अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य (The Greatness of Avimukta–Vārāṇasī and Viśveśvara)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩ରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବାରାଣସୀ କାହିଁକି ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ଏବଂ ଅବିମୁକ୍ତର ପ୍ରଭାବ କ’ଣ। ସୂତ ବାରାଣସୀର ଶୋଭା ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସଂକ୍ଷେପେ କିନ୍ତୁ ପ୍ରମାଣିକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ଲୋକହିତକାମ୍ୟା କରୁଣାରେ ପ୍ରେରିତ ପାର୍ବତୀ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରମହିମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଶୁଭ ଓ ହିତକର ମାନି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଅବିମୁକ୍ତ/ବାରାଣସୀ ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଅତିଗୁପ୍ତ ଧାମ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷକାରଣ। ସେଠାରେ ସିଦ୍ଧ, ଯୋଗୀ, ଶିବବ୍ରତପର ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ସାଧକମାନେ ମହାଯୋଗ କରି ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ବାରାଣସୀକୁ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଶାଶ୍ୱତ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦ କ୍ଷେତ୍ର ଓ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ସାଧନା-ପରିପାକ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महापुरी । तत्प्रभावं वदास्माकमविमुक्तस्य च प्रभो
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ଯଦି ବାରାଣସୀ ସତ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟ ମହାପୁରୀ, ତେବେ ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆମକୁ କହ; ଏବଂ ହେ ପ୍ରଭୋ, ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
Verse 2
सूत उवाच । वक्ष्ये संक्षेपतस्सम्यग्वाराणस्यास्सुशोभनम् । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं श्रूयतां च मुनीश्वराः
ସୂତ କହିଲେ—ବାରାଣସୀର ସୁଶୋଭିତ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ କହିବି। ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 3
कदाचित्पार्वती देवी शङ्करं परया मुदा । लोककामनयापृच्छन्माहात्म्यमविमुक्तयोः
ଏକଦା ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ, ଲୋକହିତ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରୁ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ।
Verse 4
पार्वत्युवाच । अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हस्य शेषतः । ममोपरि कृपां कृत्वा लोकानां हितकाम्यया
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ କିଛି ଅବଶେଷ ରଖିନାହିଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆପଣ ଯୋଗ୍ୟ। ମୋପରେ କୃପା କରି, ଲୋକମାନଙ୍କ ହିତକାମନାରୁ, ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ।
Verse 5
सूत उवाच । देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जगत्प्रभुः । प्रत्युवाच भवानीं तां जीवानां प्रियहेतवे
ସୂତ କହିଲେ—ଦେବୀଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦେବଦେବ, ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ, ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ହିତର ନିମିତ୍ତେ, ସେଇ ଭବାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 6
परमेश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां सुखदं शुभम् । कथयामि यथार्थं वै महा त्म्यमविमुक्तयोः
ପରମେଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ସୁଖଦାୟକ। ଏବେ ମୁଁ ସତ୍ୟାନୁସାରେ ଅବିମୁକ୍ତର ଯଥାର୍ଥ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହୁଛି।
Verse 7
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम । सर्वेषामेव जंतूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वथा
ଏହା ମୋର ପରମ ଗୁହ୍ୟତମ କ୍ଷେତ୍ର—ବାରାଣସୀ ସଦା ମୋର। ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସର୍ବଥା ମୋକ୍ଷର ହେତୁ।
