रावणस्य तपः-शिवानुग्रहः — Rāvaṇa’s Austerity and Śiva’s Bestowal of Grace

Verse 1

सूत उवाच । रावणः राक्षसश्रेष्ठो मानी मानपरायणः । आरराध हरं भक्त्या कैलासे पर्वतोत्तमे

ସୂତ କହିଲେ—ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଭିମାନୀ ଓ ମାନପରାୟଣ ରାବଣ ପର୍ବତୋତ୍ତମ କୈଲାସରେ ଭକ୍ତିରେ ହର (ଶ୍ରୀଶିବ)ଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲା।

Verse 2

आराधितः कियत्कालं न प्रसन्नो हरो यदा । तदा चान्यत्तपश्चक्रे प्रासादार्थे शिवस्य सः

କିଛି ସମୟ ଆରାଧନା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ହର (ଶିବ) ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରାସାଦ (ମନ୍ଦିର) ନିର୍ମାଣାର୍ଥେ ଅନ୍ୟ ତପ କଲା।

Verse 3

नतश्चायं हिमवतस्सिद्धिस्थानस्य वै गिरेः । पौलस्त्यो रावणश्श्रीमान्दक्षिणे वृक्षखंडके

ନମସ୍କାର କରି, ସିଦ୍ଧିସ୍ଥାନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେହି ହିମବତ୍ ଗିରିର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ବନଖଣ୍ଡରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟବଂଶୀ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାବଣ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲା।

Verse 4

भूमौ गर्तं वर कृत्वा तत्राग्निं स्थाप्य स द्विजाः । तत्सन्निधौ शिवं स्थाप्य हवनं स चकार ह

ଭୂମିରେ ଶୁଭ ହୋମକୁଣ୍ଡ କରି ସେ ଦ୍ୱିଜ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା। ପରେ ତାହାର ସନ୍ନିଧିରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ହବନ କଲା।

Verse 5

ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थंडिलेशयः । शीते जलांतरस्थो हि त्रिधा चक्रे तपश्च सः

ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନିର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ତପ କଲା; ବର୍ଷାରେ ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୟନ କଲା; ଶୀତରେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ରହିଲା—ଏଭଳି ତିନି ପ୍ରକାରେ ସେ ଘୋର ତପ କଲା।

Verse 6

एकैकं च शिरश्छिन्नं विधिना शिवपूजने । एवं सत्क्रमतस्तेन च्छिन्नानि नव वै यदा

ବିଧିଅନୁସାରେ ଶିବପୂଜା କରି ସେ ଏକେକ କରି ନିଜ ଶିର ଛେଦ କଲା। ଏଭଳି ସତ୍କ୍ରମରେ, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଅଟି ଶିର ଛିନ୍ନ ହେଲା…

Verse 7

ततश्शिरांसि छित्त्वा च पूजनं शंकरस्य वै । प्रारब्धं दैत्यपतिना रावणेन महात्मना

ତାପରେ ନିଜ ଶିରମାନଙ୍କୁ ଛେଦ କରି, ଦୈତ୍ୟପତି ମହାତ୍ମା ରାବଣ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କ (ଶିବଙ୍କ) ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 9

एकस्मिन्नवशिष्टे तु प्रसन्नश्शंकरस्तदा । आविर्बभूव तत्रैव संतुष्टो भक्तवत्सलः

ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଜଣେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶଙ୍କର ସେଠାରେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ।

Verse 10

शिरांसि पूर्ववत्कृत्वा नीरुजानि तथा प्रभुः । मनोरथं ददौ तस्मादतुलं बलमुत्तमम्

ତାପରେ ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କ ଶିରଗୁଡ଼ିକୁ ପୂର୍ବବତ୍ କରି ଯନ୍ତ୍ରଣାରହିତ କଲେ। ଏବଂ ସେଇ ଭକ୍ତକୁ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଭାବେ ଅତୁଳ, ଉତ୍ତମ ବଳ ଦାନ କଲେ।

Verse 11

प्रसादं तस्य संप्राप्य रावणस्स च राक्षसः । प्रत्युवाच शिवं शम्भुं नतस्कंधः कृतांजलिः

