वीयं च रक्षितं किंचिद्धनं मरणहेतवे । ततश्च द्विजपत्नी हि कियत्कालं मृता च सा

ମୃତ୍ୟୁକାର୍ଯ୍ୟ (ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି) ପାଇଁ ସେ ନିଜ ଧନରୁ କିଛି ଅଳ୍ପ ରଖିଲା। ତାପରେ ସେଇ ଦ୍ୱିଜପତ୍ନୀ କିଛି ସମୟ ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲା।

Verse 22

कदाचित्क्रियमाणा सा विविधं पुण्यमाचरत् । न मृता दैवयोगेन द्विजपत्नी च सा द्विजाः

କେବେ ଦୈବଯୋଗରେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ଆଚରଣ କଲା। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣପତ୍ନୀ ମରିଲା ନାହିଁ; ସେ ଜୀବିତ ରହିଲା।

Verse 23

यदा प्राणान्न मुमुचे माता दैवात्तयोश्च सा । तद्दृष्ट्वा जननीकष्टं पुत्रकावूचतुस्तदा

ଦୈବବଶତଃ ତାଙ୍କ ମାତା ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ଜନନୀଙ୍କ ଘୋର କଷ୍ଟ ଦେଖି ସେଇ ସମୟରେ ଦୁଇ ପୁତ୍ର କଥା କହିଲେ।

Verse 24

पुत्रावूचतुः । किं न्यूनं विद्यते मातः कष्टं यद्विद्यते महत् । व्रियतां तदृतं प्रीत्या तदावां करवावहे

ପୁତ୍ରଦ୍ୱୟ କହିଲେ—ମାତଃ, କି ଅଭାବ ଅଛି? କେଉଁ ମହା କଷ୍ଟ ବର୍ତ୍ତମାନ? ପ୍ରୀତିରେ ସତ୍ୟ କୁହ; ତାହା ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଆନନ୍ଦରେ କରିବୁ।

Verse 25

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वोक्तं तया तत्र न्यूनं तु विद्यते बहु । तदेव क्रियते चेद्वै सुखेन मरणं भवेत्

ସୂତ କହିଲେ—ସେଠାରେ ସେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି ଜଣାଗଲା ଯେ ଏଯାବତ୍ ବହୁତ କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି। ସେଇ ଉପଦେଶକୁ ଯଦି ନିଶ୍ଚୟରେ କରାଯାଏ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ସୁଖରେ ଶାନ୍ତିରେ ହୁଏ।

Verse 26

ज्येष्ठपुत्रश्च यस्तस्यास्तेनोक्तं कथ्यतान्त्वया । करिष्यामि तदेतद्धि तया च कथितन्तदा

ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଯାହା କହିଥିଲା, ସେ କଥା ତୁମେ ମୋତେ କହ। ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ ସେଇ କାମଟି ହିଁ କରିବି, କାରଣ ସେ ସମୟରେ ସେ ମଧ୍ୟ ସେଇ କଥା କହିଥିଲେ।

Verse 27

द्विजपत्न्युवाच । शृणु पुत्र वचः प्रीत्या पुरासीन्मे मनः स्पृहा । काश्यां गंतुं तथा नासीदिदानीं म्रियते पुनः

ଦ୍ୱିଜପତ୍ନୀ କହିଲେ—ପୁତ୍ର, ପ୍ରେମରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ ମୋ ମନରେ କାଶୀକୁ ଯିବାର ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଜାଗିଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ତେବେ ପୂରଣ ହୋଇନଥିଲା। ଏବେ ସେଇ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ପୁଣି ଫେରିଆସିଛି, ଯେପରି ମରି ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

Verse 28

ममास्थीनि त्वया पुत्र क्षेपणीयान्यतन्द्रितम् । गंगाजले शुभं तेद्य भविष्यति न संशयः

ପୁତ୍ର, ଅଳସ୍ୟ ନ କରି ମୋ ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ବିସର୍ଜନ କର। ଏହାଦ୍ୱାରା ଆଜି ତୋର ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ ହେବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 29

सूत उवाच । इत्युक्ते च तया मात्रा स ज्येष्ठतनयोब्रवीत् । मातरं मातृभक्तिस्तु सुव्रतां मरणोन्मुखीम्

ସୂତ କହିଲେ—ମାତା ଏପରି କହିବା ପରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲା—ଯିଏ ମାତୃଭକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ସୁବ୍ରତା ଏବଂ ଏବେ ମୃତ୍ୟୁମୁଖୀ ଥିଲେ।

Verse 30

पुत्र उवाच । मातस्त्वया सुखेनैव प्राणास्त्याज्या न संशयः । तव कार्यं पुरा कृत्वा पश्चात्कार्यं मदीयकम्

ପୁତ୍ର କହିଲା—ମାତା, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଶାନ୍ତିରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କର; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ପ୍ରଥମେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କର, ପରେ ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖ।

Verse 31

इति हस्ते जलं दत्त्वा यावत्पुत्रो गृहं गतः । तावत्सा च मृता तत्र हरस्मरणतत्परा

ଏହିପରି ତାଙ୍କ ହାତରେ ଜଳ ଦେଇ, ପୁତ୍ର ଘରକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ହିଁ ସେ ତଥାଏବ ହର-ସ୍ମରଣରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲା।

Verse 32

तस्याश्चैव तु यत्कृत्यं तत्सर्वं संविधाय सः । मासिकं कर्म कृत्वा तु गमनाय प्रचक्रमे

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା, ସେ ସବୁକୁ ସେ ଯଥାବିଧି ସଜାଇ ସମ୍ପନ୍ନ କଲା। ପରେ ମାସିକ କର୍ମ କରି ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 33

द्वयोः श्रेष्ठतमो यो वै सुवादो नाम विश्रुतः । तदस्थीनि समादाय निस्सृतस्तीर्थकाम्यया

ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତମ, ସେ ‘ସୁବାଦ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା। ସେ ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ତୀର୍ଥ-କାମନାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା।

Verse 34

संगृह्य सेवकं कंचित्तेनैव सहितस्तदा । आश्वास्य भार्य्यापुत्रांश्च मातुः प्रियचिकीर्षया

ତାପରେ ସେ ଜଣେ ସେବକକୁ ସଙ୍ଗେ ନେଇ, ତାଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲା।

Verse 35

श्राद्धदानादिकं भोज्यं कृत्वा विधिमनुत्तमम् । मंगलस्मरणं कृत्वा निर्जगाम गृहाद्द्विजः

ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଆଦି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭୋଜ୍ୟ-ଦାନକୁ ଅନୁତ୍ତମ ବିଧିରେ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ମଙ୍ଗଳସ୍ମରଣ (ପବିତ୍ର ଆହ୍ୱାନ) କରି ସେ ଦ୍ୱିଜ ଗୃହରୁ ବାହାରିଲେ।

Verse 36

तद्दिने योजनं गत्वा विंशति ग्रामके शुभे । उवासास्तं गते भानौ गृहे विप्रस्य कस्यचित्

ସେହି ଦିନେ ଏକ ଯୋଜନ ଯାଇ, କୁଡ଼ିଟି ଶୁଭ ଗ୍ରାମ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲାପରେ ସେ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ।

Verse 37

चक्रे सन्ध्यादिसत्कर्म स द्विजो विधिपूर्वकम् । स्तवादि कृतवांस्तत्र शंभोरद्भुतकर्मणः

ସେ ଦ୍ୱିଜ ବିଧିପୂର୍ବକ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆଦି ସତ୍କର୍ମ କଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମବାନ୍ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତବ ଆଦି ଭକ୍ତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ କଲେ।

Verse 38

सेवकेन तदा युक्तो ब्राह्मणः संस्थितस्तदा । यामिनी च गता तत्र मुहूर्तद्वयसंमिता

ତେବେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସେବକ ସହିତ ସେଠାରେ ରହିଲେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଦୁଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରିମିତ ରାତ୍ରି ଅତିତ ହେଲା।

Verse 39

एतस्मिन्नंतरे तत्रैकमाश्चर्य्यमभूत्तदा । शृणुतादरतस्तच्च मुनयो वो वदाम्यहम्

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଠାରେ ଏକ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ହେ ମୁନିମାନେ, ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶୁଣ; ମୁଁ ତୁମକୁ ତାହା କହୁଛି।