Kedāreśvara-pratiṣṭhā: Nara-Nārāyaṇa’s Worship and Śiva’s Abiding as Jyoti

Verse 1

सूत उवाच । नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्द्विजाः । तेपाते भारते खण्डे बदर्याश्रम एव हि

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ, ହରିଙ୍କ ନର ଓ ନାରାୟଣ ନାମକ ଦୁଇ ଅବତାର ଭାରତଖଣ୍ଡରେ, ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବଦରୀ ଆଶ୍ରମରେ ତପ କରିଥିଲେ।

Verse 2

ताभ्यां संप्रार्थितश्शंभुः पार्थिवे पूजनाय वै । आयाति नित्यं तल्लिंगे भक्ताधीनतया शिव

ସେଇ ଭକ୍ତମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ଶମ୍ଭୁ ପାର୍ଥିବ ଲିଙ୍ଗରେ ପୂଜା ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ନିତ୍ୟ ଆସନ୍ତି; କାରଣ ଶିବ ଭକ୍ତିର ବଶେ ଭକ୍ତାଧୀନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 3

एवं पूजयतोश्शंभुं तयोर्विष्ण्ववतारयोः । चिरकालो व्यतीताय शैवयोर्धर्मपुत्रयोः

ଏଭଳି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେଇ ଦୁଇ ଅବତାର, ଶୈବଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଧର୍ମପୁତ୍ରଦ୍ୱୟ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବାବେଳେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ଅତିବାହିତ ହେଲା।

Verse 4

एकस्मिन्समये तत्र प्रसन्नः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नोस्मि वरो मे व्रियतामिति

ଏକ ସମୟରେ ସେଠାରେ ପରମେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ— “ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ମୋଠାରୁ ଏକ ବର ଚୟନ କର।”

Verse 5

इत्युक्ते च तदा । तेन नरो नारायणस्स्वयम् । ऊचतुर्वचनं तत्र लोकानां हितकाम्यया

ଏହି କଥା କୁହାଯାଇଥିବାବେଳେ, ନର ଓ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହିତକାମନାରେ, ସେଠାରେ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 6

नरनारायणावूचतुः । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । स्थीयतां स्वेन रूपेण पूजार्थं शंकरस्स्वयम्

ନର-ନାରାୟଣ କହିଲେ— “ହେ ଦେବେଶ! ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଯଦି ଆପଣ ବର ଦେବେ, ତେବେ ପୂଜାର୍ଥେ ଶଙ୍କର ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ରୂପରେ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରୁହନ୍ତୁ।”

Verse 7

सूत उवाच । इत्युक्तस्तु तदा ताभ्यां केदारे हिमसंश्रये । स्वयं च शंकरस्तस्थौ ज्योतीरूपो महेश्वरः

ସୂତ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ହିମାଶ୍ରୟ କେଦାରରେ, ସ୍ୱୟଂ ଶଙ୍କର ମହେଶ୍ୱର ଜ୍ୟୋତିରୂପେ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 8

ताभ्यां च पूजितश्चैव सर्वदुःखभयापहः । लोकानामुपकारार्थं भक्तानां दर्शनाय वै

ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ହରଣକର୍ତ୍ତା, ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦେବାକୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 9

स्वयं स्थितस्तदा शंभुः केदारेश्वरसंज्ञकः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं दर्शनादर्चनादपि

ତେବେ ସ୍ୱୟଂ ଶମ୍ଭୁ ସେଠାରେ ‘କେଦାରେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ବିରାଜିତ ହେଲେ; ଦର୍ଶନରୁ ମାତ୍ର ଏବଂ ଅର୍ଚ୍ଚନାରୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ସଦା ଦେଇଥାନ୍ତି।

Verse 10

देवाश्च पूजयंतीह ऋषयश्च पुरातनाः । मनोभीष्ट फलं तेते सुप्रसन्नान्महेश्वरात्

ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଠାରୁ ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ମନୋଭୀଷ୍ଟ ଫଳ ପାଇଲେ।

Verse 11

भवस्य पूजनान्नित्यं बदर्याश्रमवासिनः । प्राप्नुवन्ति यतः सोऽसौ भक्ताभी ष्टप्रदः सदा

ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ନିତ୍ୟ ପୂଜାରୁ ବଦରୀ-ଆଶ୍ରମବାସୀମାନେ ସଦା ନିଜ ଅଭିଲଷିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି; କାରଣ ସେ ନିତ୍ୟ ଭକ୍ତାଭୀଷ୍ଟପ୍ରଦ।

Verse 12

तद्दिनं हि समारभ्य केदारेश्वर एव च । पूजितो येन भक्त्या वै दुःखं स्वप्नेऽति दुर्लभम्

ସେହି ଦିନଠାରୁ ଯେ ଭକ୍ତିସହ କେଦାରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ତାହାର ଦୁଃଖ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ।

Verse 13

यो वै हि पाण्डवान्दृष्ट्वा माहिषं रूपमास्थितः । मायामास्थाय तत्रैव पलायनपरोऽभवत्

ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ମହିଷର ରୂପ ଧାରଣ କଲା; ସେଠାରେ ମାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କେବଳ ପଳାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା।

Verse 14

धृतश्च पाण्डवैस्तत्र ह्यवाङ्मुखतया स्थितः । पुच्छ चैव धृतं तैस्तु प्रार्थितश्च पुनःपुनः

ସେଠାରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାକୁ ଧରି ରଖିଲେ, କାରଣ ସେ ମୁହଁ ତଳକୁ କରି ଥିଲା। ସେମାନେ ତାହାର ପୁଛ ମଧ୍ୟ ଧରି, ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।

Verse 15

तद्रूपेण स्थितस्तत्र भक्तवत्सलनामभाक् । नयपाले शिरोभागो गतस्तद्रूपतः स्थितः

ସେହି ରୂପରେ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିବ ‘ଭକ୍ତବତ୍ସଳ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ସେହି ରୂପରେ ତାଙ୍କ ଶିରର ଏକ ଅଂଶ ନୟପାଳରେ ଆସି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।

Verse 16

स वै व पूजनान्नित्यमाज्ञां चैवाप्यदात्तथा । पूजितश्च स्वयं शंभुस्तत्र तस्थौ वरानदात्

ସେ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କଲା ଏବଂ ସେହି ପ୍ରକାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ପାଇଲା। ଯଥାବିଧି ପୂଜିତ ସ୍ୱୟଂ ଶମ୍ଭୁ ସେଠାରେ ରହି ବର ଦେଲେ।

Verse 17

पूजयित्वा गतास्ते तु पाण्डवा मुदितास्तदा । लब्ध्वा चित्तेप्सितं सर्वं विमुक्तास्सर्वदुःखतः

ତେବେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଚିତ୍ତେ ଇପ୍ସିତ ସମସ୍ତ ଲାଭ କରି ସେମାନେ ସର୍ବଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 18

तत्र नित्यं हस्साक्षात्क्षेत्रे केदारसंज्ञके । भारतीभिः प्रजाभिश्च तथेव परिपूज्यते

ସେଠାରେ କେଦାର ନାମକ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭଗବାନ ଶିବ ନିତ୍ୟ ଯଥାବିଧି ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି—ଭାରତୀ (ବିଦ୍ୱାନ ଭକ୍ତ) ଓ ସାଧାରଣ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां केदारेश्वरज्योतिर्लिगमा हात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ‘କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତା’ରେ ‘କେଦାରେଶ୍ୱର ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ମହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଉଣେଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 20

तथैव रूपं दृष्ट्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते । जीवन्मुक्तो भवेत्सोपि यो गतो बदरीवने

ସେହି ଦିବ୍ୟ ରୂପର ଦର୍ଶନ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯେ ବଦରୀବନକୁ ଯାଏ, ସେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ—ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ—ହୁଏ।

Verse 21

दृष्ट्वा रूपं नरस्यैव तथा नारायणस्य हि । केदारेश्वरशंभोश्च मुक्तभागी न संशयः

ନର ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ରୂପ ଏବଂ କେଦାରେଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ମୋକ୍ଷର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 22

केदारेशस्य भक्ता ये मार्गस्थास्तस्य वै मृता । गतेऽपि मुक्ता भवंत्येव नात्र कार्य्या विचारणा

କେଦାରେଶଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ପଥରେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବାବେଳେ ଯଦି ପଥମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ ଅଧିକ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

Verse 23

गत्वा तत्र प्रीतियुक्तः केदारेशं प्रपूज्य च । तत्रत्यमुदकं पीत्वा पुन र्जन्म न विन्दति

ସେଠାକୁ ଭକ୍ତି-ପ୍ରୀତିସହ ଯାଇ କେଦାରେଶଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି, ସେଠାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଜଳ ପାନ କରୁଥିବା ଜନ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଉନାହିଁ।

Verse 24

खण्डेस्मिन्भारते विप्रा नरनारायणेश्वरः । केदारेशः प्रपूज्यश्च सर्वैर्जीवैस्सुभक्तितः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଏହି ଭାରତଖଣ୍ଡରେ ନର-ନାରାୟଣେଶ୍ୱର ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କେଦାରେଶଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 25

अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोपि विशेषतः । सर्वकामप्रदश्शंभुः केदाराख्यो न संशय

ଏହି ପବିତ୍ର ଖଣ୍ଡର ସେଇ ସ୍ୱାମୀ—ବିଶେଷତଃ ସର୍ବେଶ୍ୱର। ସମସ୍ତ କାମନା ପ୍ରଦାନକାରୀ ସେଇ ଶମ୍ଭୁ ‘କେଦାର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 26

एतद्वचस्समाख्यातं यत्पृष्टमृषिसत्तमाः । श्रुत्वा पापं हरेत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଯାହା ପଚାରିଥିଲେ ସେଇ ଉପଦେଶ ମୁଁ ଏଭଳି କହିଲି। ଏହା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ହରିଯାଏ—ଏଠାରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।