Verse 8
अस्मिन्सिद्धास्सदा क्षेत्रे मदीयं व्रतमाश्रिताः । नानालिंगधरा नित्यं मम लोकाभिकांक्षिणः
ଏହି ସିଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ସଦା ମୋର ବ୍ରତକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ରହନ୍ତି। ନିତ୍ୟ ନାନା ପ୍ରକାର ଲିଙ୍ଗରୂପ ଧାରଣ କରି ମୋର ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 9
अभ्यस्यंति महायोगं जितात्मानो जितेन्द्रियाः । परं पाशुपतं श्रौतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
ଯେମାନେ ମନକୁ ଜିତିଛନ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ବଶ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି—ଶ୍ରୁତିପ୍ରୋକ୍ତ ପରମ ପାଶୁପତ ନିୟମ—ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
Verse 10
रोचते मे सदा वासो वाराणस्यां महेश्वरि । हेतुना येन सर्वाणि विहाय शृणु तद्ध्रुवम्
ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ, ବାରାଣସୀରେ ମୋର ବାସ ସଦା ମୋତେ ରୁଚେ। ଯେ କାରଣରୁ ମୁଁ ସବୁକିଛି ଛାଡ଼ି ସେହି ଧାମକୁ ବାଛେ, ତାହା ନିଶ୍ଚୟରେ ଶୁଣ।
Verse 11
यो मे भक्तश्च विज्ञानी तावुभौ मुक्तिभागिनौ । तीर्थापेक्षा च न तयोर्विहिता विहिते समौ
ଯେ ମୋର ଭକ୍ତ ଏବଂ ଯେ ବିଜ୍ଞାନୀ (ତତ୍ତ୍ୱବିବେକୀ)—ସେ ଦୁହେଁ ମୁକ୍ତିର ଭାଗୀ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୀର୍ଥାଶ୍ରୟର ଆବଶ୍ୟକତା ବିଧିତ ନୁହେଁ; ବିଧିପାଳନ ଓ ସଦାଚାରରେ ସେମାନେ ସମାନ।
Verse 12
जीवन्मुक्तौ तु तौ ज्ञेयौ यत्रकुत्रापि वै मृतौ । प्राप्नुतो मोक्षमाश्वेव मयोक्तं निश्चितं वचः
ସେ ଦୁହେଁକୁ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ସେମାନେ ଯେଉଁଠି କେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଶୀଘ୍ର ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହା ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ଓ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ବଚନ।
Verse 13
अत्र तीर्थे विशेषोस्त्यविमुक्ताख्ये परोत्तमे । श्रूयतां तत्त्वया देवि परशक्ते सुचित्तया
ଏହି ତୀର୍ଥରେ ବିଶେଷ ମହିମା ଅଛି—ପରମୋତ୍କୃଷ୍ଟ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ଧାମରେ। ହେ ଦେବୀ, ହେ ପରାଶକ୍ତି, ସୁଚିତ୍ତରେ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣ।
Verse 14
सर्वे वर्णा आश्रमाश्च बालयौवनवार्द्धकाः । अस्यां पुर्यां मृताश्चेत्त्स्युर्मुक्ता एव न संशयः
ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମ—ବାଲ୍ୟ, ଯୌବନ, ବାର୍ଧକ୍ୟରେ—ଯଦି ଏହି ପୁରୀରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 15
अशुचिश्च शुचिर्वापि कन्या परिणता तथा । विधवा वाथ वा वंध्या रजोदोषयुतापि वा
ସେ ଅଶୁଚି ହେଉ କି ଶୁଚି; କନ୍ୟା ହେଉ କି ବିବାହିତା; ବିଧବା ହେଉ କି ବନ୍ଧ୍ୟା; ରଜୋଦୋଷଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
Verse 16
प्रसूता संस्कृता कापि यादृशी तादृशी द्विजाः । अत्र क्षेत्रे मृता चेत्स्यान्मोक्षभाङ् नात्र संशयः
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେ ଯେପରି ହେଉ—ଯେକୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ଜନ୍ମିତ ଓ ଯେକୌଣସି ପ୍ରକାରେ ସଂସ୍କୃତ କିମ୍ବା ଅସଂସ୍କୃତ—ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷଭାଗୀ ହୁଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 17
स्वेदजश्चांडजो वापि द्युद्भिज्जोऽथ जरायुजः । मृतो मोक्षमवाप्नोति यथात्र न तथा क्वचित्
ସ୍ୱେଦଜ ହେଉ କି ଅଣ୍ଡଜ, ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ ହେଉ କି ଜରାୟୁଜ—ଯେ କେହି ଏଠାରେ ମରେ ସେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ; ଏଠାରେ ଯେପରି, ସେପରି ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନାହିଁ।
Verse 18
ज्ञानापेक्षा न चात्रैव भत्तयपेक्षा न वै पुनः । कर्मापेक्षा न देव्यत्र दानापेक्षा न चैव हि
ହେ ଦେବୀ, ଏଠାରେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନର ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ନ ଵିସ୍ତୃତ ଭକ୍ତିର ବାଧ୍ୟତା। କର୍ମକାଣ୍ଡ ଦରକାର ନୁହେଁ, ଦାନଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 19