ତାଙ୍କର ପ୍ରସାଦ ପାଇ ରାକ୍ଷସାଧିପ ରାବଣ କାନ୍ଧ ନମାଇ, କରଯୋଡ଼ି, ମଙ୍ଗଳମୟ ଶମ୍ଭୁ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା।

Verse 12

रावण उवाच । प्रसन्नो भव देवेश लंकां च त्वां नयाम्यहम् । सफलं कुरु मे कामं त्वामहं शरणं गतः

ରାବଣ କହିଲା—ହେ ଦେବେଶ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାକୁ ନେଇଯିବି। ମୋ କାମନା ସଫଳ କର; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ଗତ।

Verse 13

सूत उवाच । इत्युक्तश्च तदा तेन शंभुर्वै रावणेन सः । प्रत्युवाच विचेतस्कः संकटं परमं गतः

ସୂତ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ରାବଣ ଏଭଳି କହିବାରୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଚିତ୍ତ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଅସ୍ଥିର ହେଲା; ପରମ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ି ସେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 14

शिव उवाच । श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ वचो मे सारवत्तया । नीयतां स्वगृहे मे हि सद्भक्त्या लिंगमुत्तमम्

ଶିବ କହିଲେ—ହେ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସାରଭୂତ ମୋ ବଚନ ଶୁଣ। ସେଇ ଉତ୍ତମ ଲିଙ୍ଗକୁ ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଯାଇ ସଦ୍ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କର।

Verse 15

भूमौ लिंगं यदा त्वं च स्थापयिष्यसि तत्र वै । स्थास्यत्यत्र न संदेहो यथेच्छसि तथा कुरु

ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଭୂମି ଉପରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବ, ତେବେ ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ ରହିବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସେପରି କର।

Verse 16

सूत उवाच । इत्युक्तश्शंभुना तेन रावणो राक्षसेश्वरः । तथेति तत्समादाय जगाम भवनं निजम्

ସୂତ କହିଲେ—ଶମ୍ଭୁ ଏପରି କହିବା ପରେ, ରାକ୍ଷସେଶ୍ୱର ରାବଣ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲା; ସେହି କଥାକୁ ହୃଦୟରେ ଧରି ସେ ନିଜ ଭବନକୁ ଗଲା।

Verse 17

आसीन्मूत्रोत्सर्गकामो मार्गे हि शिवमायया । तत्स्तंभितुं न शक्तोभूत्पौलस्त्यो रावणः प्रभुः

ଶିବମାୟାରେ ପଥମଧ୍ୟରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟବଂଶଜ ପ୍ରଭୁ ରାବଣଙ୍କୁ ମୂତ୍ରତ୍ୟାଗର ତୀବ୍ର ବେଗ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାକୁ ରୋକି ପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 18

दृष्ट्वैकं तत्र वै गोपं प्रार्थ्य लिंगं ददौ च तत् । मुहूर्तके ह्यतिक्रांते गोपोभूद्विकलस्तदा

ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ଗୋପକୁ ଦେଖି ସେ ଅନୁରୋଧ କରି ସେଇ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ତାଙ୍କ ହାତେ ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ସହିତ ଗୋପ ଅସ୍ଥିର ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।

Verse 19

भूमौ संस्थापयामास तद्भारेणातिपीडितः । तत्रैव तत्स्थितं लिंगं वजसारसमुद्भवम् । सर्वकामप्रदं चैव दर्शनात्पापहारकम्

ତାହାର ଭାରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ହୋଇ ସେ ଭୂମିରେ ତାହାକୁ ସ୍ଥାପନ କଲା। ସେଠାରେ ହିଁ ବଜ୍ରସାରସମୁଦ୍ଭବ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥିର ରହିଲା—ସର୍ବକାମପ୍ରଦ ଏବଂ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପହାରକ।

Verse 20

वैद्यनाथेश्वरं नाम्ना तल्लिंगमभवन्मुने । प्रसिद्धं त्रिषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्

