Gaṅgā-Avataraṇa and the Naming of Gaṅgādvāra (गङ्गावतरणम्—गङ्गाद्वारप्रसिद्धिः)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ଗଠିତ। ଋଷିମାନେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଜଳରୂପ ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ଗୌତମଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଫଳ କ’ଣ ହେଲା ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି—ଗୌତମଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ଗଙ୍ଗା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପର୍ବତୀୟ ପ୍ରଦେଶରୁ ଶୀଘ୍ର ଅବତରି ଉଦୁମ୍ବର ଶାଖାରୁ ଧାରାରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଗୌତମ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି; ସେହି ସ୍ଥାନ ‘ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପନାଶକ ଓ ସୁନ୍ଦର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଗୌତମଙ୍କ ସହ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ଆସିଥିବା କିଛି ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି ଗଙ୍ଗା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ଗୌତମ କରଯୋଡ଼ି ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ତୁତି ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତାପରେ ଆକାଶରେ ଗଙ୍ଗାରୁ ଦିବ୍ୟବାଣୀ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ତୀର୍ଥଦର୍ଶନର ମହିମା ଓ ସାଧୁ–ଅସାଧୁ ଭାବର ନୀତିଶିକ୍ଷା ଦିଏ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । गंगा च जलरूपेण कुतो जाता वद प्रभो । तन्माहात्म्यं विशेषेण कुतो जात वद प्रभो
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! ଗଙ୍ଗା ଜଳରୂପେ କେଉଁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ? କହନ୍ତୁ। ଏବଂ ବିଶେଷଭାବେ ତାଙ୍କର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମିଲା? ପ୍ରଭୋ, କହନ୍ତୁ।
Verse 2
यैर्विप्रैर्गौतमायेव दुःखं दत्तं दुरात्मभिः । तेषां किंच ततो जातमुच्यतां व्यास सद्गुरो
ହେ ସଦ୍ଗୁରୁ ବ୍ୟାସ! ଯେ ଦୁରାତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଗୌତମଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରେ କ’ଣ ପରିଣାମ ହେଲା? କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 3
सूत उवाच । एवं संप्रार्थिता गंगा गौतमेन तदा स्वयम् । ब्रह्मणश्च गिरेर्विप्रा द्रुतं तस्मादवातरत्
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ସେତେବେଳେ ଗୌତମ ନିଜେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାରୁ ଗଙ୍ଗା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପର୍ବତରୁ ଶୀଘ୍ର ଅବତରିଲେ।
Verse 4
औदुंबरस्य शाखायास्तत्प्रवाहो विनिस्सृतः । तत्र स्नानं मुदा चक्रे गौतमो विश्रुतो मुनिः
ଉଦୁମ୍ବର ବୃକ୍ଷର ଗୋଟିଏ ଶାଖାରୁ ପବିତ୍ର ଧାରା ନିସ୍ସୃତ ହେଲା। ସେଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୁନି ଗୌତମ ଆନନ୍ଦରେ ବିଧିମତ ସ୍ନାନ କଲେ।
Verse 5
गौतमस्य च ये शिष्या अन्ये चैव महर्षयः । समागताश्च ते तत्र स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः
ଗୌତମଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ମହର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସି ସମବେତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦରେ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କଲେ।
Verse 6