संस्कृत्यपेक्षा नैवात्र ध्यानापेक्षा न कर्हिचित् । नामापेक्षार्चनापेक्षा सुजातीनां तथात्र न
ଏଠାରେ ସଂସ୍କୃତ/ପରିଷ୍କୃତ ଶିକ୍ଷାର ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଧ୍ୟାନ ମଧ୍ୟ କେବେ କଠୋର ନିୟମ ନୁହେଁ। ସୁଜାତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କେବଳ ନାମୋଚ୍ଚାରଣ କିମ୍ବା ବିସ୍ତୃତ ଅର୍ଚ୍ଚନାର ବାଧ୍ୟତା ନାହିଁ।
Verse 20
मम क्षेत्रे मोक्षदे हि यो वा वसति मानवः । यथा तथा मृतः स्याच्चेन्मोक्षमाप्नोति निश्चितम्
ମୋକ୍ଷଦାୟୀ ମୋର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ବସେ, ସେ ଯେପରି ଭାବେ ମରୁନାହିଁ, ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।
Verse 21
एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतरं प्रिये । ब्रह्मादयोऽपि जानंति माहात्म्यं नास्य पार्वति
ପ୍ରିୟେ, ଏହା ମୋର ଦିବ୍ୟ ପୁରୀ—ଗୁହ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୁହ୍ୟ। ହେ ପାର୍ବତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 22
महत्क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिति स्मृतम् । सर्वेभ्यो नैमिषादिभ्यः परं मोक्षप्रदं मृते
ଏହିହେତୁ ଏହା ମହାକ୍ଷେତ୍ର ଓ ‘ଅବିମୁକ୍ତ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ନୈମିଷାଦି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରମ; ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां काशीविश्वेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनंनामत्रयोविंशोध्याय
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ‘କାଶୀ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମାହାତ୍ମ୍ୟ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ତେଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Verse 24
कामं भुंजन्स्वपन्क्रीडन्कुर्वन्हि विविधाः क्रियाः । अविमुक्ते त्यजन्प्राणाञ्जंतुर्मोक्षाय कल्पते
ଇଚ୍ଛାମତେ ଭୋଗ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ—ଖାଇ, ଶୋଇ, ଖେଳି ଓ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ସମୟରେ—ଯେ ପ୍ରାଣୀ ଅବିମୁକ୍ତରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ମୋକ୍ଷଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 25
कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् । न च क्रतुसहस्रत्वं स्वर्गे काशीं पुरीं विना
ହଜାରେ ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପିଶାଚତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟସ୍କର; କିନ୍ତୁ କାଶୀପୁରୀ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗରେ ସହସ୍ର ଯଜ୍ଞଫଳ ମଧ୍ୟ କାମ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 26
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यते काशिका पुरी । अव्यक्तलिंगं मुनिभिर्ध्यायते च सदाशिवः
ଏହିହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ କାଶିକା ପୁରୀକୁ ସେବା-ଆରାଧନା କରିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ମୁନିମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଲିଙ୍ଗରୂପ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
Verse 27
यद्यत्फलं समुद्दिश्य तपन्त्यत्र नरः प्रिये । तेभ्यश्चाहं प्रय च्छामि सम्यक्तत्तत्फलं धुवम्
ହେ ପ୍ରିୟେ! ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଫଳକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ତପ କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ସେଇ ଫଳ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ, ନିଶ୍ଚୟରେ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 28
सायुज्यमात्मनः पश्चादीप्सितं स्थानमेव च । न कुतश्चित्कर्मबंधस्त्यजतामत्र वै तनुम्