ହେ ମୁନି, ସେହି ଲିଙ୍ଗ ‘ବୈଦ୍ୟନାଥେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ତ୍ରିଲୋକରେ ବିଖ୍ୟାତ ଏହା ସତ୍ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଦିଏ।

Verse 21

ज्योतिर्लिंगमिदं श्रेष्ठं दर्शनात्पूजनादपि । सर्वपापहरं दिव्यं भुक्तिवर्द्धनमुत्तमम्

ଏହି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ—ପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ—ଏହା ଦିବ୍ୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପାପ ହରେ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଭୋଗ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ାଏ।

Verse 22

तस्मिंलिंगे स्थिते तत्र सर्वलोकहिताय वै । रावणः स्वगृहं गत्वा वरं प्राप्य महोत्तमम् । प्रियायै सर्वमाचख्यौ सुखेनाति महासुरः

ସେହି ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବଲୋକହିତାର୍ଥେ ସେଠାରେ ସ୍ଥାପିତ ହେବା ପରେ, ରାବଣ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲା। ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ବର ପାଇ ସେ ମହାସୁର ଆନନ୍ଦରେ ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ସବୁ କଥା କହିଲା।

Verse 23

तच्छ्रुत्वा सकला देवाश्शक्राद्या मुनयस्तथा । परस्परं समामन्त्र्य शिवासक्तधियोऽमलाः

ଏହା ଶୁଣି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶିବଭକ୍ତିରେ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ହୋଇ, ପରସ୍ପରେ ପରାମର୍ଶ କରି ଏକତ୍ର ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ।

Verse 24

तस्मिन्काले सुरास्सर्वे हरिब्रह्मादयो मुने । आजग्मुस्तत्र सुप्रीत्या पूजां चक्रुर्विशेषतः

ହେ ମୁନି, ସେହି ସମୟରେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ସେଠାକୁ ଆସି, ବିଶେଷ ଭାବେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କଲେ।

Verse 25

प्रत्यक्षं तं तदा दृष्ट्वा प्रतिष्ठाप्य च ते सुराः । वैद्यनाथेति संप्रोच्य नत्वा नुत्वा दिवं ययुः

ତେବେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖି ଦେବମାନେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। “ଏହିଁ ବୈଦ୍ୟନାଥ” ବୋଲି କହି ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ତୁତି କରି ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।

Verse 26

ऋषय ऊचुः । तस्मिंल्लिंगे स्थिते तत्र रावणे च गृहं गते । किं कि चरित्रमभूत्तात ततस्तद्वद विस्तरात्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରିୟ, ସେହି ଲିଙ୍ଗ ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହିଲା ଏବଂ ରାବଣ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲା; ତାପରେ କେଉଁ କେଉଁ ଘଟଣା ଘଟିଲା? ସେ କଥା ବିସ୍ତାରେ କହ।

Verse 27

सूत उवाच । रावणोपि गृहं गत्वा वरं प्राप्य महोत्तमम् । प्रियायै सर्वमाचख्यौ मुमोदाति महासुरः

ସୂତ କହିଲେ—ରାବଣ ମଧ୍ୟ ଗୃହକୁ ଯାଇ ସେ ପରମୋତ୍ତମ ବର ପାଇ, ସମସ୍ତ କଥା ନିଜ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ କହିଲା; ସେ ମହାସୁର ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲା।

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां वैद्यनाथेश्वरज्योतिर्लिंगमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ‘ବୈଦ୍ୟନାଥେଶ୍ୱର ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 29

देवादय ऊचुः । रावणोयं दुरात्मा हि देवद्रोही खलः कुधीः । शिवाद्वरं च संप्राप्य दुःखं दास्यति नोऽपि सः

ଦେବମାନେ ଆଦି କହିଲେ—ଏହି ରାବଣ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁରାତ୍ମା; ଦେବଦ୍ରୋହୀ, ଖଳ ଓ କୁବୁଦ୍ଧି। ଶିବଙ୍କଠାରୁ ବର ପାଇ ସେ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖ ଦେବ।

Verse 30

किं कुर्मः क्व च गच्छामः किं भविष्यति वा पुनः । दुष्टश्च दक्षतां प्राप्तः किंकिं नो साधयिष्यति

ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ, କେଉଁଠିକୁ ଯିବୁ? ପୁଣି ଆଗକୁ କ’ଣ ହେବ? ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଏବେ ଶକ୍ତି ପାଇଛି—ଆମ ବିରୋଧରେ କ’ଣ କ’ଣ ସାଧିବ?