गंगाद्वारं च तन्नाम प्रसिद्धमभवत्तदा । सर्वपापहरं रम्यं दर्शनान्मुनिसत्तमः
ସେହି ସମୟରୁ ତାହା “ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ରମ୍ୟ ତୀର୍ଥ; କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତ ପାପ ହରେ।
Verse 7
गौतमस्पर्द्धिनस्ते च ऋषयस्तत्र चागताः । स्नानार्थं तांश्च सा दृष्ट्वा ह्यंतर्धानं गता द्रुतम्
ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସେଇ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ। ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସେମାନେ ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି ସେ (ଦେବୀ) ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 8
मामेति गौतमस्तत्र व्याजहार वचो द्रुतम् । मुहुर्मुहुः स्तुवन् गंगां सांजलिर्नतमस्तकः
ସେଠାରେ ଗୌତମ ଶୀଘ୍ର କହିଲେ—“ମୋ ପାଖକୁ ଆ।” ପରେ ସେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ମସ୍ତକ ନମାଇ, ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ଗଙ୍ଗାଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 9
गौतम उवाच । इमे च श्रीमदांधाश्च साधवो वाप्यसाधवः । एतत्पुण्यप्रभावेण दर्शनं दीयतां त्वया
ଗୌତମ କହିଲେ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ହେଲେ ବି ଅନ୍ଧ; ସାଧୁ ହେଉନ୍ତୁ କି ଅସାଧୁ, ଏହି ପୁଣ୍ୟ-ପ୍ରଭାବରେ ଆପଣ ଏମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 10
सूत उवाच । ततो वाणी समुत्पन्ना गंगाया व्योममंडलात् । तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठा गंगावचनमुत्तमम्
ସୂତ କହିଲେ—ତାପରେ ଆକାଶମଣ୍ଡଳରେ ଥିବା ଗଙ୍ଗାଠାରୁ ଏକ ବାଣୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ବଚନ ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 11
एते दुष्टतमाश्चैव कृतघ्नाः स्वामिद्रोहिणः । जाल्माः पाखंडिनश्चैव द्रष्टुं वर्ज्याश्च सर्वदा
ଏହି ଲୋକମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ, କୃତଘ୍ନ, ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ରୋହୀ, ନୀଚ ଏବଂ ପାଖଣ୍ଡୀ; ସେମାନଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ମଧ୍ୟ ସର୍ବଦା ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 12
गौतम उवाच । मातश्च श्रूयतामेतन्महता गिर एव च । तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं सत्यं च भगवद्वचः
ଗୌତମ କହିଲେ: ହେ ମାତା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହ କୁହାଯାଇଥିବା ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ତେଣୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ସେହି ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ହେବ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ବଚନକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମାନିବାକୁ ହେବ।
Verse 13
अपकारिषु यो लोक उपकारं करोति वै । तेन पूतो भवाम्यत्र भगवद्वचनं त्विदम्
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅପକାର କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଉପକାର କରେ, ସେ ସେହି ପରୋପକାର ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏହା ପ୍ରକୃତରେ ଭଗବାନଙ୍କ ବଚନ।
Verse 14
सूत उवाच । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं गौतमस्य महात्मनः । पुनर्वाणी समुत्पन्ना गंगाया व्योममंडलात्
