Śiva–Hari–Rudra–Vidhīnāṃ Tattva-nirṇayaḥ (Identity of Śiva, Viṣṇu, Rudra, and Brahmā; Nirguṇa–Saguṇa Reconciliation)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । शिवः को वा हरिः को वा रुद्रः को वा विधिश्च कः । एतेषु निर्गुणः को वा ह्येतं नश्छिन्धि संशयम्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଶିବ କିଏ? ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) କିଏ? ରୁଦ୍ର କିଏ ଏବଂ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା) କିଏ? ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସତ୍ୟରେ ନିର୍ଗୁଣ—ଗୁଣାତୀତ—କିଏ? ଦୟାକରି ଆମ ସନ୍ଦେହ ଛେଦ କରନ୍ତୁ।

Verse 2

सूत उवाच । यच्चादौ हि समुत्पन्नं निर्गुणात्परमात्मनः । तदेव शिवसंज्ञं हि वेदवेदांतिनो विदुः

ସୂତ କହିଲେ—ଆଦିରେ ନିର୍ଗୁଣ ପରମାତ୍ମାଠାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହାକୁ ହିଁ ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତବିଦ୍‌ମାନେ ‘ଶିବ’ ନାମରେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 3

तस्मात्प्रकृतिरुत्पन्ना पुरुषेण समन्विता । ताभ्यान्तपः कृतं तत्र मूलस्थे च जले सुधीः

ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ପୁରୁଷ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ। ପରେ ସେ ଦୁଇଜଣ ସେଠାରେ—ମୂଳସ୍ଥାନର ଜଳରେ—ତପ କଲେ, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।

Verse 4

पञ्चकोशीति विख्याता काशी सर्वातिवल्लभा । व्याप्तं च सकलं ह्येतत्तज्जलं विश्वतो गतम्

ପଞ୍ଚକୋଶୀ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ କାଶୀ ସର୍ବାତିଶୟ ପ୍ରିୟ। ଏହି ସମଗ୍ର ଭୂଭାଗ ଶିବ-ପାବନତାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏବଂ ଏଠାର ତୀର୍ଥଜଳ ସର୍ବଦିଗକୁ ଯାଇ ଜଗତ୍‌ବ୍ୟାପୀ ହୁଏ।

Verse 5

संभाव्य मायया युक्तस्तत्र सुप्तो हरिस्स वै । नारायणेति विख्यातः प्रकृतिर्नारायणी मता

ସେଠାରେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ମାୟା ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ତାହାର ଶକ୍ତିରେ ଧାରିତ ହୋଇ, ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କଲେ। ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେହି ପ୍ରକୃତି ‘ନାରାୟଣୀ’ ବୋଲି ମତ।

Verse 6

तन्नाभिकमले यो वै जातस्स च पितामहः । तेनैव तपसा दृष्टस्स वै विष्णुरुदाहृतः

ସେହି ନାଭିକମଳରେ ଯିଏ ଜନ୍ମିଲେ, ସେଇ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା। ଏବଂ ସେହି ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା, ସେ ପ୍ରଭୁ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ବୋଲି ଉଦାହୃତ।

Verse 7

उभयोर्वादशमने यद्रूपं स दर्शितं बुधाः । महादेवेति विख्यातं निर्गुणेन शिवेन हि

ହେ ବୁଧଜନମାନେ, ଉଭୟ ମତ/ମାର୍ଗର ବାଦ ଶମିଲେ ଯେ ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା, ସେ ‘ମହାଦେବ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ; କାରଣ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ଗୁଣ ଶିବ ହିଁ।

Verse 8

तेन प्रोक्तमहं शम्भुर्भविष्यामि कभालतः । रुद्रो नाम स विख्यातो लोकानुग्रहकारकः

ତାଙ୍କ କଥାନୁସାରେ ମୁଁ—ଶମ୍ଭୁ—କପାଳରୁ ପ୍ରକଟ ହେବି। ମୁଁ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ ହେବି, ଯିଏ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରେ।

Verse 9

ध्यानार्थं चैव सर्वेषामरूपो रूपवानभूत् । स एव च शिवस्साक्षाद्भक्तवात्सल्यकारकः

ସମସ୍ତଙ୍କ ଧ୍ୟାନାର୍ଥେ ନିରାକାର ପରମେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ସାକାର ହେଲେ; ସେଇ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ, ଭକ୍ତବାତ୍ସଲ୍ୟ ଓ କୃପାର ମୂଳ।

Verse 10

शिवे त्रिगुणसम्भिन्ने रुद्रे तु गुणधामनि । वस्तुतो न हि भेदोऽस्ति स्वर्णे तद्भूषणे यथा

ତ୍ରିଗୁଣସମ୍ବନ୍ଧୀ ଶିବ ଓ ଗୁଣଧାମ ରୁଦ୍ର—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସ୍ତବରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଯେପରି ସୁନା ଓ ସୁନାର ଭୂଷଣରେ ସାରଭେଦ ନଥାଏ।