Verse 31

इति दुःखं समापन्नाश्शक्राद्या मुनयस्सुराः । नारदं च समाहूय पप्रच्छुर्विकलास्तदा

ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଆବିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ଓ ମୁନିମାନେ, ସେତେବେଳେ ନାରଦଙ୍କୁ ଡାକି, ବିକଳ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 32

देवा ऊचुः । सर्वं कार्य्यं समर्थोसि कर्तुं त्वं मुनिसत्तम । उपायं कुरु देवर्षे देवानां दुःखनाशने

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ। ତେଣୁ ହେ ଦେବର୍ଷି, ଦେବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖନାଶ ପାଇଁ ଉପାୟ କର॥

Verse 33

रावणोयं महादुष्टः किंकि नैव करिष्यति । क्व यास्यामो वयं चात्र दुष्टेनापीडिता वयम्

ଏହି ରାବଣ ମହାଦୁଷ୍ଟ—ସେ କେଉଁ ପାପ ନ କରିବ? ଆମେ ଏଠାରୁ କେଉଁଠି ଯିବୁ? ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ପୀଡିତ॥

Verse 34

नारद उवाच । दुःखं त्यजत भो देवा युक्तिं कृत्वा च याम्यहम् । देवकार्यं करिष्यामि कृपया शंकरस्य वै

ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ଦେବମାନେ, ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କର। ଯଥୋଚିତ ଉପାୟ ଭାବି ମୁଁ ଯାଉଛି; ଶଙ୍କରଙ୍କ କୃପାରେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସାଧିବି।

Verse 35

सूत उवाच । इत्युक्त्वा स तु देवर्षिरगमद्रावणालयम् । सत्कारं समनुप्राप्य प्रीत्योवाचाखिलं च तत्

ସୂତ କହିଲେ— ଏପରି କହି ସେ ଦେବର୍ଷି ରାବଣଙ୍କ ନିବାସକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଯଥୋଚିତ ସତ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ ପାଇ, ଆନନ୍ଦରେ ସବୁ କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 36

नारद उवाच । राक्षसोत्तम धन्यस्त्वं शैववर्य्यस्तपोमनाः । त्वां दृष्ट्वा च मनो मेद्य प्रसन्नमति रावण

ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ରାକ୍ଷସୋତ୍ତମ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ— ଶୈବଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତପସ୍ୟାରେ ନିବିଷ୍ଟ ମନଯୁକ୍ତ। ଆଜି ତୁମକୁ ଦେଖି ମୋ ହୃଦୟ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ହେ ରାବଣ।

Verse 37

स्ववृत्तं ब्रूह्यशेषेण शिवाराधनसंभवम् । इति पृष्टस्तदा तेन रावणो वाक्यमब्रवीत्

ସେ କହିଲେ— “ଶିବାରାଧନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତୁମ ନିଜ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହ।” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ହେବାରୁ, ସେହି ସମୟରେ ରାବଣ କଥା ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 38

रावण उवाच । गत्वा मया तु कैलासे तपोर्थं च महामुने । तत्रैव बहुकालं वै तपस्तप्तं सुदारुणम्

ରାବଣ କହିଲେ: ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ କୈଳାସକୁ ଯାଇଥିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି।

Verse 39

यदा न शंकरस्तुष्टस्ततश्च परिवर्तितम् । आगत्य वृक्षखंडे वै पुनस्तप्तं मया मुने

ଯେତେବେଳେ ଶଙ୍କର ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ତଦନୁସାରେ ମୋର ପଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ କଲି; ପୁଣି ଫେରିଆସି, ହେ ମୁନି, ଗଛକାଠର ଏକ ଖଣ୍ଡ ପାଖରେ ପୁନର୍ବାର ତପ କଲି।