ସୂତ କହିଲେ: ମହାତ୍ମା ମୁନି ଗୌତମଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ଆକାଶମଣ୍ଡଳରୁ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କ ବାଣୀ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 15
कथ्यते हि त्वया सत्यं गौतमर्षे शिवं वचः । तथापि संग्रहार्थ च प्रायश्चितं चरंतु वै
ହେ ଗୌତମ ଋଷି, ଆପଣ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ ଏବଂ ଶିବବଚନ ସହ ସମଞ୍ଜସ। ତଥାପି ନିୟମ ଓ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପାଇଁ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 16
शतमेकोत्तरं चात्र कार्य्यं प्रक्रमणं गिरेः । भवच्छासनतस्त्वेतैस्त्वदधीनैर्विशेषतः
ଏଠାରେ ପର୍ବତର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଏକଶେ ଏକଥର କରିବାକୁ ହେବ। ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବିଶେଷତଃ ତୁମ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, ତୁମ ଅଧୀନସ୍ଥମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବ।
Verse 17
ततश्चैवाधिकारश्च जायते दुष्टकारिणाम् । मद्दर्शने विशेषेण सत्यमुक्तं मया मुने
ତାପରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରୁଥିବାମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଧିକାର (ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସଦାଚାରର) ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ବିଶେଷତଃ ମୋ ଦର୍ଶନ ଦ୍ୱାରା—ହେ ମୁନି—ଏହା ସତ୍ୟ ବୋଲି ମୁଁ କହିଛି।
Verse 18
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्याश्चक्रुर्वै ते तथाऽखिलाः । संप्रार्थ्य गौतमं दीनाः क्षंतव्यो नोऽपराधकः
ସୂତ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ବଚନ ଶୁଣି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେହିପରି କଲେ। ପରେ ଦୀନଭାବେ ଗୌତମଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି କହିଲେ—“ଆମେ ଅପରାଧୀ; ଆମକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।”
Verse 19
एवं कृते तदा तेन गौतमेन तदाज्ञया । कुशावर्तं नाम चक्रे गङ्गाद्वारादधोगतम्
ଏଭଳି କରାଯାଇସାରିଲା ପରେ, ସେହି ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଗୌତମ ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର (ହରିଦ୍ୱାର) ଠାରୁ ତଳକୁ ବହୁଥିବା ‘କୁଶାବର୍ତ୍ତ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ଆବର୍ତ୍ତ-ପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 20
ततः प्रादुरभूत्तत्र सा तस्य प्रीतये पुनः । कुशावर्तं च विख्यातं तीर्थमासीत्तदुत्तमम्
ତାପରେ ସେ ଦେବୀ ସେଠାରେ ପୁନଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ, ତାହାର ପ୍ରୀତି ପାଇଁ। ସେ ପରମ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ‘କୁଶାବର୍ତ୍ତ ତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ବିଖ୍ୟାତ ହେଲା।
Verse 21
तत्र स्नातो नरो यस्तु मोक्षाय परिकल्पते । त्यक्त्वा सर्वानघान्सद्यो विज्ञानं प्राप्य दुर्लभम्
ଯେ ନର ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ, ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସମସ୍ତ ପାପ ତ୍ୟାଗ କରି ଦୁର୍ଲଭ ବିଜ୍ଞାନ (ଆତ୍ମବୋଧ) ପାଏ।
Verse 22
गौतमो ऋषयश्चान्ये मिलिताश्च परस्परम् । लज्जितास्ते तदा ये च कृतघ्ना ह्यभवन्पुरा
ତେବେ ଗୌତମ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ପରସ୍ପର ଏକତ୍ର ହେଲେ। ପୂର୍ବେ କୃତଘ୍ନ ଥିବାମାନେ ସେତେବେଳେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ।
Verse 23