ତାପରେ ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସହ ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ଇପ୍ସିତ ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ଏଠାରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କୌଣସି ଦିଗରୁ କର୍ମବନ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 29
ब्रह्मा देवर्षिभिस्सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः । उपासते महात्मानस्सर्वे मामिह चापरे
ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମଧ୍ୟ ମୋର ଉପାସନା କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ମୋତେ ଆରାଧନା କରନ୍ତି।
Verse 30
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्त धर्मरुचिर्नरः । इह क्षेत्रे मृतो यो वै संसारं न पुनर्विशेत्
ବିଷୟାସକ୍ତ ଚିତ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରୁଚି ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ମଣିଷ—ଯଦି ସେ ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ମରେ—ତେବେ ପୁନର୍ବାର ସଂସାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ।
Verse 31
किं पुनर्निर्ममा धीरासत्त्वस्था दंभवर्जिताः । कृतिनश्च निरारंभास्सर्वे ते मयि भाविताः
ତେବେ ମମତାହୀନ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ, ଦମ୍ଭବର୍ଜିତ ଧୀର ଆତ୍ମାମାନେ କେତେ ଅଧିକ! କୃତାର୍ଥ ଓ ନିରାରମ୍ଭ ସାଧକ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୋତେ (ଶିବଙ୍କୁ) ଅନ୍ତରେ ଭାବି ଲୀନ।
Verse 32
जन्मांतरसहस्रेषु जन्म योगी समाप्नुयात् । तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति
ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମାନ୍ତର ପରେ ଯୋଗୀର ଜନ୍ମ ମିଳିପାରେ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଏଠିଏ (ଶିବପରାୟଣ ହୋଇ) ସିଦ୍ଧି ପାଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତେ ପରମ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ।
Verse 33
अत्र लिंगान्यनेकानि भक्तैस्संस्थापितानि हि । सर्वकामप्रदानीह मोक्षदानि च पार्वति
ହେ ପାର୍ବତୀ! ଏଠାରେ ଭକ୍ତମାନେ ଅନେକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 34
पंचक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् । समंताच्च तथा जंतोर्मृतिकालेऽमृतप्रदम्
ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଚାରି ଦିଗରେ ପାଞ୍ଚ କ୍ରୋଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏହା ଜୀବକୁ ମୃତ୍ୟୁକାଳେ ଅମୃତ—ଅର୍ଥାତ୍ ମୁକ୍ତି—ଦିଏ।
Verse 35
अपापश्च मृतो यो वै सद्यो मोक्षं समश्नुते । सपापश्च मृतौ यस्स्यात्कायव्यूहान्समश्नुते
ଯିଏ ନିଷ୍ପାପ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ତତ୍କାଳ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ। କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପାପ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ କର୍ମାନୁସାରେ ପୁନର୍ବାର ଦେହ ଧାରଣ କରେ।
Verse 36
यातनां सोनुभूयैव पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् । पातकं योऽविमुक्ताख्ये क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुते ध्रुवम्
ଯଦି କେହି ଏହି ଅବିମୁକ୍ତ (କାଶୀ) କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାପ କରେ, ତେବେ ସେ ପ୍ରଥମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଯାତନା ଭୋଗ କରେ; ତା’ପରେ ସେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ।
Verse 37
भैरवीं यातनां प्राप्य वर्षाणामयुते पुनः । ततो मोक्षमवाप्नोति भुक्त्वा पापं च सुन्दरि
‘ଭୈରବୀ’ ଯାତନାକୁ ଦଶହଜାର ବର୍ଷ ଭୋଗି, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପାପଫଳ ଭୋଗି କ୍ଷୟ କରି ପରେ ଜୀବ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।
Verse 38
इति ते च समाख्याता पापाचारे च या गतिः । एवं ज्ञात्वा नरस्सम्यक्सेवयेदविमुक्तकम्
ପାପାଚାର କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଯେ ଗତି ହୁଏ, ସେଥି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏହା ଜାଣି ମନୁଷ୍ୟ ଯଥାର୍ଥରେ ଅବିମୁକ୍ତ (କାଶୀ)କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେବନ କରୁ।