Verse 40

ग्रीष्मे पंचाग्निमध्ये तु वर्षासु स्थंडिलेशयः । शीते जलांतरस्थो हि कृतं चैव त्रिधा तपः

ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ରହେ, ବର୍ଷାରେ ନିରାବରଣ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରେ, ଶୀତରେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ରହେ—ଏଭଳି ତ୍ରିବିଧ ତପ କରାଯାଏ।

Verse 41

एवं मया कृतं तत्र तपोत्युग्रं मुनीश्वर । तथापि शंकरो मह्यं न प्रसन्नोऽभवन्मनाक्

ଏଭଳି, ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ମୁଁ ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ତପ କଲି; ତଥାପି ଶଙ୍କର ମୋ ପ୍ରତି ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 42

तदा मया तु क्रुद्धेन भूमौ गर्तं विधाय च । तत्राग्निं समाधाय पार्थिवं च प्रकल्प्य च

ତେବେ କ୍ରୋଧାବେଶରେ ମୁଁ ଭୂମିରେ ଗର୍ତ୍ତ କରି, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜାକର୍ମ ଆରମ୍ଭ କଲି।

Verse 43

गंधैश्च चंदनैश्चैव धूपैश्च विविधैस्तदा । नैवेद्यैः पूजितश्शम्भुरारार्तिकविधानतः

ତେବେ ସୁଗନ୍ଧ, ଚନ୍ଦନ, ବିଭିନ୍ନ ଧୂପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା—ଆରାର୍ତ୍ତିକ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଗଲା।

Verse 44

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैस्तोषितश्शंकरो मया । गीतैर्नृत्यैश्च वाद्यैश्च मुखांगुलिसमर्पणैः

ମୋର ପ୍ରଣିପାତ ଓ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ତବଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲି; ଏବଂ ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ବାଦ୍ୟ ଓ ନିଜ ମୁଖ ଓ ଅଙ୍ଗୁଳିଦ୍ୱାରା କରା ସେବାର୍ପଣରେ ମଧ୍ୟ।

Verse 45

एतैश्च विविधैश्चान्यैरुपायैर्भूरिभिर्मुने । शास्त्रोक्तेन विधानेन पूजितो भगवान् हरः

ହେ ମୁନେ! ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ, ଭଗବାନ୍ ହରଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରାଗଲା।

Verse 46

न तुष्टः सन्मुखो जातो यदा च भगवान्हरः । तदाहं दुःखितोभूवं तपसोऽप्राप्य सत्फलम्

ଯେତେବେଳେ ଭଗବାନ୍ ହର ନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ନ ଦୟାମୁଖରେ ମୋ ପ୍ରତି ସନ୍ମୁଖ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ତପସ୍ୟାର ସତ୍ଫଳ ନ ପାଇ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ହେଲି।

Verse 47

धिक् शरीरं बलं चैव धिक् तपः करणं मम । इत्युक्त्वा तु मया तत्र स्थापितेग्नौ हुतं बहु

“ଧିକ୍ ଏହି ଶରୀର, ଧିକ୍ ଏହି ବଳ; ଧିକ୍ ମୋର ତପ କରିବାର ସାଧନ!” ଏମିତି କହି, ସେଠାରେ ସ୍ଥାପିତ ଅଗ୍ନିରେ ମୁଁ ବହୁ ଆହୁତି ଦେଲି।

Verse 48

पुनश्चेति विचार्यैव त्वक्षाम्यग्नौ निजां तनुम् । संछिन्नानि शिरांस्येव तस्मिन् प्रज्वलिते शुचौ

ପୁନର୍ବାର ଭାବି ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲା—“ଏମିତି ହେଉ; ମୁଁ ମୋ ଦେହକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରିଦେବି।” ସେଇ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ, ପବିତ୍ର ଜ୍ୱାଳାରେ ଛିନ୍ନ ଶିରଗୁଡ଼ିକ କଟାଯାଇଥିବା ପରି ପଡ଼ିଥିଲା।

Verse 49

सुच्छित्वैकैकशस्तानि कृत्वा शुद्धानि सर्वशः । शंकरायार्पितान्येव नवसंख्यानि वै मया

ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକେକ କରି ସାବଧାନରେ ବାଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ନଅ ସଂଖ୍ୟାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲି।

Verse 50

यावच्च दशमं छेत्तुं प्रारब्धमृषिसत्तम । तावदाविरभूत्तत्र ज्योतीरूपो हरस्स्वयम्

ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେତେବେଳେ ସେ ଦଶମଟିକୁ କାଟିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ୱୟଂ ହର ଜ୍ୟୋତିରୂପେ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 51

मामेति व्याहरत् प्रीत्या द्रुतं वै भक्तवत्सलः । प्रसन्नश्च वरं ब्रूहि ददामि मनसेप्सितम्

ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରୀତିରେ ଶୀଘ୍ର “ମୋର!” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ—“ବର କୁହ; ତୋର ମନଇଚ୍ଛା ମୁଁ ଦେବି।”

Verse 52

इत्युक्ते च तदा तेन मया दृष्टो महेश्वरः । प्राणतस्संस्तुतश्चैव करौ बद्ध्वा सुभक्तितः

ସେ ଏପରି କହିବା ସହିତ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁଁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରାଣଭରି ସ୍ତୁତି କରି, କରଯୋଡି ବନ୍ଦନା ଅର୍ପିଲି।

Verse 53

तदा वृतं मयैतच्च देहि मे ह्यतुलं बलम् । यदि प्रसन्नो देवेश दुर्ल्लभं किं भवेन्मम

ତେବେ ମୁଁ ଏହି ବର ଚୟନ କଲି—“ମୋତେ ଅତୁଳ ବଳ ଦିଅନ୍ତୁ। ହେ ଦେବେଶ! ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ ଦୁର୍ଲଭ ରହିବ?”

Verse 54

शिवेन परितुष्टेन सर्वं दत्तं कृपालुना । मह्यं मनोभिलषितं गिरा प्रोच्य तथास्त्विति

କୃପାଳୁ ଶିବ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସେ ସବୁକିଛି ଦାନ କଲେ। ମୋ ମନୋଭିଲାଷକୁ ବାଣୀରେ କହି “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲିଲେ।

Verse 55

अमोघया सुदृष्ट्या वै वैद्यवद्योजितानि मे । शिरांसि संधयित्वा तु दृष्टानि परमात्मना

ତାଙ୍କର ଅମୋଘ ମଙ୍ଗଳଦୃଷ୍ଟିରେ ମୋର କଟା ଶିରଗୁଡ଼ିକ ବୈଦ୍ୟ ଯେପରି ନିପୁଣତାରେ ଯୋଡ଼େ ସେପରି ଯୋଡ଼ାଗଲା; ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କ କୃପାଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁଁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହେଲି।

Verse 56

एवंकृते तदा तत्र शरीरं पूर्ववन्मम । जातं तस्य प्रसादाच्च सर्वं प्राप्तं फलं मया

ଏପରି ହେବା ପରେ ସେଠାରେ ସେତେବେଳେ ମୋ ଶରୀର ପୂର୍ବବତ୍ ହୋଇଗଲା। ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାତ ସମସ୍ତ ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଇଲି।

Verse 57

तदा च प्रार्थितो मे संस्थितोसौ वृषभध्वजः । वैद्यनाथेश्वरो नाम्ना प्रसिद्धोभूज्जगत्त्रये

ତେବେ ମୋର ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବ ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ; ଏବଂ “ବୈଦ୍ୟନାଥେଶ୍ୱର” ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 58

दर्शनात्पूजनाज्ज्योतिर्लिंगरूपो महेश्वरः । भुक्तिमुक्तिप्रदो लोके सर्वेषां हितकारकः

କେବଳ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜାରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ-ରୂପ ମହେଶ୍ୱର ଏହି ଲୋକରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଉଭୟ ଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତକାରୀ।

Verse 59

ज्योतिर्लिंगमहं तद्वै पूजयित्वा विशेषतः । प्रणिपत्यागतश्चात्र विजेतुं भुवनत्रयम्

ସେଇ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଁ ବିଶେଷ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିଛି; ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କରି ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ତ୍ରିଭୁବନକୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ।

