Śiva-jñāna and the Non-dual Vision of a Śiva-maya Universe (शिवज्ञानम्—सर्वं शिवमयम्)

Verse 1

सूत उवाच । श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम् । कथयामि महागुह्यं पर मुक्तिस्वरूपकम्

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଋଷିମାନେ, ସମସ୍ତେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଯେପରି ମୁଁ ଶୁଣିଛି ସେପରି ଶିବଜ୍ଞାନ କହୁଛି—ଏହା ମହାଗୁହ୍ୟ, ପରମ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ମୋକ୍ଷ।

Verse 2

कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च । एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्

ନାରଦ ଓ କୁମାରମାନେ, ତଥା ବ୍ୟାସ ଓ କପିଲ—ଏମାନଙ୍କ ସଭାରେ ସେମାନେ ସମ୍ୟକ୍ ବିଚାର କରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ପରେ ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 3

इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् । शिवः सर्वमयो ज्ञेयस्सर्वज्ञेन विपश्चिता

ଏହିପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ସଦା ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ—ସମଗ୍ର ଜଗତ ଶିବମୟ। ଶିବ ସର୍ବମୟ; ସର୍ବଜ୍ଞ ବିବେକୀ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना

ଯେପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ରଜତ ଆଦି ଧାତୁ ସହ ମିଶିଲେ ଏକ ମିଶ୍ରିତ ପଦାର୍ଥ ଭାବେ ଦିଶେ, ସେପରି (ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ) ଅନ୍ୟ ଉପାଧି-ସଂଯୋଗରେ ବୁଝାଯାଏ।

Verse 5

यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् । सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन

ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଯେତେବେଳେ ଉଦିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ସମଗ୍ର ପ୍ରକଟତା ଘଟେ। ସବୁକିଛି ସେଇ ଜାଣନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥରେ କେହି ଜାଣେ ନାହିଁ।

Verse 6

रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः । न तत्र च प्रविष्टोसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान्

ସେ (ରୂପ)କୁ ସ୍ୱୟଂ ରଚି, ଯେନେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ବୋଲି ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦୂରରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ପ୍ରକୃତରେ ସେ ତାହାରେ ପ୍ରବିଷ୍ଟ ନୁହେଁ—କାରଣ ସେ ନିର୍ମଳ, ନିର୍ଲିପ୍ତ, ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ।

Verse 7

यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिंबता । वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्

ଯେପରି ଜ୍ୟୋତି ଜଳ ଆଦିରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ଦିଶେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ ନାହିଁ; ସେପରି ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ସର୍ବତ୍ର ଭାସିଲେ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଅସଙ୍ଗ ରହି ପ୍ରବିଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 8

वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः । अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयम्पुनः

ବାସ୍ତବରେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ; ଶୁଭ କ୍ରମ ନିଜେ ନିଜେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମତଭେଦ ଯାହା ଦିଶେ, ସେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ—ପୁନଃ କେବଳ କଳ୍ପିତ ଦ୍ୱୈତ ମାତ୍ର।

Verse 9

दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते । परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते

ସମସ୍ତ ଦର୍ଶନରେ ମତଭେଦ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ବେଦାନ୍ତୀମାନେ ସଦା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅଦ୍ୱୈତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

Verse 10

स्वस्याप्यंशस्य जीवांशो ह्यविद्यामोहितो वशः । अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः

ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଂଶର ଜୀବାଂଶ ମଧ୍ୟ ଅବିଦ୍ୟାମୋହରେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ “ମୁଁ ଅନ୍ୟ” ବୋଲି ଜାଣେ। ସେହି ବିବେକରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବତ୍ୱ ପାଏ।

Verse 11

सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु । चेतनाचेतनेशोपि सर्वत्र शंकरस्स्वयम्

ଶିବ ସାକ୍ଷାତ୍ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଉଭୟଙ୍କ ଈଶ୍ୱର ଶଙ୍କର ହିଁ ସର୍ବତ୍ର ଆତ୍ମରୂପେ ବିରାଜିତ।

Verse 12

उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः । वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्

ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଉପାୟ କରୁଥିବା ବିଚକ୍ଷଣ ସାଧକ, ବେଦାନ୍ତମାର୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେହି ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନର ସତ୍ୟ ଫଳ ଲାଭ କରେ।

Verse 13

यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठेकाष्ठे च तिष्ठति । यो वै मंथति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्

ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାଠରେ ଗୁପ୍ତ ରହେ, ସେପରି ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଏହି କାଠକୁ ମନ୍ଥନ କରେ—ଅର୍ଥାତ୍ ନିୟମିତ ସାଧନା କରେ—ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖେ।

Verse 14

भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः । स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः

ଏଠାରେ ଯେ ବିଚକ୍ଷଣ ଭକ୍ତି ଆଦି ସାଧନାମାନେ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହିଁ ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 15

शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किंचन । भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करस्सदा

ସବୁ ଶିବ—କେବଳ ଶିବ; ତାଙ୍କ ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଭ୍ରାନ୍ତିରୁ ଶଙ୍କର ସଦା ନାନା ରୂପରେ ଭାସିଥାନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 16

यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः । उपाधितो हि नानात्वं लभते शंकरस्तथा

ଯେପରି ସମୁଦ୍ର—କିମ୍ବା ମୃତ୍ତିକା, ଅଥବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ—ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପରି ଲାଗେ, ସେପରି ଶଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଉପାଧିରୁ ନାନାତ୍ୱ ପାଇଥିବା ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 17

कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते । केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदाभावे स नश्यति

କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣର ଭେଦ ବାସ୍ତବରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହା କେବଳ ଭ୍ରାନ୍ତ ବୁଦ୍ଧିରୁ; ଭ୍ରାନ୍ତି ନଥିଲେ ସେ ଭେଦ ନଶିଯାଏ।

Verse 18

तदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् । अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति

ତେବେ ବୀଜରୁ ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ନାନାତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରେ; କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ବୀଜ ମାତ୍ର ରହେ, ଅଙ୍କୁର ନଶିଯାଏ।

Verse 19

ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता । तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा

ଜ୍ଞାନୀ ହିଁ ବୀଜ; ଅଙ୍କୁରକୁ ବିକୃତି (ପ୍ରକଟ ପରିବର୍ତ୍ତନ) ବୋଲି ମନାଯାଏ। ସେ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ ପୁନଃ କେବଳ ଜ୍ଞାନୀ ରହେ—ଏଠାରେ ଅଧିକ ବିଚାର ନାହିଁ।

Verse 20

सर्वं शिवः शिवं सर्वं नास्ति भेदश्च कश्चन । कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः

ସବୁଠି ଶିବମୟ, ଶିବ ହିଁ ସବୁ; କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ। ତେବେ ବହୁତ୍ୱ କିପରି ଦେଖାଯିବ, ଏବଂ ସେଇ ପରମ ଏକତ୍ୱକୁ ପୁନଃ କିପରି ଯଥାର୍ଥ ଜଣାଯିବ?

Verse 21

यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः । जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः

ଯେପରି ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ’ ନାମକ ଏକମାତ୍ର ଜ୍ୟୋତି ଲୋକମାନେ ନାନା ପ୍ରକାରେ ଦେଖନ୍ତି—ବିଶେଷକରି ଜଳ ଆଦିରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରତିବିମ୍ବରୂପେ—ସେପରି ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଶିବ ନାନା ରୂପରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 22

सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते । तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै

ଯାହା ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପକ, ସେଥିରେ ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା କେବେ ବାଧା ହୁଏ ନାହିଁ। ସେପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବ ଶିବ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 23

साहंकारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शंकरः स्वयम् । जीवस्तुच्छः कर्मभोगो निर्लिप्तः शंकरो महान्