ऋषय ऊचुः । अस्माभिरन्यथा सूत श्रुतं तद्वर्णयामहे । गौतमस्तान्द्विजान् क्रुद्धश्शशापेति प्रबुध्यताम्
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ଆମେ ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଶୁଣିଛୁ; ତେଣୁ ସେହିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛୁ। ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝ: କ୍ରୋଧିତ ଗୌତମ ସେହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
Verse 24
सूत उवाच । द्विजास्तदपि सत्यं वै कल्पभेदसमाश्रयात् । वर्णयामि विशेषेण तां कथामपि सुव्रता
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଅଛି; କଳ୍ପଭେଦର ଆଶ୍ରୟରୁ ଭିନ୍ନତା ହୁଏ। ତେଣୁ ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ, ସେହି କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି।
Verse 25
गौतमोपि ऋषीन्दृष्ट्वा तदा दुर्भिक्षपीडितान् । तपश्चकार सुमहद्वरुणस्य महात्मनः
ସେତେବେଳେ ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ପୀଡିତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମ ପୁନଃସ୍ଥାପନା ଓ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ମହାତ୍ମା ବରୁଣଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦାର୍ଥେ ଅତିମହାନ ତପ କଲେ।
Verse 26
अक्षय्यं कल्पयामास जलं वरुणदां यया । ततो व्रीहीन्यवांश्चैव वापयामास भूरिशः
ସେଇ ଭକ୍ତିଶକ୍ତିରେ ସେ ବରୁଣଦତ୍ତ ଜଳକୁ ଅକ୍ଷୟ କରିଦେଲେ। ପରେ ସେ ଦାନଶୀଳ ପ୍ରଭୁ ଧାନ ଓ ଯବ ମଧ୍ୟ ବପନ କରାଇଲେ।
Verse 27
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां त्र्यंबकेश्वरज्योतिर्लिंग माहात्म्यवर्णनं नाम सप्तविंशोध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ‘ତ୍ର୍ୟମ୍ବକେଶ୍ୱର ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ସପ୍ତବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 28
कदाचित्तत्स्त्रियो दुष्टा जलार्थमपमानिताः । ऊचु पतिभ्यस्ताः क्रुद्धा गौतमेर्ष्याकरं वचः
ଏକଦା ଜଳ ନେବାକୁ ଯାଇ ଅପମାନିତ ହୋଇ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କ୍ରୋଧରେ ନିଜ ପତିମାନଙ୍କୁ ଗୌତମଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଈର୍ଷ୍ୟା ଜଗାଇବା ଭଳି କଥା କହିଲେ।
Verse 29
ततस्ते भिन्नमतयो गां कृत्वा कृत्रिमां द्विजाः । तद्धान्यभक्षणासक्तां चक्रुस्तां कुटिलाशयाः
ତାପରେ ଭିନ୍ନମତୀ ଓ କୁଟିଳ ହୃଦୟବାନ ସେଇ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏକ କୃତ୍ରିମ ଗାଈ ତିଆରି କରି, ତାକୁ ସେଇ ଧାନ୍ୟ ଭକ୍ଷଣରେ ଆସକ୍ତ କରିଦେଲେ।
Verse 30
स्वधान्यभक्षणासक्तां गां दृष्ट्वा गौतमस्तदा । तृणेन ताडयामास शनैस्तां संनिवारयन्
ନିଜ ଧାନ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଲାଗିଥିବା ଗାଈକୁ ଦେଖି, ଗୌତମ ସେତେବେଳେ ତାକୁ ରୋକିବା ପାଇଁ ତୃଣଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଡନ କଲେ।
Verse 31
तृणसंस्पर्शमात्रेण सा भूमौ पतिता च गौः । मृता ह्यभूत्क्षणं विप्रा भाविकर्मवशात्तदा
ତୃଣର କେବଳ ସ୍ପର୍ଶରେ ସେ ଗାଈ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ହେ ବିପ୍ରମାନେ, କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ମରିଗଲା—ସେତେବେଳେ ଭାବୀ କର୍ମବଶରୁ।
Verse 32
गौर्हता गौतमेनेति तदा ते कुटिलाशयाः । एकत्रीभूय तत्रत्यैः सकला ऋषयोऽवदन्
ତେବେ କୁଟିଳମନା ଲୋକେ କହିଲେ—“ଗାଈକୁ ଗୌତମ ମାରିଛି!” ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଋଷି ଏକତ୍ର ହୋଇ ଅଭିଯୋଗ କଲେ।
Verse 33
ततस्स गौतमो भीतो गौर्हतेति बभूव ह । चकार विस्मयं नार्यहल्याशिष्यैश्शिवानुगः
ତେବେ ଗୌତମ ଭୀତ ହୋଇ—ମନେ ଭାବିଲେ, “ଗୋହତ୍ୟା ହେଲା!” ଏବଂ ଅହଲ୍ୟାଦେବୀଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଶିକ୍ଷିତ ସେ ଶିବଭକ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।
Verse 34
ततस्स गौतमो ज्ञात्वा तां गां क्रोधसमाकुलः । शशाप तानृषीन् सर्वान् गौतमो मुनिसत्तमः
ତାପରେ ଗୌତମ ସେଇ ଗୋର ସତ୍ୟ ଜାଣି କ୍ରୋଧରେ ଆକୁଳ ହେଲେ। ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୌତମ ସେ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
Verse 35
गौतम उवाच । यूयं सर्वे दुरात्मानो दुःखदा मे विशेषतः । शिवभक्तस्य सततं स्युर्वेदविमुखास्सदा
ଗୌତମ କହିଲେ—ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଦୁରାତ୍ମା, ଏବଂ ବିଶେଷକରି ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ। ଶିବଭକ୍ତ ପ୍ରତି ତୁମେ ସଦା ସର୍ବଦା ବେଦବିମୁଖ ରହୁଛ।
Verse 36
अद्यप्रभृति वेदोक्ते सत्कर्मणि विशेषतः । मा भूयाद्भवतां श्रद्धा शैवमार्गे विमुक्तिदे
ଆଜିଠାରୁ ତୁମମାନଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିଶେଷକରି କେବଳ ବେଦୋକ୍ତ ସତ୍କର୍ମରେ ମାତ୍ର ନ ରହୁ; ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଶୈବମାର୍ଗରେ ତୁମର ଭକ୍ତି ଜାଗ୍ରତ ହେଉ।
Verse 37
अद्यप्रभृति दुर्मार्गे तत्र श्रद्धा भवेत्तु वः । मोक्षमार्गविहीने हि सदा श्रुतिबहिर्मुखे
ଆଜିଠାରୁ ସେହି ଦୁର୍ମାର୍ଗରେ ତୁମମାନଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ନ ରହୁ; ତାହା ମୋକ୍ଷମାର୍ଗବିହୀନ ଏବଂ ସଦା ଶ୍ରୁତି-ବେଦବାଣୀରୁ ବହିର୍ମୁଖ।
Verse 38
अद्यप्रभृति भालानि मृल्लिप्तानि भवन्तु वः । स्रसध्वं नरके यूयं भालमृल्लेपनाद्द्विजाः
ଆଜିଠାରୁ ତୁମମାନଙ୍କର ଭାଳ ମାଟିରେ ଲେପିତ ହେଉ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ଭାଳ-ମୃଲ୍ଲେପନରୁ ତୁମେ ନରକରେ ପତିତ ହେଉ।
Verse 39
भवंतो मा भविष्यंतु शिवैक परदैवताः । अन्यदेवसमत्वेन जानंतु शिवमद्वयम्
ତୁମେ କେବଳ ‘ଶିବ ଏକମାତ୍ର ପରମଦେବ’ ବୋଲି ଧରି ରହିବା ମାତ୍ର ନୁହେଁ; ଶିବଙ୍କୁ ଅଦ୍ୱୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ୱରୂପତା ବୁଝ।
Verse 40
मा भूयाद्भवतां प्रीतिश्शिवपूजादिकर्मणि । शिवनिष्ठेषु भक्तेषु शिवपर्वसु सर्वदा
ଶିବପୂଜା ଆଦି କର୍ମରେ ଆପଣମାନଙ୍କର ପ୍ରୀତି ସଦା ବଢ଼ୁ—ଶିବନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଓ ଶିବପର୍ବଦିନମାନେ ସର୍ବଦା।
Verse 41
अद्य दत्ता मया शापा यावंतो दुःखदायकाः । तावंतस्संतु भवतां संततावपि सर्वदा
ଆଜି ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଯେତେ ଦୁଃଖଦାୟକ ଶାପ ଅଛି, ସେତେଇ ସର୍ବଦା ତୁମ ଉପରେ ଓ ତୁମ ସନ୍ତତି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ରହୁ।
Verse 42
अशैवास्संतु भवतां पुत्रपौत्रादयो द्विजाः । पुत्रैस्सहैव तिष्ठंतु भवंतो नरके ध्रुवम्
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତୁମ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରାଦି ସମସ୍ତେ ଅଶୈବ ହେଉନ୍ତୁ; ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ନିଶ୍ଚୟ ନରକରେ ରୁହ।
Verse 43
ततो भवंतु चण्डाला दुःखदारिद्र्यपीडिताः । शठा निन्दाकरास्सर्वे तप्तमुद्रांकितास्सदा
ଏହେତୁ ସେମାନେ ଚଣ୍ଡାଳ ହେଉନ୍ତୁ, ଦୁଃଖ ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ପୀଡିତ ହେଉନ୍ତୁ; କପଟ, ସମସ୍ତେ ନିନ୍ଦାକାରୀ ହେଉନ୍ତୁ, ଏବଂ ସଦା ଦଗ୍ଧ-ମୁଦ୍ରାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 44
सूत उवाच । इति शप्त्वा मुनीन् सर्वान् गौतमस्स्वाश्रमं ययौ । शिवभक्तिं चकाराति स बभूव सुपावनः