Verse 60

सूत उवाच । तदीयं तद्वचः श्रुत्वा देवर्षिर्जातसंभ्रमः । विहस्य च मनस्येव रावणं नारदोऽब्रवीत्

ସୂତ କହିଲେ—ତାହାର ସେଇ କଥା ଶୁଣି ଦେବର୍ଷି ନାରଦ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେଲେ। ମନେମନେ ହସି ନାରଦ ରାବଣକୁ କହିଲେ।

Verse 61

नारद उवाच । श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ कथयामि हितं तव । त्वया तदेव कर्त्तव्यं मदुक्तं नान्यथा क्वचित्

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାକ୍ଷସଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ; ମୁଁ ତୋର ହିତକଥା କହୁଛି। ମୋ କଥା ଯେପରି, ସେପରି କର; କେବେ ଅନ୍ୟଥା କରନି।

Verse 62

त्वयोक्तं यच्छिवेनैव हितं दत्तं ममाधुना । तत्सर्वं च त्वया सत्यं न मन्तव्यं कदाचन

ତୁମେ କହିଥିବା ହିତବଚନ ସତ୍ୟରେ ଏବେ ମୋତେ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ଦେଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ସେ ସବୁକୁ ସତ୍ୟ ଭାବ; କେବେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ କରନି।

Verse 63

अयं वै विकृतिं प्राप्तः किं किं नैव ब्रवीति च । सत्यं नैव भवेत्तद्वै कथं ज्ञेयं प्रियोस्ति मे

ଏ ଲୋକଟି ନିଶ୍ଚୟ ବିକୃତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; କଣ କଣ କହୁଛି। ଏହା ସତ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ; ତେବେ ସେ ମୋର ପ୍ରିୟ (ଭକ୍ତ) କି ନୁହେଁ ମୁଁ କିପରି ଜାଣିବି?

Verse 64

इति गत्वा पुनः कार्य्यं कुरु त्वं ह्यहिताय वै । कैलासोद्धरणे यत्नः कर्तव्यश्च त्वया पुनः

ଏପରି ଯାଇ ପୁଣି ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କର—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ତୋର ଅହିତ ପାଇଁ। କୈଳାସ ଉଦ୍ଧାରଣରେ ତୁମେ ପୁଣିଥରେ ପ୍ରୟାସ କରିବାକୁ ପଡିବ।

Verse 65

यदि चैवोद्धृतश्चायं कैलासो हि भविष्यति । तदैव सफलं सर्वं भविष्यति न संशयः

ଯଦି ଏହି ପବିତ୍ର କୈଳାସ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଉଦ୍ଧୃତ (କିମ୍ବା ପୁନଃସ୍ଥାପିତ) ହେବ, ତେବେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସବୁ କିଛି ସଫଳ ଓ ଫଳଦାୟକ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 66

पूर्ववत्स्थापयित्वा त्वं पुनरागच्छ वै सुखम् । निश्चयं परमं गत्वा यथेच्छसि तथा कुरु

ସବୁକିଛି ପୂର୍ବବତ୍ ସ୍ଥାପନ କରି ତୁମେ ପୁଣି ସୁଖରେ ଫେରିଆସ। ପରମ ନିଶ୍ଚୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ସେପରି କର।

Verse 67

सूत उवाच । इत्युक्तस्स हितं मेने रावणो विधिमोहित । सत्यं मत्वा मुनेर्वाक्यं कैलासमगमत्तदा

ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଇଥିବାରୁ, ବିଧିର ମୋହରେ ରାବଣ ତାହାକୁ ନିଜ ହିତ ବୋଲି ଭାବିଲା। ମୁନିଙ୍କ ବାକ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ମାନି, ସେ ତେବେ କୈଳାସକୁ ଗଲା।

Verse 68

गत्वा तत्र समुद्धारं चक्रे तस्य गिरेस्स च । तत्रस्थं चैव तत्सर्वं विपर्यस्तं परस्परम्

ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେ ଏହି ପର୍ବତର ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସେଠାରେ ଥିବା ସବୁକିଛି ପରସ୍ପର ଉଲଟିପଡ଼ି ଗୋଲମାଳ ହୋଇ ମିଶିଯାଇଥିଲା।