ଅହଂକାରଯୁକ୍ତ ଜୀବ ବନ୍ଧନରେ ପଡେ; ସେହି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ତ ସ୍ୱୟଂ ଶଙ୍କର। ଜୀବ ତୁଚ୍ଛ, କର୍ମଫଳ ଭୋଗକୁ ବାଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ମହାନ ଶଙ୍କର ସଦା ନିର୍ଲିପ୍ତ।

Verse 24

अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः

ଯେପରି ଅଳ୍ପ ମୂଲ୍ୟରେ ମିଳିଥିବା ବସ୍ତୁର ମୂଲ୍ୟ ଛୋଟ ବୋଲି ଧରାଯାଏ, ସେପରି ‘ମୁଁ’ ଭାବରେ ଯୁକ୍ତ ଜୀବ ମଧ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୂଲ୍ୟରେ ହୀନ ହୁଏ।

Verse 25

यथैव हि सुर्वणादि क्षारादेः शोधितं शुभम् । पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः

ଯେପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଧାତୁ କ୍ଷାର ଆଦି ଶୋଧନଦ୍ରବ୍ୟରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶୁଭ ହୁଏ ଓ ପୂର୍ବବତ୍ ମୂଲ୍ୟ ପାଏ, ସେପରି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାରରେ ସଂସ୍କୃତ ହୋଇ ନିଜ ସତ୍ୟ ମୂଲ୍ୟ ପୁନଃ ପାଏ।

Verse 26

प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभाव समन्वितः । शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम्

ପ୍ରଥମେ ସଦ୍‌ଗୁରୁଙ୍କୁ ପାଇ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶିବ ଭାବେ ଜାଣି ସେ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ପୂଜା, ସ୍ମରଣ ଆଦି ସାଧନା କରେ।

Verse 27

तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः । तदाऽज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा

ସେଇ ଜାଗ୍ରତ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଦେହରୁ ସମସ୍ତ ପାପାଦି ମଳ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ତାହା ପରେ ଅଜ୍ଞାନ ନଶିଯାଏ ଏବଂ ସାଧକ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Verse 28

तदाहंकारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् । शङ्करस्य प्रसादेन प्रयाति शङ्करताम्पुनः

ତେବେ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଜୀବ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ପୁନଃ ଶଙ୍କରତ୍ୱ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ୱଭାବ ସହ ଏକତା—ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 29

यथाऽऽदर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते । तथा सर्वत्रगं शम्भु पश्यतीति सुनिश्चितम्

ଯେପରି ଦର୍ପଣରେ ନିଜ ରୂପ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ସର୍ବତ୍ରବ୍ୟାପୀ ଶମ୍ଭୁ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଓ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ।

Verse 30

जीवन्मुक्तस्य एवासौ देहः शीर्ण शिवे मिलेत् । प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः

ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତଙ୍କର ଏହି ଦେହ ଯେତେବେଳେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଶିବରେ ଲୀନ ହୁଏ। ଦେହ ପ୍ରାରବ୍ଧବଶେ ଚାଲେ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଦେହଠାରୁ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 31

शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाऽशुभं न हि । द्वंद्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः

ଶୁଭ ଲାଭ ହେଲେ ହର୍ଷିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅଶୁଭ ମିଳିଲେ କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାହାର ସମତା ରହେ, ସେଇ ନିଶ୍ଚୟ ଜ୍ଞାନୀ କୁହାଯାଏ।

Verse 32

आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः । यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छतः

ଆତ୍ମଯୋଗ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ମୋକ୍ଷ ଇଚ୍ଛୁକ ସାଧକ ଦେହ ସହିତ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ତାଦାତ୍ମ୍ୟକୁ ଏମିତି ଛାଡ଼ୁ, ଯେପରି ଦେହଠାରୁ ପୃଥକ ହୁଏ।

Verse 33

सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च । ज्ञानमूलन्तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिश्शिवस्य च

ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ସଦାଶିବରେ ଲୀନ ହୁଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ବିରହ ମାତ୍ର ଶେଷ ହୁଏ। ତାହାର ଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଅଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଭବ, ଏବଂ ଶିବଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ।

Verse 34

भक्तेश्च प्रेम संप्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणन्तथा । श्रवणाच्चापि सत्संगस्सत्संगाच्च गुरुर्बुधः

ଭକ୍ତିରୁ ପ୍ରେମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ପ୍ରେମରୁ ପବିତ୍ର ଶ୍ରବଣ ଜନ୍ମେ। ଶ୍ରବଣରୁ ସତ୍ସଙ୍ଗ ମିଳେ, ଏବଂ ସତ୍ସଙ୍ଗରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗୁରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 35

सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् । इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शंभुमेव सदा भजेत्

ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ। ତେଣୁ ଯେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ, ସେ ସଦା କେବଳ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଭଜନ କରୁ।

Verse 36

अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः । अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा

ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ କେବଳ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଭଜନ କର। ଶେଷରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ପାଏ—ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 37

अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शंकरात् । शरणं प्राप्य यश्चैव संसाराद्विनिवर्तते

ଅତଏବ ମୋକ୍ଷପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଶଙ୍କରଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଦେବତା କେହି ନାହିଁ। ଯେ ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 38

इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः । निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः

ଏହିପରି ସମାଗତ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ନିଶ୍ଚୟ କରି ମୁଁ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ବଚନ କହିଛି। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧାରଣ କର।

Verse 39

प्रथमं विष्णवे दत्तं शंभुना लिंगसन्मुखे । विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु

ପ୍ରଥମେ ଶମ୍ଭୁ ଲିଙ୍ଗସନ୍ନିଧିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏହା ଦାନ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ସନକାଦି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଦାନ କଲେ।

Verse 40

नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः । व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना

ତାପରେ ସନକାଦି ମୁନିମାନେ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ। ନାରଦ ତାହା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଲେ, ଏବଂ ସେଇ କୃପାଳୁ ବ୍ୟାସ ମୋତେ ଶିଖାଇଲେ।

Verse 41

मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे । स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत्

ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଆପଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା—ଲୋକହିତ ପାଇଁ—ଏହାକୁ ପ୍ରୟାସରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଏହା ଶିବପ୍ରାପ୍ତିର ସାଧନ ହୁଏ।

Verse 42

इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः । गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ଆପଣମାନେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ତାହା ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଦେଲି। ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ପ୍ରୟାସରେ ଗୋପନ ରଖିବା ଉଚିତ; ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି?

Verse 43

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्विंशतिसाहस्र्यां वैयासिक्यां संहितायां तदन्तर्गतायां चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ज्ञाननिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ବିଂଶତିସାହସ୍ରୀ ବୈୟାସିକୀ ସଂହିତାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାର ‘ଜ୍ଞାନନିରୂପଣ’ ନାମକ ତ୍ରିଚତ୍ୱାରିଂଶ (୪୩ତମ) ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 44

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तमः । श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଶୈବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଧନ୍ୟ। ଆପଣ ଆମକୁ ପରମ ଶୈବ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣାଇଛନ୍ତି।

Verse 45

अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव । सन्तुष्टाश्शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्

ଆପଣଙ୍କ କୃପାରୁ ଆମ ମନର ଭ୍ରାନ୍ତି ଦୂର ହୋଇଛି। ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଶିବ ଜ୍ଞାନ ପାଇ ଆମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।

Verse 46

सूत उवाच । नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च । अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः

ସୂତ କହିଲେ: ହେ ଦ୍ୱିଜଗଣ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ନାସ୍ତିକକୁ, ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନକୁ, ଶଠ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ, ମହେଶଙ୍କ ଅଭକ୍ତକୁ ଏବଂ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 47

इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् । विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम्

