Mukti-bheda-nirūpaṇa (Classification of Liberation) and Śiva as the Sole Bestower of Mokṣa

Verse 1

ऋषय ऊचुः । मुक्तिर्नाम त्वया प्रोक्ता तस्यां किं नु भवेदिह । अवस्था कीदृशी तत्र भवेदिति वदस्व नः

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ ‘ମୋକ୍ଷ’ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ ଘଟେ? ସେ ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବର ସ୍ଥିତି କିପରି ହୁଏ? ଦୟାକରି ଆମକୁ କହନ୍ତୁ॥

Verse 2

सूत उवाच । मुक्तिश्चतुर्विधा प्रोक्ता श्रूयतां कथयामि वः । संसारक्लेशसंहर्त्री परमानन्ददायिनी

ସୂତ କହିଲେ—ମୁକ୍ତି ଚାରି ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କହୁଛି। ଏହା ସଂସାରକ୍ଲେଶ ନାଶକାରୀ ଓ ପରମାନନ୍ଦଦାୟିନୀ॥

Verse 3

सारूप्या चैव सालोक्या सान्निध्या च तथा परा । सायुज्या च चतुर्थी सा व्रतेनानेन या भवेत्

ଏହି ପବିତ୍ର ବ୍ରତଦ୍ୱାରା ଶିବସାମୀପ୍ୟର ଚାରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଲଭ୍ୟ—ସାରୂପ୍ୟ, ସାଲୋକ୍ୟ, ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଏବଂ ଚତୁର୍ଥ ଓ ପରମ—ସାୟୁଜ୍ୟ॥

Verse 4

मुक्तेर्दाता मुनिश्रेष्ठाः केवलं शिव उच्यते । ब्रह्माद्या न हि ते ज्ञेया केवलं च त्रिवर्गदाः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁକ୍ତିର ଦାତା କେବଳ ଶିବ ମାତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ସେପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେମାନେ କେବଳ ତ୍ରିବର୍ଗ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ଦାତା॥

Verse 5

ब्रह्माद्यास्त्रिगुणाधीशाश्शिवस्त्रिगुणतः परः । निर्विकारी परब्रह्म तुर्यः प्रकृतितः परः

ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ତ୍ରିଗୁଣର ଅଧୀଶ; କିନ୍ତୁ ଶିବ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ। ସେ ନିର୍ବିକାର ପରବ୍ରହ୍ମ—ତୁର୍ୟ, ପ୍ରକୃତିରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ॥

Verse 6

ज्ञानरूपोऽव्ययः साक्षी ज्ञानगम्योऽद्वयस्स्वयम् । कैवल्यमुक्तिदस्सोऽत्र त्रिवर्गस्य प्रदोऽपि हि

ସେ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ, ଅବ୍ୟୟ ଓ ଅନ୍ତଃସାକ୍ଷୀ। ସତ୍ୟଜ୍ଞାନରେ ସେ ଲଭ୍ୟ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ଅଦ୍ୱୟ। ସେଇ କୈବଲ୍ୟ-ମୁକ୍ତିଦାତା; ଏଠାରେ ତ୍ରିବର୍ଗ (ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ) ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି॥

Verse 7

कैवल्याख्या पंचमी च दुर्लभा सर्वथा नृणाम् । तल्लक्षणं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः

‘କୈବଲ୍ୟା’ ନାମକ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବଥା ଦୁର୍ଲଭ। ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ କହିବି—ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଶୁଣନ୍ତୁ।

Verse 8

उत्पद्यते यतः सर्वं येनैतत्पाल्यते जगत् । यस्मिंश्च लीयते तद्धि येन सर्वमिदं ततम्

ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ପାଳିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଯାହାରେ ଏହା ଲୀନ ହୁଏ—ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 9

तदेव शिवरूपं हि पठ्यते च मुनीश्वराः । सकलं निष्कलं चेति द्विविधं वेदवर्णितम्

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ! ସେଇଟି ହିଁ ଶିବଙ୍କ ପରମ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ପଠିତ ହୁଏ। ବେଦରେ ତାହାକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ସକଳ (ପ୍ରକଟ) ଓ ନିଷ୍କଳ (ଅପ୍ରକଟ) ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Verse 10

विष्णुना तच्च न ज्ञातं ब्रह्मणा न च तत्तथा । कुमाराद्यैश्च न ज्ञातं न ज्ञातं नारदेन वै

ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜଣା ହେଲା ନାହିଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେପରି ନୁହେଁ। ସନତ୍କୁମାର ଆଦି କୁମାରମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ; ସତ୍ୟକୁ କହିଲେ ନାରଦ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।

Verse 11

शुकेन व्यास पुत्रेण व्यासेन च मुनीश्वरैः । तत्पूर्वैश्चाखिलैर्देवैर्वेदैः शास्त्रैस्तथा न हि

ଏହି (ପବିତ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ) ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଶୁକ, ସ୍ୱୟଂ ବ୍ୟାସ ଓ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ ପ୍ରମାଣିତ କରିଛନ୍ତି। ପୂର୍ବକାଳର ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଏବଂ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମର୍ଥନ କରନ୍ତି—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 12

सत्यं ज्ञानमनंतं च सच्चिदानन्दसंज्ञितम् । निर्गुणो निरुपाधिश्चाव्ययः शुद्धो निरंजनः

ସେ ସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଓ ଅନନ୍ତ—ଯାହାକୁ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ନିର୍ଗୁଣ, ନିରୁପାଧି, ଅବ୍ୟୟ, ନିତ୍ୟଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିରଞ୍ଜନ।

Verse 13

न रक्तो नैव पीतश्च न श्वेतो नील एव च । न ह्रस्वो न च दीर्घश्च न स्थूलस्सूक्ष्म एव च

ସେ ନ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ, ନ ପୀତ; ନ ଶ୍ୱେତ, ନ ନୀଳ। ସେ ନ ହ୍ରସ୍ୱ, ନ ଦୀର୍ଘ; ନ ସ୍ଥୂଳ, ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ—ଏଭଳି ପରମେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

Verse 14

यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह । तदेव परमं प्रोक्तं ब्रह्मैव शिवसंज्ञकम्

ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମନ ସହିତ ବାଣୀ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହୋଇ ଫେରିଆସେ, ସେଇ ପରମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ‘ଶିବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 15

आकाशं व्यापकं यद्वत्तथैव व्यापकन्त्विदम् । मायातीतं परात्मानं द्वन्द्वातीतं विमत्सरम्

ଆକାଶ ଯେପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସେପରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ। ଏହା ପରମାତ୍ମା—ମାୟାତୀତ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତୀତ ଓ ମତ୍ସରହୀନ।

Verse 16

तत्प्राप्तिश्च भवेदत्र शिवज्ञानोदयाद्ध्रुवम् । भजनाद्वा शिवस्यैव सूक्ष्ममत्या सतां द्विजाः

ହେ ସତ୍ଚରିତ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏଠାରେ ସେହି ପରମପ୍ରାପ୍ତି ନିଶ୍ଚୟ ଶିବଜ୍ଞାନୋଦୟରୁ ହୁଏ; କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିବେକବୁଦ୍ଧିରେ କୃତ ଶିବଭଜନରୁ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 17

ज्ञानं तु दुष्करं लोके भजनं सुकरं मतम् । तस्माच्छिवं च भजत मुक्त्यर्थमपि सत्तमाः

ଏହି ଲୋକରେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ଦୁଷ୍କର, କିନ୍ତୁ ଭଜନ ସୁକର ବୋଲି ମନାଯାଏ। ତେଣୁ, ହେ ସତ୍ତମମାନେ, ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ଭଜ।

Verse 18

शिवो हि भजनाधीनो ज्ञानात्मा मोक्षदः परः । भक्त्यैव बहवः सिद्धा मुक्तिं प्रापुः परां मुदा

ଶିବ ଭଜନରେ ହିଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ସେ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପ ଓ ପରମ ମୋକ୍ଷଦାତା। କେବଳ ଭକ୍ତିରେ ଅନେକେ ସିଦ୍ଧି ପାଇ, ମହାନନ୍ଦରେ ପରମ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 19

ज्ञानमाता शंभुभक्तिर्मुक्तिभुक्तिप्रदा सदा । सुलभा यत्प्रसादाद्धि सत्प्रेमांकुर लक्षणा

ଶମ୍ଭୁଭକ୍ତି ହିଁ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନର ମାତା; ସେ ସଦା ଭୋଗ ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ଦାନ କରେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଏହା ସୁଲଭ ହୁଏ, ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଶିବପ୍ରେମର ଅଙ୍କୁର ଫୁଟିବା ଏହାର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 20

सा भक्तिर्विविधा ज्ञेया सगुणा निर्गुणा द्विजाः । वैधी स्वाभाविकी याया वरा सासा स्मृता परा

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଭକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର—ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ—ବୋଲି ଜାଣ। ଏହା ବୈଧୀ (ବିଧିନିଷ୍ଠ) ହେଉ କି ସ୍ୱାଭାବିକୀ; ଯେ ରୂପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହିଟିକୁ ପରା ଭକ୍ତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ କରାଯାଏ।

Verse 21

नैष्ठिक्यनैष्ठिकीभेदाद्विविधैव हि कीर्तिता । षड्विधा नैष्ठिकी भेदाद्द्वितीयैकविधा स्मृता

ନୈଷ୍ଠିକ୍ୟ ଓ ନୈଷ୍ଠିକୀ ଭେଦରୁ ଭକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ତାହାରେ ନୈଷ୍ଠିକୀ ଅନ୍ତର୍ଭେଦରୁ ଷଡ୍ବିଧ, ଓ ଦ୍ୱିତୀୟଟି (ନୈଷ୍ଠିକ୍ୟ) ଏକବିଧ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 22

विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः । तयोर्बहुविधत्वाच्च विस्तारो न हि वर्ण्यते

‘ବିହିତ’ ଓ ‘ଅବିହିତ’ ଭେଦ ହେତୁ ସେହି ଆଚରଣ ଅନେକ ପ୍ରକାର ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଉଭୟର ମଧ୍ୟ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନତା ଥିବାରୁ, ଏଠାରେ ତାହାର ବିସ୍ତାର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 23

ते नवांगे उभे ज्ञेये श्रवणादिकभेदतः । सुदुष्करे तत्प्रसादं विना च सुकरे ततः

ଶ୍ରବଣ ଆଦି ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ସେ ଉଭୟ ନବାଙ୍ଗ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ (ଶିବଙ୍କ) ପ୍ରସାଦ ବିନା ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର; ଏବଂ ସେହି ପ୍ରସାଦରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସୁକର ହୋଇଯାଏ।

Verse 24

भक्तिज्ञाने न भिन्ने हि शंभुना वर्णिते द्विजाः । तस्माद्भेदो न कर्तव्यस्तत्कर्तुस्सर्वदा सुखम्

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶମ୍ଭୁ କହିଛନ୍ତି—ଭକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରକୃତରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଯେ ଏକତାରେ ତାହାକୁ ଆଚରେ, ସେ ସର୍ବଦା ସୁଖୀ ହୁଏ।

Verse 25

विज्ञानं न भवत्येव द्विजा भक्तिविरोधिनः । शंभुभक्तिकरस्यैव भवेज्ज्ञानोदयो द्रुतम्

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଭକ୍ତିକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିବାମାନଙ୍କରେ ସତ୍ୟ ବିଜ୍ଞାନ କେବେ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଶମ୍ଭୁଭକ୍ତି କରେ, ତାହାରେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନ ଶୀଘ୍ର ଉଦୟ ହୁଏ।

Verse 26

तस्माद्भक्तिर्महेशस्य साधनीया मुनीश्वराः । तयैव निखिलं सिद्धं भविष्यति न संशयः

ଏହେତୁ ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ମହେଶଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ। ସେଇ ଭକ୍ତିରେ ହିଁ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 27

इति पृष्टं भवद्भिर्यत्तदेव कथितं मया । तच्छुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

ଆପଣମାନେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ, ସେହିଟିକୁ ମୁଁ ଯଥାର୍ଥରେ କହିଦେଲି। ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 41

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां मुक्तिनिरूपणं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ‘ମୁକ୍ତିନିରୂପଣ’ ନାମକ ଏକଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।