Verse 69

गिरीशोपि तदा दृष्ट्वा किं जातमिति सोब्रवीत् । गिरिजा च तदा शंभुं प्रत्युवाच विहस्य तम्

ତେବେ ଗିରୀଶ (ଶିବ) ତାହା ଦେଖି “କଣ ଘଟିଲା?” ବୋଲି କହିଲେ। ତାପରେ ଗିରିଜା (ପାର୍ବତୀ) ହସି ହସି ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 70

गिरिजोवाच । सच्छिश्यस्य फलं जातं सम्यग्जातं तु शिष्यतः । शान्तात्मने सुवीराय दत्तं यदतुलं बलम्

ଗିରିଜା କହିଲେ—“ସତ୍‌ଶିଷ୍ୟର ଫଳ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି; ଶିଷ୍ୟତ୍ୱ ସମ୍ୟକ୍‌ ଭାବେ ପରିପକ୍ୱ ହୋଇଛି। ଶାନ୍ତାତ୍ମା ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀରଙ୍କୁ ଯେ ଅତୁଲ ବଳ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ତାହା ଏବେ ପ୍ରକାଶିତ।”

Verse 71

सूत उवाच । गिरिजायाश्च साकूतं वचः श्रुत्वा महेश्वरः । कृतघ्नं रावणं मत्वा शशाप बलदर्पितम्

ସୂତ କହିଲେ—ଗିରିଜାଙ୍କ ସାକୂତ ଓ ଅର୍ଥଗର୍ଭିତ ବଚନ ଶୁଣି ମହେଶ୍ୱର ରାବଣକୁ କୃତଘ୍ନ ଏବଂ ବଳଦର୍ପରେ ମତ୍ତ ଭାବି ତାହାକୁ ଶାପ ଦେଲେ।

Verse 72

महादेव उवाच । रे रे रावण दुर्भक्त मा गर्वं वह दुर्मते । शीघ्रं च तव हस्तानां दर्पघ्नश्च भवेदिह

ମହାଦେବ କହିଲେ— ହେ ହେ ରାବଣ, ଦୁର୍ଭକ୍ତ ଦୁର୍ମତି! ଗର୍ବ ବହନ କରନି। ଏଠି ଶୀଘ୍ରେ ତୋ ହାତର ଦର୍ପ (ହିଂସ୍ର ବଳ) ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।

Verse 73

सूत उवाव । इति तत्र च यज्जातं नारदः श्रुतवांस्तदा । रावणोपि प्रसन्नात्माऽगात्स्वधाम यथागतम्

ସୂତ କହିଲେ— ସେଠାରେ ଯାହା ଘଟିଲା, ନାରଦ ତାହା ସେତେବେଳେ ସବୁ ଶୁଣିଲେ। ରାବଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ ହୋଇ, ଯେପରି ଆସିଥିଲା ସେପରି ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିଗଲା।

Verse 74

निश्चयं परमं कृत्वा बली बलविमोहितः । जगद्वशं हि कृतवान्रावणः परदर्पहा

ପରମ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ବଳବାନ ନିଜ ବଳରେ ମୋହିତ ହେଲା; ପରଦର୍ପହା ରାବଣ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଜଗତକୁ ନିଜ ବଶରେ କରିଦେଲା।

Verse 75

शिवाज्ञया च प्राप्तेन दिव्यास्त्रेण महौजसा । रावणस्य प्रति भटो नालं कश्चिदभूत्तदा

ସେତେବେଳେ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ମହାଓଜସ୍ବୀ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ ରାବଣଙ୍କ ବିରୋଧରେ କୌଣସି ଯୋଦ୍ଧା ଟିକି ପାରିଲା ନାହିଁ।

Verse 76

इत्येतच्च समाख्यातं वैद्यनाथेश्वरस्य च । माहात्म्यं शृण्वतां पापं नृणां भवति भस्मसात्

ଏହିପରି ଭାବେ ବୈଦ୍ୟନାଥେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥିତ ହେଲା; ଯେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଏହା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାପ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୁଏ।