Kāmarūpeśvara’s Trial and Śiva’s Hidden Protection (कামरूपेश्वर-रक्षा-प्रसङ्गः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ କାମରୂପେଶ୍ୱର ନାମକ ଶିବଭକ୍ତଙ୍କୁ ଘିରିଥିବା ସଙ୍କଟକଥା କହିଛନ୍ତି। ଭକ୍ତରକ୍ଷାର୍ଥେ ଶିବ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଗୁପ୍ତଭାବେ ନିକଟରେ ରହନ୍ତି—ଲୁଚିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ଏହା ମୁଖ୍ୟ ଭାବ। ‘ତୋ ପାଇଁ’ ଜଣେ ରାଜା ଆଭିଚାରିକ କର୍ମ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଭୀମ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ଲୋଭ‑କ୍ରୋଧରେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରେ ଓ ହିଂସାର ଧମକ ଦେଇ ସତ୍ୟ ମାଗେ। କାମରୂପେଶ୍ୱର ମନରେ ଶଙ୍କରନିଷ୍ଠାରେ ନିର୍ଭୟ ରହନ୍ତି। ପ୍ରାରବ୍ଧର ଅନିବାର୍ୟତା ଓ ଶିବକୃପା‑ରକ୍ଷାର ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଇ, ଭକ୍ତି ଭୟକୁ ଶରଣାଗତିରେ ପରିଣତ କରେ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ସହାୟତା ଗଣମାନଙ୍କ ସହ କାର୍ଯ୍ୟରୂପ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । शिवोऽपि च गणैस्सार्द्धं जगाम हितकाम्यया । स्वभक्तनिकटं गुप्तस्तस्थौ रक्षार्थमादरात्
ସୂତ କହିଲେ—ହିତକାମନାରେ ଭଗବାନ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଗଣମାନଙ୍କ ସହିତ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ଭକ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଭକ୍ତଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଦରରେ ରହିଲେ।
Verse 2
एतस्मिन्नन्तरे तत्र कामरूपेश्वरेण च । अत्यंतं ध्यानमारब्धं पार्थिवस्य पुरस्तदा
ଏହି ମଧ୍ୟବେଳେ ସେଠାରେ କାମରୂପେଶ୍ୱର ସେହି ସମୟରେ ପାର୍ଥିବ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଓ ଅଚଳ ଧ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 3
केनचित्तत्र गत्वा च राक्षसाय निवेदितम् । राजा किंचित्करोत्येवं त्वदर्थं ह्याभिचारिकम्
କେହି ଜଣେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ରାକ୍ଷସକୁ ନିବେଦନ କଲା—“ରାଜା କିଛି କରୁଛି; ନିଶ୍ଚୟ ତୁମ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁ-ଅଭିଚାର କରୁଛି।”
Verse 4
सूत उवाच । राक्षसस्स च तच्छुत्वा क्रुद्धस्तद्धननेच्छया । गृहीत्वा करवालं च जगाम नृपतिं प्रति
ସୂତ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ରାକ୍ଷସ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାହାକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଖଡ଼୍ଗ ଧରି ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।
Verse 5
तद्दृष्ट्वा राक्षसस्तत्र पार्थिवादि स्थितं च यत् । तदर्थं तत्स्वरूपं च दृष्ट्वा किंचित्करोत्यसौ
ସେଠାରେ ମାଟି ଆଦିଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ (ଲିଙ୍ଗ-ଚିହ୍ନ) ଦେଖି, ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ସ୍ୱରୂପ ବୁଝି, ସେ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ କିଛି କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 6
अत एनं बलादद्य हन्मि सोपस्करं नृपम् । विचार्येति महाक्रुद्धो राक्षसः प्राह तं नृपम्
“ଏହେତୁ ଆଜି ମୁଁ ଏହି ରାଜାକୁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ବଳପୂର୍ବକ ହତ୍ୟା କରିବି।” ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ମହାକ୍ରୋଧରେ ରାକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲା।
Verse 7
भीम उवाच । रेरे पार्थिव दुष्टात्मन्क्रियते किं त्वयाधुना । सत्यं वद न हन्यां त्वामन्यथा हन्मि निश्चितम्
ଭୀମ କହିଲା— “ହେ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ରାଜା! ତୁ ଏବେ କ’ଣ କରୁଛୁ? ସତ୍ୟ କହ; ତେବେ ମୁଁ ତୋତେ ମାରିବି ନାହିଁ, ନହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ ହତ୍ୟା କରିବି।”
Verse 8
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य कामरूपेश्वरश्च सः । मनसीति चिचिन्ताशु शिवविश्वासपूरितः
ସୂତ କହିଲେ—ସେହି ବଚନ ଶୁଣି କାମରୂପେଶ୍ୱରଙ୍କ ମନ ଶିବରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି-ବିଶ୍ୱାସରେ ପୂରିଗଲା। ସେ ତୁରନ୍ତ ମନେ ମନେ ଭାବିଲେ—“ଏହିପରି ହିଁ।”
Verse 9
भविष्यं यद्भवत्येव नास्ति तस्य निवर्तकः । प्रारब्धाधीनमेवात्र प्रारब्धस्स शिवः स्मृतः
ଯାହା ଭବିତବ୍ୟ, ସେହିଟା ନିଶ୍ଚୟ ଘଟେ; ତାହାକୁ ଫେରାଇବାକୁ କେହି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ସବୁ କିଛି ପ୍ରାରବ୍ଧାଧୀନ; ସେହି ପ୍ରାରବ୍ଧକୁ ହିଁ ‘ଶିବ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
Verse 10
कृपालुश्शंकरश्चात्र पार्थिवे वर्तते ध्रुवम् । मदर्थं न करोतीह कुतः कोयं च राक्षसः
ଏଠାରେ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗରେ କୃପାଳୁ ଶଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ବିରାଜିତ। କିନ୍ତୁ ସେ ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରେ କିଛି କରୁନାହାନ୍ତି—ତେବେ ଏହା କିପରି ରାକ୍ଷସ ହେବ?
Verse 11
स्वानुरूपां प्रतिज्ञां स सत्यं चैव करिष्यति । सत्यप्रतिज्ञो भगवाञ्छिवश्चेति श्रुतौ श्रुतः
ସେ ନିଜ ଅନୁରୂପ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ କରିବ; ତାହା ଅବଶ୍ୟ ଘଟିବ। ଶ୍ରୁତିରେ ଶୁଣାଯାଏ—ଭଗବାନ ଶିବ ‘ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ’।
Verse 12
मम भक्तं यदा कश्चित्पीडयत्यतिदारुणः । तदाहं तस्य रक्षार्थं दुष्टं हन्मि न संशयः
ଯେତେବେଳେ କେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁର ଭାବେ ମୋ ଭକ୍ତକୁ ପୀଡ଼ା ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ରକ୍ଷାର୍ଥେ ମୁଁ ସେଇ ଦୁଷ୍ଟକୁ ନିହତ କରେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 13
एवं धैर्य्यं समालंब्य ध्यात्वा देवं च शंकरम् । प्रार्थयामास सद्भक्त्या मनसैव रसेश्वरः
ଏଭଳି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରି ରସେଶ୍ୱର ଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଏବଂ ସଦ୍ଭକ୍ତିରେ ମନେମନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
Verse 14
त्वदीयोऽस्मि महाराज यथेच्छसि तथा कुरु । सत्यं च वचनं ह्यत्र ब्रवीमि कुरु मे हितम्
ମହାରାଜ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ହିଁ; ଯେମିତି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ସେମିତି କରନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ମୁଁ ସତ୍ୟବଚନ କହୁଛି—ମୋ ହିତ କରନ୍ତୁ।
Verse 15
एवं मनसि स ध्यात्वा सत्यपाशेन मंत्रितः । प्राह सत्यं वचो राजा राक्षसं चावमानयन्
ଏଭଳି ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରି ‘ସତ୍ୟପାଶ’ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ରାଜା ସତ୍ୟବଚନ କହିଲେ ଏବଂ ରାକ୍ଷସକୁ ତିରସ୍କାର କରି ଅପମାନ କଲେ।
Verse 16
नृप उवाच । भजामि शंकरं देवं स्वभक्तपरिपालकम् । चराचराणां सर्वेषामीश्वरं निर्विकारकम्
ରାଜା କହିଲେ—ମୁଁ ଶଙ୍କର ଦେବଙ୍କୁ ଭଜେ, ଯିଏ ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ପାଳନ-ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଚରାଚର ସମସ୍ତଙ୍କ ଈଶ୍ୱର, ସଦା ନିର୍ବିକାର।
Verse 17
सूत उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा कामरूपेश्वरस्य सः । क्रोधेन प्रचलद्गात्रो भीमो वचनमब्रवीत्