Verse 11

समानरूपकर्माणौ समभक्तगतिप्रदौ । समानाखिलसंसेव्यौ नानालीलाविहारिणौ

ସେମାନେ ରୂପ ଓ ଦିବ୍ୟ କର୍ମରେ ସମାନ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସେଇ ପରମଗତି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ଉଭୟେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବ୍ୟ-ପୂଜ୍ୟ ଓ ନାନା ଲୀଳାରେ ବିହାର କରନ୍ତି।

Verse 12

सर्वथा शिवरूपो हि रुद्रो रौद्रपराक्रमः । उत्पन्नो भक्तकार्यार्थं हरिब्रह्मसहायकृत्

ରୁଦ୍ର ସର୍ବଥା ଶିବରୂପ, ରୌଦ୍ର ପରାକ୍ରମରେ ପ୍ରବଳ; ଭକ୍ତକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନାର୍ଥେ ସେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ହରି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ସହାୟକ ହେଲେ।

Verse 14

ते वै रुद्रं मिलित्वा तु प्रयान्ति प्रकृता इमे । इमान्रुद्रो मिलित्वा तु न याति श्रुतिशासनम्

ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରକୃତିବଶେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମିଳି ପୁନଃ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତିର ଆଜ୍ଞାରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 15

सर्वे रुद्रं भजन्त्येव रुद्रः कञ्चिद्भजेन्न हि । स्वात्मना भक्तवात्सल्याद्भजत्येव कदाचन

ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଭଜନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର କାହାକୁ ଭଜନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତଥାପି ଭକ୍ତବାତ୍ସଲ୍ୟରୁ ସେ କେବେ କେବେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ସେବା-ଭକ୍ତି ନିଜେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

Verse 16

अन्यं भजन्ति ये नित्यं तस्मिंस्ते लीनतां गताः । तेनैव रुद्रं ते प्राप्ताः कालेन महता बुधाः

ଯେମାନେ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ୟକୁ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହିଠାରେ ହିଁ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ତଥାପି ସେହି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଶେଷେ ରୁଦ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 17

रुद्रभक्तास्तु ये केचित्तत्क्षणं शिवतां गताः । अन्यापेक्षा न वै तेषां श्रुतिरेषा सनातनी

କିନ୍ତୁ ଯେ କେହି ରୁଦ୍ରଭକ୍ତ, ସେମାନେ ସେହି କ୍ଷଣେ ଶିବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ—ଏହା ହେଉଛି ବେଦର ସନାତନ ଶ୍ରୁତି।

Verse 18

अज्ञानं विविधं ह्येतद्विज्ञानं विविधं न हि । तत्प्रकारमहं वक्ष्ये शृणुतादरतो द्विजाः

ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନିଶ୍ଚୟ ନାନା ପ୍ରକାର; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବହୁବିଧ ନୁହେଁ। ସେହି (ଅଜ୍ଞାନ)ର ପ୍ରକାର ମୁଁ କହିବି; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଆଦର ସହିତ ଶୁଣ।

Verse 19

ब्रह्मादि तृणपर्यंतं यत्किंचिद्दृश्यते त्विह । तत्सर्वं शिव एवास्ति मिथ्या नानात्वकल्पना

ବ୍ରହ୍ମାଦି ତୃଣପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଶିବ ଏକା; ନାନାତ୍ୱର କଳ୍ପନା ମିଥ୍ୟା।

Verse 20

सृष्टेः पूर्वं शिवः प्रोक्तः सृष्टेर्मध्ये शिवस्तथा । सृष्टेरन्ते शिवः प्रोक्तस्सर्वशून्ये तदा शिवः

ସୃଷ୍ଟିର ପୂର୍ବରୁ ଶିବ ଘୋଷିତ; ସୃଷ୍ଟିର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଶିବ ହିଁ। ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ ଶିବ ଘୋଷିତ; ଏବଂ ସବୁ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଶିବ ହିଁ।

Verse 21

तस्माच्चतुर्गुणः प्रोक्तः शिव एव मुनीश्वराः । स एव सगुणो ज्ञेयः शक्तिमत्त्वाद्द्विधापि सः

ଏହେତୁ, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ଶିବ ହିଁ ଚତୁର୍ବିଧ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ। ସେଇ ଶିବ ସଗୁଣ ରୂପେ ଜ୍ଞେୟ; ଶକ୍ତିମାନ ଥିବାରୁ ପ୍ରକଟତାରେ ସେ ଦ୍ୱିବିଧ ମଧ୍ୟ।

Verse 22

येनैव विष्णवे दत्तास्सर्वे वेदास्सनातनाः । वर्णा मात्रा ह्यनैकाश्च ध्यानं स्वस्य च पूजनम्

ତାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସନାତନ ସମସ୍ତ ବେଦ ଦତ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ତାହାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଅନେକ ବର୍ଣ୍ଣ-ମାତ୍ରା, ନିଜରୂପ ଧ୍ୟାନ ଓ ନିଜ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 23

ईशानः सर्वविद्यानां श्रुतिरेषा सनातनी । वेदकर्ता वेदपतिस्तस्माच्छंभुरुदाहृतः

ଈଶାନ ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ପ୍ରଭୁ—ଏହି ସନାତନ ଶ୍ରୁତି ଏମିତି ଘୋଷଣା କରେ। ସେ ବେଦକର୍ତ୍ତା ଓ ବେଦପତି; ତେଣୁ ‘ଶମ୍ଭୁ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 24

स एव शंकरः साक्षात्सर्वानुग्रहकारकः । कर्ता भर्ता च हर्ता च साक्षी निर्गुण एव सः

ସେଇ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶଙ୍କର, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରୁଥିବା। ସେ କର୍ତ୍ତା, ଭର୍ତ୍ତା ଓ ହର୍ତ୍ତା; ସେ ସାକ୍ଷୀ, ଏବଂ ସେ ନିର୍ଗୁଣ।

Verse 25

अन्येषां कालमानं च कालस्य कलना न हि । महाकालस्स्वयं साक्षान्महाकालीसमाश्रितः

ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାଳର ମାପ ଥାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ କାଳକୁ ନିଜକୁ ମାପିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମହାକାଳ ସାକ୍ଷାତ୍ ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରଭୁ, ମହାକାଳୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 26

तथा च ब्राह्मणा रुद्रं तथा कालीं प्रचक्षते । सर्वं ताभ्यान्ततः प्राप्तमिच्छया सत्यलीलया

ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏବଂ ସେହିପରି କାଳୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚାର କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟମୟ ଦିବ୍ୟଲୀଳାରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱେଚ୍ଛାଦ୍ୱାରା ଶେଷେ ସମସ୍ତ କିଛି ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଠାରୁ ମିଳେ।

Verse 27

न तस्योत्पादकः कश्चिद्भर्ता हर्ता न तस्य हि । स्वयं सर्वस्य हेतुस्ते कार्यभूताच्युतादयः

ତାଙ୍କର କୌଣସି ଉତ୍ପାଦକ (ସୃଷ୍ଟା) ନାହିଁ; ପ୍ରକୃତରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନ ପାଳକ ଅଛି, ନ ସଂହାରକ। ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତଙ୍କର କାରଣ; ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ) ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରୂପ।

Verse 28

स्वयं च कारणं कार्यं स्वस्य नैव कदाचन । एकोव्यनेकतां यातोप्यनेकोप्येकतां व्रजेत्

ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପାଇଁ ଏକାସାଥିରେ କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏକ ମଧ୍ୟ ଅନେକତାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ଅନେକ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଏକତ୍ୱକୁ ଫେରିପାରେ।

Verse 29

एकं बीजं बहिर्भूत्वा पुनर्बीजं च जायते । बहुत्वे च स्वयं सर्वं शिवरूपी महेश्वरः

ଏକ ବୀଜରୁ ବାହାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପୁନଃ ସେହି ବୀଜ ଜନ୍ମେ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ତାହା ବହୁରୂପେ ପ୍ରକଟେ, ସେ ସମସ୍ତେ ଶିବରୂପ ମହେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ।

Verse 30

एतत्परं शिवज्ञानं तत्त्वतस्तदुदाहृतम् । जानाति ज्ञानवानेव नान्यः कश्चिदृषीश्वराः

ଏହି ପରମ ଶିବଜ୍ଞାନ ତତ୍ତ୍ୱାନୁସାରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଘୋଷିତ ହୋଇଛି। ହେ ଋଷୀଶ୍ୱରମାନେ, ଏହାକୁ କେବଳ ଜ୍ଞାନବାନ ମାତ୍ର ଜାଣେ; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।

Verse 31

मुनय ऊचुः । ज्ञानं सलक्षणं ब्रूहि यज्ज्ञात्वा शिवताम्व्रजेत् । कथं शिवश्च तत्सर्वं सर्वं वा शिव एव च

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଲକ୍ଷଣସହିତ ସେହି ଜ୍ଞାନ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ଜାଣିଲେ ଶିବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଶିବ କିପରି ସେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କିପରି ଶିବ ଏକାକୀ?

Verse 32

व्यास उवाच । एतदाकर्ण्य वचनं सूतः पौराणिकोत्तमः । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं मुनींस्तानब्रवीद्वचः

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଏହି କଥା ଶୁଣି ପୌରାଣିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂତ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ପରେ ସେହି ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां सगुणनिर्गुणभेदवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ‘ସଗୁଣ-ନିର୍ଗୁଣ ଭେଦବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ବୟାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 43

अन्ये च ये समुत्पन्ना यथानुक्रमतो लयम् । यांति नैव तथा रुद्रः शिवे रुद्रो विलीयते

ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଲୟକୁ ଯାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରୁଦ୍ର ତେଣୁ ନୁହେଁ—ରୁଦ୍ର କେବଳ ଶିବରେ ଲୀନ ହୁଏ।