ଇତିହାସ-ପୁରାଣ ଓ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ବିଚାର କରି, ବ୍ୟାସ ମୁନି ବିବେକରେ ସେମାନଙ୍କ ସାର ଉଦ୍ଧାର କରି ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ମୋତେ ଉପଦେଶ କଲେ।

Verse 48

एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् । अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्द्धनम्

ଏହାକୁ ଏକଥର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୁଏ। ଅଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ପାଏ, ଏବଂ ଭକ୍ତଙ୍କର ଭକ୍ତି ଅଧିକ ବଢ଼େ।

Verse 49

पुनश्श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुते पुनः । तस्मात्पुनःपुनश्श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः

ଏହାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣିଲେ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ଜାଗେ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣିଲେ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ତେଣୁ ଭୋଗ-ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଇଚ୍ଛୁକମାନେ ଏହାକୁ ବାରମ୍ବାର ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

आवृत्तयः पंच कार्याः समुद्दिश्य फलं परम् । तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्

ବିଧିମତେ ପାଞ୍ଚ ଆବୃତ୍ତି କରିଲେ ପରମ ଫଳ ମିଳେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ୟାସଙ୍କ ବଚନ।

Verse 51

न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् । पंचकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्

ଯିଏ ଏହି ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଛି, ତାହା ପାଇଁ ଶିବ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ। ଏହାକୁ ପାଞ୍ଚଥର ଆବୃତ୍ତି କଲେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦର୍ଶନ ମିଳେ।

Verse 52

पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः । इदं श्रुत्वा पंचकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः

ପୁରାତନ ରାଜାମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ—ଏହାକୁ ପାଞ୍ଚଥର ଶୁଣି ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିରେ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 53

श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः । विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः

ଆଜି ମଧ୍ୟ ଯେ ମଣିଷ ଭକ୍ତିରେ ତତ୍ପର ହୋଇ ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ‘ଶିବ’ ନାମକ ସତ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନ ପାଏ ଏବଂ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ଲଭେ।

Verse 54

व्यास उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः । समानर्चुश्च ते भूतं नानावस्तुभिरादरात

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ସେମାନେ ପରମାନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଦରସହ ନାନାବିଧ ଉପହାର-ଉପଚାରରେ ସେହି ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତାଙ୍କୁ ସମଭାବେ ପୂଜିଲେ।

Verse 55

नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । आशीर्भिर्वर्द्धयामासुः संतुष्टाश्छिन्नसंशयाः

ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସନ୍ଦେହମୁକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ନମସ୍କାର ଓ ସ୍ତବଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ମଙ୍ଗଳବଚନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଆଶୀର୍ବାଦବାକ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ମହିମାନ୍ୱିତ କଲେ।

Verse 56

परस्परं च संतुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः । शंभुं देवं परं मत्वा नमंति स्म भजंति च

ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ; ସୂତ ସହିତ ସେ ସୁବୁଦ୍ଧି ମୁନିମାନେ ଶମ୍ଭୁଦେବଙ୍କୁ ପରମ ଦେବତା ଭାବି ନମସ୍କାର କରି ଭକ୍ତିରେ ନିରନ୍ତର ଭଜନ କଲେ।

Verse 57

एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्

ଏହି ଶିବସୁବିଜ୍ଞାନ ଶିବଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଓ ମହାନ। ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ପ୍ରଦାନ କରେ; ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଶିବଭକ୍ତିକୁ ବଢ଼ାଏ।

Verse 58

इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा । चतुर्थी शिव पुराणस्य कथिता मे मुदावहा

ଏହି ସଂହିତା ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପରମ, ‘କୋଟିରୁଦ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହା ଶିବପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ; ମୁଁ ଏହା କହିଛି, ଯାହା ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ।

Verse 59

एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः । स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानंते परगतिं लभेत्

ଯେ ଭକ୍ତିରେ ଏହା ଶୁଣେ, କିମ୍ବା ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାଏ—ସେ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଭୋଗି, ଶେଷରେ ପରମ ଗତି (ମୋକ୍ଷ) ଲଭେ।