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ସମସ୍ତ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ ଗୌତମ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଭକ୍ତି କଲେ; ଏବଂ ସେଇ ଭକ୍ତିରେ ସେ ଅତି ପବିତ୍ର ହେଲେ।
Verse 45
ततस्तैः खिन्नहृदया ऋषयस्तेखिला द्विजाः । कांच्यां चक्रुर्निवासं हि शैवधर्मबहिष्कृताः
ତାପରେ ସେଇ ଋଷିମାନେ—ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ—ହୃଦୟରେ ଖିନ୍ନ ହେଲେ; ଶୈବଧର୍ମରୁ ବହିଷ୍କୃତ ହୋଇ ସେମାନେ କାଞ୍ଚୀରେ ନିବାସ କଲେ।
Verse 46
तत्पुत्राश्चाभवन्सर्वे शैवधर्मबहिष्कृताः । अग्रे तद्वद्भविष्यंति कलौ बहुजनाः खलाः
ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୈବଧର୍ମରୁ ବହିଷ୍କୃତ ହେଲେ। ଆଗାମୀ କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଲୋକ ଏହିପରି ଖଳ ହୋଇ ଶିବଭକ୍ତି ଓ ସଦାଚାରର ପଥରୁ ମୁହଁ ଫେରାଇବେ।
Verse 47
इति प्रोक्तमशेषेण तद्वृत्तं मुनिसत्तमाः । पूर्ववृत्तमपि प्राज्ञाः श्रुतं सर्वैस्तु चादरात्
ଏହିପରି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସେଇ ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ନିର୍ଶେଷରେ କୁହାଗଲା। ଏବଂ ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ ମଧ୍ୟ, ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ, ସମସ୍ତେ ଆଦରସହିତ ଶୁଣିଲେ।
Verse 48
इति वश्च समाख्यातो गौतम्याश्च समुद्भवः । माहात्म्यमुत्तमं चैव सर्वपापहरं परम्
ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଗୌତମୀର ଉଦ୍ଭବ ଓ ତାହାର ପରମୋତ୍ତମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଲି; ଏହା ସର୍ବପାପହର ପରମ।
Verse 49
त्र्यंबकस्य च माहात्म्यं ज्योतिर्लिंगस्य कीर्तितम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗର ପବିତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏହିପରି କୀର୍ତିତ ହେଲା; ଏହା ଶୁଣିଲେ ସର୍ବ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 50
अतः परं प्रवक्ष्यामि वैद्यनाथेश्वरस्य हि । ज्योतिर्लिंगस्य माहात्म्यं श्रूयतां पापहारकम्
ଏହା ପରେ ମୁଁ ବୈଦ୍ୟନାଥେଶ୍ୱର—ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ—ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିବି; ଶୁଣ, ଏହା ପାପହାରକ।
Frequently Asked Questions
The chapter narrates Gaṅgā’s responsive descent upon Gautama’s invocation, the establishment of Gaṅgādvāra as a recognized tīrtha, and the theological claim that darśana/snānā at such a locus is intrinsically pāpa-hara (sin-removing), while divine presence may withdraw in response to contentious or impure intent.
Gaṅgā’s emergence from an udumbara branch encodes the idea that sanctity can localize through a living axis (tree/branch as a conduit), while her disappearance before rival sages dramatizes a Purāṇic principle: tīrtha is not merely physical water but a moral-ritual field where intention and humility condition access to grace.
No distinct Śiva or Gaurī form is foregrounded in the sampled verses; instead, the chapter centers Gaṅgā as a sacral power whose authority is articulated through a celestial voice, functioning as a Shaiva-aligned tīrtha medium rather than an iconographic manifestation.