ସୂତ କହିଲେ—କାମରୂପେଶ୍ୱରଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ଭୀମ କ୍ରୋଧରେ ଅଙ୍ଗ କମ୍ପିତ ହୋଇ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲା।
Verse 18
भीम उवाच । शंकरस्ते मया ज्ञातः किं करिष्यति वै मम । यो मे पितृव्यकेनैव स्थापितः किंकरो यथा
ଭୀମ କହିଲା—ତୋ ଶଙ୍କରକୁ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ଜାଣେ; ସେ ମୋତେ କ’ଣ କରିପାରିବ? ମୋ ପିତୃବ୍ୟ ମୋତେ ତାହାର ଅଧୀନରେ ଦାସ ପରି ସ୍ଥାପିତ କରିଛି।
Verse 19
तद्बलं हि समाश्रित्य विजेतुं त्वं समीहसे । तर्हि त्वया जितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा
ସେଇ ବଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ତୁମେ ବିଜୟ ଚାହୁଁଛ। ତେବେ ତୁମେ ସବୁକିଛି ଜିତିସାରିଲ—ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।
Verse 20
यावन्मया न दृष्टो हि शंकरस्त्वत्प्रपालकः । तावत्त्वं स्वामिनं मत्वा सेवसे नान्यथा क्वचित्
ମୁଁ ତୋର ପ୍ରପାଳକ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତୁ ଏହାକୁ ହିଁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବି ସେବା କରୁଥିଲୁ; କେବେ ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां भीमेश्वरज्योतिर्लिङ्गोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ‘ଭୀମେଶ୍ୱର ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଏକବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 22
अन्यथा हि भयं तेऽद्य भविष्यति न संशयः । स्वामिनस्ते करं तीक्ष्णं दास्येऽहं भीमविक्रमः
ନହେଲେ ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ତୁମର ଭୟ ହେବ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁ, ଭୀମ ପରାକ୍ରମୀ, ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହସ୍ତ—ଅର୍ଥାତ୍ ଦଣ୍ଡ—ତୁମକୁ ଦେଇଦେବି।
Verse 23
सूत उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा कामरूपेश्वरो नृपः । दृढं शंकरविश्वासो द्रुतं वाक्यमुवाच तम्
ସୂତ କହିଲେ—ସେହି ବଚନ ଶୁଣି କାମରୂପେଶ୍ୱର ରାଜା, ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି-ବିଶ୍ୱାସ ଧରି, ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
Verse 24
राजोवाच । अहं च पामरो दुष्टो न मोक्ष्ये शंकरं पुनः । सर्वोत्कृष्टश्च मे स्वामी न मां मुंचति कर्हिचित्
ରାଜା କହିଲେ—ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ନୀଚ ଓ ଦୁଷ୍ଟ; ମୁଁ ପୁଣି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ। ମୋ ସ୍ୱାମୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ—ସେ କେବେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗିବେ ନାହିଁ।
Verse 25
सूत उवाच । एवं वचस्तदा श्रुत्वा तस्य राज्ञश्शिवात्मनः । तं प्रहस्य द्रुतं भीमो भूपतिं राक्षसोऽब्रवीत्
ସୂତ କହିଲେ—ଶିବାତ୍ମା ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ଏପରି ବଚନ ଶୁଣି, ରାକ୍ଷସ ଭୀମ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସରେ ହସି, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ସେ ଭୂପତିଙ୍କୁ କହିଲା।
Verse 26
भीम उवाच । मत्तो भिक्षयते नित्यं स किं जानाति स्वाकृतिम् । योगिनां का च निष्ठा वै भक्तानां प्रतिपालने
ଭୀମ କହିଲା—ସେ ତ ନିତ୍ୟ ମୋଠାରୁ ଭିକ୍ଷା ମାଗେ; ତେବେ ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ ଜାଣିବ? ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତିପାଳନରେ ଯଦି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ତେବେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ନିଷ୍ଠା କ’ଣ?
Verse 27
इति कृत्वा मतिं त्वं च दूरतो भव सर्वथा । अहं च तव स स्वामी युद्धं वै करवावहे
ଏପରି ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ତୁମେ ସର୍ବଥା ଦୂରେ ସରି ଦାଉ। ମୁଁ—ତୁମର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱାମୀ—ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି।
Verse 28
सूत उवाच । इत्युक्तस्य नृपश्रेष्ठश्शंभुभक्तो दृढव्रतः । प्रत्युवाचाभयो भीमं दुःखदं जगतां सदा
ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଇଥିବାରେ, ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୃଢବ୍ରତ ଓ ଶମ୍ଭୁଭକ୍ତ, ଜଗତକୁ ସଦା ଦୁଃଖଦାୟକ ଭୀମକୁ ନିର୍ଭୟରେ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 29
राजोवाच । शृणु राक्षस दुष्टात्मन्मया कर्तुं न शक्यते । त्वया विक्रियते तर्हि कुतस्त्वं शक्तिमानसि
ରାଜା କହିଲେ—ଶୁଣ, ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ରାକ୍ଷସ; ଏହା ମୋ ଦ୍ୱାରା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯଦି ତୁମେ ନିଜେ ବିକୃତ ହୋଇ ବଶ ହେଉଛ, ତେବେ ତୁମର ଶକ୍ତି କେଉଁଠୁ?
Verse 30
सूत उवाच । इत्युक्तस्सैन्यमादाय राजानं परिभर्त्स्य तम् । करालं करवालं च पार्थिवे प्राक्षिपत्तदा
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ସେ ସେନାକୁ ସଂଗ୍ରହ କଲା; ପରେ ସେଇ ରାଜାକୁ ତିରସ୍କାର କରି, ସେହିକ୍ଷଣେ ପାର୍ଥିବ (ଲିଙ୍ଗ) ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ତଳୱାର ଓ କରବାଳ ଛାଡ଼ିଦେଲା।
Verse 31
पश्य त्वं स्वामिनोऽद्यैव बलं भक्तसुखावहम् । इत्युवाच विहस्यैव राक्षसैस्स महाबलः
“ଦେଖ—ଆଜିଏ ଆମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଭକ୍ତସୁଖଦାୟକ ବଳକୁ ଦେଖ।” ଏଭଳି କହି ସେ ମହାବଳୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ହସିହସି କହିଲା।
Verse 32
करवालः पार्थिवं च यावत्स्पृशति नो द्विजाः । यावच्च पार्थिवात्तस्मादाविरासीत्स्वयं हरः
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! କରବାଳ ଯେତେବେଳେ ପାର୍ଥିବ (ଲିଙ୍ଗ)କୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା, ସେହି ପାର୍ଥିବ ରୂପରୁ ତେବେ ସ୍ୱୟଂ ହର ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 33
पश्य भीमेश्वरोहं च रक्षार्थं प्रकटोऽभवम् । मम पूर्वव्रतं ह्येतद्रक्ष्यो भक्तो मया सदा
ଦେଖ—ମୁଁ ଭୀମେଶ୍ୱର; ରକ୍ଷାର୍ଥେ ଏଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି। ଏହା ମୋର ପୁରାତନ ବ୍ରତ—ମୋ ଭକ୍ତକୁ ମୁଁ ସଦା ରକ୍ଷା କରେ।
Verse 34
एतस्मात्पश्य मे शीघ्रं बलं भक्तसुखावहम् । इत्युक्त्वा स पिनाकेन करवालो द्विधा कृतः
ଏହେତୁ ଶୀଘ୍ର ମୋର ସେଇ ବଳ ଦେଖ, ଯାହା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସୁଖ ଦିଏ। ଏମିତି କହି ସେ ପିନାକ ଧନୁଷରେ ଖଡ଼୍ଗକୁ ଦୁଇ ଖଣ୍ଡ କଲା।
Verse 35
पुनश्चैव त्रिशूलं स्वं चिक्षिपे तेन रक्षसा । तच्छूलं शतधा नीतमपि दुष्टस्य शंभुना
ପୁଣି ସେଇ ରାକ୍ଷସ ନିଜ ତ୍ରିଶୂଳ ଛାଡ଼ିଲା; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟକୁ ଦମନ କରୁଥିବା ଶମ୍ଭୁ ସେଇ ତ୍ରିଶୂଳକୁ ମଧ୍ୟ ଶତ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।
Verse 36
पुनश्शक्तिश्च निःक्षिप्ता तेन शंभूपरि द्विजाः । शंभुना सापि बाणैस्स्वैर्लक्षधा च कृता द्रुतम्
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ପୁଣି ସେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଉପରେ ଶକ୍ତି-ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲା; କିନ୍ତୁ ଶମ୍ଭୁ ନିଜ ବାଣଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଲକ୍ଷ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।
Verse 37
पट्टिशश्च ततस्तेन निःक्षिप्तो हि शिवोपरि । शिवेन स त्रिशूलेन तिलशश्च कृतं क्षणात्
ତାପରେ ସେ ଶିବଙ୍କ ଉପରେ ପଟ୍ଟିଶ (ଯୁଦ୍ଧ କୁହାଡ଼ି) ଛାଡ଼ିଲା। ଶିବ ନିଜ ତ୍ରିଶୂଳରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ତାହାକୁ ତିଳଦାଣା ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଖଣ୍ଡରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।
Verse 38
ततश्शिवगणानां च राक्षसानां परस्परम् । युद्धमासीत्तदा घोरं पश्यतां दुःखकावहम्
ତାପରେ ଶିବଗଣ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଦେଖୁଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଭୟଙ୍କର ଓ ଦୁଃଖଦାୟକ ଥିଲା।
Verse 39
ततश्च पृथिवी सर्वा व्याकुला चाभवत्क्षणात् । समुद्राश्च तदा सर्वे चुक्षुभुस्समहीधराः
ତାପରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଗଲା। ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତାଳ ହେଲେ ଏବଂ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ ହେଲେ।
Verse 40
देवाश्च ऋषयस्सर्वे बभूवुर्विकला अति । ऊचुः परस्परं चेति व्यर्थं वै प्रार्थितश्शिवः
ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ। ପରସ୍ପର କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ ଶିବଙ୍କୁ କରା ଆମ ପ୍ରାର୍ଥନା ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା।”
Verse 41
नारदश्च समागत्य शंकरं दुःखदाहकम् । प्रार्थयामास तत्रैव सांजलिर्नतमस्तकः
ତାପରେ ନାରଦ ସେଠାକୁ ଆସି, ଦୁଃଖଦାହକ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସେଠାରେ ହିଁ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ମସ୍ତକ ନମାଇ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
Verse 42
नारद उवाच । क्षम्यतां क्षम्यतां नाथ त्वया विभ्रमकारक । तृणेकश्च कुठारो वै हन्यतां शीघ्रमेव हि
ନାରଦ କହିଲେ—“କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ନାଥ! ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ ଭ୍ରମନାଶକ ଆପଣ ହିଁ। ତୃଣ ଓ କୁଠାର ସମାନ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତୁ।”
Verse 43
इति संप्रार्थितश्शंभुः सर्वान्रक्षोगणान्प्रभुः । हुंकारेणैव चास्त्रेण भस्मसात्कृतवांस्तदा
ଏଭଳି ପ୍ରାର୍ଥିତ ହେବା ପରେ ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁ ତାଙ୍କ ‘ହୁଁ’କାର-ରୂପ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସଗଣକୁ ଭସ୍ମସାତ କରିଦେଲେ।
Verse 44
सर्वे ते राक्षसा दग्धाः शंकरेण क्षणं मुने । बभूवुस्तत्र सर्वेषां देवानां पश्यताद्भुतम्
ହେ ମୁନି! କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା।
Verse 45
दावानलगतो वह्निर्यथा च वनमादहेत् । तथा शिवेन क्रुद्धेन राक्षसानां बलं क्षणात्
ଯେପରି ଦାବାନଳରେ ପ୍ରେରିତ ଅଗ୍ନି ବନକୁ ଦହିଦିଏ, ସେପରି କ୍ରୁଦ୍ଧ ଶିବ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ବଳକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଭସ୍ମ କରିଦିଅନ୍ତି।
Verse 46
भीमस्यैव च किं भस्म न ज्ञातं केनचित्तदा । परिवारयुतो दग्धो नाम न श्रूयते क्वचित्
ସେ ସମୟରେ ଭୀମଙ୍କର କ’ଣ ହେଲା—ତାଙ୍କର ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ରହିଲା କି ନାହିଁ—କେହି ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ସେ ପରିବାରସହିତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମରିଗଲେ ବୋଲି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 47
ततश्शिवस्य कृपया शांतिं प्राप्ता मुनीश्वराः । देवास्सर्वे च शक्राद्यास्स्वास्थ्यं प्रापाखिलं जगत्
ତାପରେ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ସୁସ୍ଥ ହେଲେ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ଜଗତ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ସ୍ଥିରତା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇଲା।
Verse 48
क्रोधज्वाला महेशस्य निस्ससार वनाद्वनम् । राक्षसानां च तद्भस्म सर्वं व्याप्तं वनेऽखिलम्
ମହେଶଙ୍କ କ୍ରୋଧଜ୍ୱାଳା ଜଙ୍ଗଲରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। ସେହି ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଭସ୍ମ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ଅରଣ୍ୟକୁ ସବୁଦିଗରେ ଆବୃତ କରିଦେଲା।
Verse 49
ततश्चौषधयो जाता नानाकार्यकरास्तथा । रूपान्तरं ततो नॄणां भवेद्वेषांतरं तथा
ତାପରେ ନାନା ପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟକର ଔଷଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତାହା ପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୂପଭେଦ ହେଲା, ଏବଂ ସେହିପରି ବେଶଭୂଷା ଓ ପରିଧାନରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଜନ୍ମିଲା।
Verse 50
भूतप्रेतपिशाचादि दूरतश्च ततो व्रजेत् । तन्न कार्यं च यच्चैव ततो न भवति द्विजाः
ଭୂତ, ପ୍ରେତ, ପିଶାଚ ଆଦିଠାରୁ ଦୂରେ ରହି, ସେଠାରୁ ବହୁଦୂରକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେଠାରୁ ଶୁଭ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 51
ततः प्रार्थितश्शम्भुर्मुनिभिश्च विशेषतः । स्थातव्यं स्वामिना ह्यत्र लोकानां सुखहेतवे
ତାପରେ ମୁନିମାନେ ବିଶେଷଭାବେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ— “ହେ ସ୍ୱାମୀ, ଲୋକମାନଙ୍କ ସୁଖହେତୁ ଆପଣ ଏଠାରେ ରହନ୍ତୁ।”
Verse 52
अयं वै कुत्सितो देश अयोध्यालोकदुःखदः । भवंतं च तदा दृष्ट्वा कल्याणं संभविष्यति
“ଏହି ସ୍ଥାନ ନିଶ୍ଚୟ କୁତ୍ସିତ, ଅଯୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖଦାୟକ; କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟରେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲେ ନିଶ୍ଚୟ କଲ୍ୟାଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ।”
Verse 53
भीमशंकरनामा त्वं भविता सर्वसाधकः । एतल्लिंगं सदा पूज्यं सर्वापद्विनिवारकम्
ତୁମେ ‘ଭୀମଶଙ୍କର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ, ସର୍ବସାଧକ ହେବ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସଦା ପୂଜ୍ୟ; ଏହା ସମସ୍ତ ଆପଦା ନିବାରଣ କରେ।
Verse 54
सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितश्शम्भुर्लोकानां हितकारकः । तत्रैवास्थितवान्प्रीत्या स्वतन्त्रो भक्तवत्सलः
ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ପ୍ରାର୍ଥିତ ଲୋକହିତକାରୀ ଶମ୍ଭୁ ସେଠାରେଇ ପ୍ରେମାନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ; ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ।
Frequently Asked Questions
A rākṣasa (Bhīma) advances to harm a king after hearing of an alleged ābhicārika act, while Śiva—arriving with gaṇas—stays concealed near His devotee; the theological argument contrasts prārabdha’s inevitability with the lived certainty of Śiva’s protective presence.
Śiva’s ‘hidden’ proximity (gupta-sthiti) symbolizes transcendence that remains immanent: the divine may be unseen yet causally decisive. The rākṣasa’s sword and threats encode the volatility of tamasic force, while the devotee’s internal reflection models śiva-viśvāsa as a yogic stabilizer that converts crisis into surrender.
The chapter highlights Śiva as Śaṅkara—the compassionate protector who operates through gaṇas and providential concealment. Gaurī is not foregrounded in the sampled passage; the emphasis is on Śiva’s rakṣā-śakti rather than a paired theophany.