Verse 39
कृतकर्मक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
କରାଯାଇଥିବା କର୍ମର କ୍ଷୟ ଶତକୋଟି କଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ—କରା କର୍ମର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ।
Verse 40
केवलं चाशुभं कर्म नरकाय भवेदिह । शुभं स्वर्गाय जायेत द्वाभ्यां मानुष्यमीरितम्
ଏଠାରେ କେବଳ ଅଶୁଭ କର୍ମ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ। ଶୁଭ କର୍ମ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ଦେଏ; ଉଭୟର ମିଶ୍ରଣରୁ ମାନବଜନ୍ମ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 41
जन्म सम्यगसम्यक् च न्यूनाधिक्ये भवेदिह । उभयोश्च क्षयो मुक्तिर्भवेत्सत्यं हि पार्वति
ହେ ପାର୍ବତୀ, ଏହା ସତ୍ୟ: ଏହି ଲୋକରେ ଜନ୍ମ ସମ୍ୟକ୍ କିମ୍ବା ଅସମ୍ୟକ୍ ହୋଇପାରେ, ଏବଂ ନ୍ୟୂନତା-ଅଧିକ୍ୟ ସହିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଉଭୟର କ୍ଷୟ ହେଲେ ମୁକ୍ତି ହୁଏ।
Verse 42
कर्म च त्रिविधं प्रोक्तं कर्मकाण्डे महेश्वरि । संचितं क्रियमाणं च प्रारब्धं चेति बंधकृत्
ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ! କର୍ମକାଣ୍ଡରେ କର୍ମ ତ୍ରିବିଧ କୁହାଯାଇଛି—ସଞ୍ଚିତ, କ୍ରିୟମାଣ ଓ ପ୍ରାରବ୍ଧ; ଏହି କର୍ମ ହିଁ ବନ୍ଧନକାରକ।
Verse 43
पूर्वजन्मसमुद्भूतं संचितं समुदाहृतम् । भुज्यते च शरीरेण प्रारब्धं परिकीर्तितम्
ପୂର୍ବଜନ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ କର୍ମକୁ ‘ସଞ୍ଚିତ’ କୁହାଯାଏ। ଯାହା ଦେହଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ହୁଏ, ସେହିଟି ‘ପ୍ରାରବ୍ଧ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 44
जन्मना यच्च क्रियते कर्म सांप्रतम् । शुभाशुभं च देवेशि क्रियमाणं विदुर्बुधाः
ହେ ଦେବେଶୀ! ଜନ୍ମର କାରଣରୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେ କର୍ମ କରାଯାଏ—ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ—ତାହାକୁ ହିଁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ‘କ୍ରିୟମାଣ’ କର୍ମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
Verse 45
प्रारब्धकर्मणो भोगात्क्षयश्चैव चान्यथा । उपायेन द्वयोर्नाशः कर्मणोः पूजनादिना
ପ୍ରାରବ୍ଧ କର୍ମର କ୍ଷୟ କେବଳ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ତଥାପି ପବିତ୍ର ଉପାୟରେ—ଶିବପୂଜା ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ—ଦୁଇ ପ୍ରକାର କର୍ମର ନାଶ ସମ୍ଭବ।
Verse 46
सर्वेषां कर्मणां नाशो नास्ति काशीं पुरीं विना । सर्वं च सुलभं तीर्थं दुर्ल्लभा काशिका पुरी
କାଶୀପୁରୀ ବିନା ସମସ୍ତ କର୍ମର ନାଶ ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସୁଲଭ, କିନ୍ତୁ କାଶିକା ପୁରୀ ଦୁର୍ଲଭ—ପରମ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 47
पूर्वजन्मकृतं चेद्वै काशीदर्शनमादरात् । तदा काशीं च संप्राप्य लभेन्मृत्युं न चान्यथा
ଯଦି ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଆଦରସହ କାଶୀଦର୍ଶନର ପୁଣ୍ୟ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଜନ୍ମରେ କାଶୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଲଭେ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। (ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ଶିବକୃପାରେ ମୋକ୍ଷପଥଦାୟି ବୋଲି ମନାଯାଏ।)
Verse 48
काशीं प्राप्य नरो यस्तु गंगायां स्नानमाचरेत् । तदा च क्रियमाणस्य संचितस्यापि संक्षयः
କାଶୀ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଯେ ନର ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରେ, ତାହାର କ୍ରିୟମାଣ ଓ ସଞ୍ଚିତ—ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ପାପର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 49
प्रारब्धं न विना भोगो नश्य तीति सुनिश्चितम् । मृतिश्च तस्य संजाता तदा तस्य क्षयो भवेत्
ଭୋଗ ବିନା ପ୍ରାରବ୍ଧ ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ସେହି ପ୍ରବାହରେ ଯେତେବେଳେ ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ, ତେବେ ତାହାର ଦେହବନ୍ଧନର କ୍ଷୟ ହୁଏ।
Verse 50
पूर्वं चैव कृता काशी पश्चात्पापं समाचरेत् । तद्बीजेन बलवता नीयते काशिका पुनः
ଯେ ଲୋକ ପ୍ରଥମେ କାଶୀର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରି ପରେ ପାପ କରେ, ସେ ପୂର୍ବ-ସଂସ୍ପର୍ଶର ବଳବତୀ ବୀଜଦ୍ୱାରା ପୁଣି କାଶୀକୁ ନୀତ ହୁଏ।
Verse 51
तदा सर्वाणि पापानि भस्मसाच्च भवंति हि । तस्मात्काशीं नरस्सेवेत्कर्मनिर्मूलनीं ध्रुवम्
ତେବେ ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୁଏ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ କାଶୀକୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବନ କରୁ; ଏହା କର୍ମକୁ ମୂଳରୁ ଉପାଡ଼େ।
Verse 52
एकोऽपि ब्राह्मणो येन काश्यां संवासितः प्रिये । काशीवासमवाप्यैव ततो मुक्तिं स विंदति
ପ୍ରିୟେ, ଯେ ଜଣେ ମାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କାଶୀରେ ବସାଏ, ସେ କାଶୀବାସର ଫଳ ପାଇ ପରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ।
Verse 53
काश्यां यो वै मृतश्चैव तस्य जन्म पुनर्नहि । समुद्दिश्य प्रयागे च मृतस्य कामनाफले
ଯେ କାଶୀରେ ସତ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ତାହାର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଏବଂ ପ୍ରୟାଗରେ ମୃତଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ସଙ୍କଳ୍ପ-ଦାନ କଲେ ତାହା ଫଳଦାୟକ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଅଭିଷ୍ଟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ସିଦ୍ଧ କରେ।
Verse 54
संयोगश्च तयोश्चेत्स्यात्काशीजन्यफलं वृथा । यदि न स्यात्तयोर्योगस्तीर्थराजफलं वृथा
ଯଦି ଦୁହିଁର କେବଳ ବାହ୍ୟ ସଂଯୋଗ ଥାଏ, ତେବେ କାଶୀଜନ୍ୟ ଫଳ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ। ଏବଂ ଯଦି ଦୁହିଁର ସତ୍ୟ ଯୋଗ ନ ଥାଏ, ତେବେ ‘ତୀର୍ଥରାଜ’ର ଫଳ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।
Verse 55
तस्मान्मच्छासनाद्विष्णुस्सृष्टिं साक्षाद्धि नूतनाम् । विधाय मनसोद्दिष्टां तत्सिद्धिं यच्छति ध्रुवम्
ଏହେତୁ ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ବିଷ୍ଣୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟିକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି; ମନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ତାହାକୁ ଗଢ଼ି ତାହାର ନିଶ୍ଚିତ ସିଦ୍ଧି ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 56
सूत उवाच । इत्यादि बहुमाहात्म्यं काश्यां वै मुनिसत्तमाः । तथा विश्वेश्वरस्यापि भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଏପରି କାଶୀର ବହୁବିଧ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅଛି; ତଥା ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ସତ୍ଜନଙ୍କୁ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 57
अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं त्र्यंबकस्य च । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्
ଏବେ ପରେ ମୁଁ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରବଚନ କରିବି; ଯାହା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theological argument is delivered via the Pārvatī–Śiva dialogue: Avimukta (Vārāṇasī) is declared Śiva’s perpetual, most secret abode and a universal instrument of mokṣa, validated through Sūta’s transmission to the sages.
Avimukta functions as a ‘guhyatama-kṣetra’ symbol: sacred space as an active soteriological medium. The presence of siddhas, vrata-observance, and Pāśupata-oriented yoga encode the idea that liberation is stabilized by disciplined embodiment within Śiva’s constant field of presence.
Śiva is foregrounded as Parameśvara/Śaṅkara speaking as the lord of the kṣetra, with Viśveśvara named as the focal form anchoring Vārāṇasī’s sanctity; Pārvatī appears as the compassionate interlocutor who elicits the teaching for the benefit of all beings.