Kumārasya Krāuñcaparvatagamanam (Kumāra’s Departure to Mount Krāuñca)
ସୂତ କହନ୍ତି—ଭକ୍ତିସହ ଶ୍ରବଣ ପବିତ୍ରକାରୀ, ଏବଂ ‘ଦିବ୍ୟ କୁମାର-ଚରିତ’ ପାପନାଶକ। ତାରକବଧରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିବପୁତ୍ର କୁମାର ପୃଥିବୀ ଭ୍ରମଣ କରି କୈଳାସକୁ ଫେରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଜଣେ ସୁରଋଷି ଆସି ଗଣେଶଙ୍କ ବିବାହ ଆଦି ଘଟଣା କହି, କୁମାରଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ। କୁମାର ମାତାପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କର ରୋକା ଚେଷ୍ଟା ସତ୍ତ୍ୱେ, କ୍ରୌଞ୍ଚ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ବିରହରେ ବ୍ୟଥିତ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ଶଙ୍କର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ—ଶୋକ କରନି, ପୁତ୍ର ଫେରିଆସିବ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ଶୋକ ନ ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଶଙ୍କର ଦେବ-ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଗଣସହ ପଠାଇ କୁମାରଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବାକୁ କହନ୍ତି; ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କରି ପୁନଃପୁନଃ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଗୁହ୍ୟ ଶିକ୍ଷା—ଦେବପରିବାରର ବିରହ-ମିଳନ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଶାସନର ପାଠ, ପରାମର୍ଶ ଓ ଦାୟିତ୍ୱବଣ୍ଟନ ଦ୍ୱାରା ସମଞ୍ଜସ୍ୟ ପୁନଃସ୍ଥାପନ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि मल्लिकार्जुनसंभवम् । यः श्रुत्वा भक्तिमान्धीमान्सर्वपापैः प्रमुच्यते
ସୂତ କହିଲେ—ଏହା ପରେ ମୁଁ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନଙ୍କ ପବିତ୍ର ପ୍ରାକଟ୍ୟ-କଥା କହିବି। ଯେ ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ଥିର, ବିବେକୀ ବୁଦ୍ଧିରେ ଏହା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 2
पूर्वं चा कथितं यच्च तत्पुनः कथयाम्यहम् । कुमारचरितं दिव्यं सर्वपापविनाशनम्
ପୂର୍ବରୁ ଯାହା କହିଥିଲି, ସେହି କଥାକୁ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର କହୁଛି। ସମସ୍ତ ପାପ ବିନାଶକ ଦିବ୍ୟ କୁମାର (ସ୍କନ୍ଦ) ଚରିତ୍ର ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 3
यदा पृथ्वीं समाक्रम्य कैलासं पुनरागतः । कुमारस्स शिवापुत्रस्तारकारिर्महाबलः
ଯେତେବେଳେ ମହାବଳୀ କୁମାର—ଶିବପୁତ୍ର, ତାରକାସୁର-ସଂହାରକ—ପୃଥିବୀକୁ ପରିକ୍ରମା କରି ପୁନଃ କୈଲାସକୁ ଫେରିଲେ।
Verse 4
तदा सुरर्षिरागत्य सर्वं वृत्तं जगाद ह । गणेश्वरविवाहादि भ्रामयंस्तं स्वबुद्धितः
ତେବେ ଦେବର୍ଷି ଆସି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ଗଣେଶ୍ୱରଙ୍କ ବିବାହାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—ନିଜ ବିବେକବୁଦ୍ଧିରେ ତାଙ୍କୁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ (ସଂଶୋଧନ) କଲେ।
Verse 5
तच्छुत्वा स कुमारो हि प्रणम्य पितरौ च तौ । जगाम पर्वतं क्रौचं पितृभ्यां वारितोऽपि हि
ତାହା ଶୁଣି ସେ ଦିବ୍ୟ କୁମାର ଦୁଇ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ତାଙ୍କେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପର୍ବତକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 6
कुमारस्य वियोगेन तन्माता गिरिजा यदा । दुःखितासीत्तदा शंभुस्तामुवाच सुबोधकृत्
କୁମାରଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମାତା ଗିରିଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ସୁବୋଧଦାତା ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 7
कथं प्रिये दुःखितासि न दुःखं कुरु पार्वति । आयास्यति सुतः सुभ्रूस्त्यज्यतां दुःखमुत्कटम्
“ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ? ହେ ପାର୍ବତୀ, ଶୋକ କରନି। ହେ ସୁନ୍ଦର-ଭୃକୁଟିଧାରିଣୀ, ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଆସିବ; ତେଣୁ ଏହି ତୀବ୍ର ଦୁଃଖକୁ ତ୍ୟାଗ କର।”
Verse 8
सा यदा च न तन्मेने पार्वती दुःखिता भृशम् । तदा च प्रेषितास्तत्र शंकरेण सुरर्षयः
ପାର୍ବତୀ ସେ କଥା ମାନିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ତେବେ ଶଙ୍କର ସେଠାକୁ ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ।
Verse 9
देवाश्च ऋषयस्सर्वे सगणा हि मुदान्विताः । कुमारानयनार्थं वै तत्र जग्मुः सुबुद्धयः
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ଋଷି, ନିଜ ନିଜ ଗଣସହିତ, ଆନନ୍ଦରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ କୁମାରଙ୍କୁ ଆଣିବା (ଆହ୍ୱାନ କରିବା) ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସୁବୁଦ୍ଧିରେ ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 10
तत्र गत्वा च ते सर्वे कुमारं सुप्रणम्य च । विज्ञाप्य बहुधाप्येनं प्रार्थनां चक्रुरादरात्
ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କୁମାରଙ୍କୁ ଗଭୀର ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଆଦରରେ ନିବେଦନ କରି ଭକ୍ତିସହିତ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
Verse 11
देवादिप्रार्थनां तां च शिवाज्ञासंकुलां गुरुः । न मेने स कुमारो हि महाहंकारविह्वलः
ଶିବାଜ୍ଞାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ସେହି ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ସେ ଗୁରୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ମହାଅହଂକାରରେ ବିହ୍ୱଳ କୁମାର ତାହାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କଲା।
Verse 12
ततश्च पुनरावृत्य सर्वे ते हि शिवांतिकम् । स्वंस्वं स्थानं गता नत्वा प्राप्य शंकरशासनम्
ତାପରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁନର୍ବାର ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଫେରି ନମସ୍କାର କଲେ। ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।
Verse 13
तदा च गिरिजादेवी विरहं पुत्रसंभवम् । शंभुश्च परमं दुःखं प्राप तस्मिन्ननागते
ସେତେବେଳେ ଗିରିଜାଦେବୀ ବିରହରେ ପୁତ୍ର-ସମ୍ଭବର କାରଣ ହେଲେ; ଏବଂ ପୁତ୍ର ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆସିନଥିବା ସେହି ସମୟରେ ଶମ୍ଭୁ ମଧ୍ୟ ପରମ ଦୁଃଖ ପାଇଲେ।
Verse 14
अथो सुदुःखितौ दीनौ लोकाचारकरौ तदा । जग्मतुस्तत्र सुस्नेहात्स्वपुत्रो यत्र संस्थितः
ତେବେ ସେ ଦୁଇଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୀନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକାଚାର ରକ୍ଷା କରି, ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ ପୁତ୍ର ରହିଥିଲା ସେଠାକୁ ଗଲେ।
Verse 15
इति श्रीशिवपुराणे चतुर्थ्यां कोटि रुद्रसंहिताया मल्लिकार्जुनद्वितीयज्योतिर्लिंगवर्णनंनाम पंचदशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ‘ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ—ଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 16
क्रौंचे च पर्वते दूरं गते तस्मिन्स्वपुत्रके । तौ च तत्र समासीनौ ज्यो तीरूपं समाश्रितौ
ସେ ନିଜ ପୁତ୍ର ସହ ଦୂରେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପର୍ବତକୁ ଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେଇ ଦୁଇଜଣ ସେଠାରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି ଜ୍ୟୋତିରୂପ ଶିବତେଜରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।
Verse 17
पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणिपर्वणि । दर्शनार्थं कुमारस्य स्वपुत्रस्य हि गच्छतः
ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ଆତୁର ଶିବ-ପାର୍ବତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବ ଓ ଉତ୍ସବରେ ନିଜ କୁମାର—ନିଜ ପୁତ୍ର—ଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯାଉଥିଲେ।
Verse 18
अमावास्यादिने शंभुस्स्वयं गच्छति तत्र ह । पौर्णमासीदिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम्
ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନେ ଶମ୍ଭୁ ସ୍ୱୟଂ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି; ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଦିନେ ପାର୍ବତୀ ଧ୍ରୁବ ଭାବେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 19
तद्दिनं हि समारभ्य मल्लिकार्जुनसंभवम् । लिंगं चैव शिवस्यैकं प्रसिद्धं भुवनत्रये
ସେହି ଦିନଠାରୁ ମଲ୍ଲିକାର୍ଜୁନ ରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ତ୍ରିଭୁବନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 20
तल्लिंगं यः समीक्षेत स सर्वैः किल्बिषैरपि । मुच्यते नात्र सन्देहः सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ଯେ ଏହି ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଦର୍ଶନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ କାମନା ପାଏ।
Verse 21
दुःखं च दूरतो याति सुखमात्यंतिकं लभेत् । जननीगर्भसंभूतं कष्टं नाप्नोति वै पुनः
ଦୁଃଖ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ ଏବଂ ପରମ, ଅଖଣ୍ଡ ସୁଖ ମିଳେ; ପୁନର୍ବାର ମାତୃଗର୍ଭପ୍ରବେଶଜନିତ କଷ୍ଟ (ପୁନର୍ଜନ୍ମବନ୍ଧନ) ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 22
धनधान्यसमृद्धिश्च प्रतिष्ठारोग्यमेव च । अभीष्टफलसिद्धिश्च जायते नात्र संशयः
ଧନ-ଧାନ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ମିଳେ; ଏବଂ ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 23
ज्योतिर्लिंगं द्वितीयं च प्रोक्तं मल्लिकसंज्ञितम् । दर्शनात्सर्वसुखदं कथितं लोकहेतवे
ଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ‘ମଲ୍ଲିକା’ ନାମରେ ପ୍ରୋକ୍ତ; ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସର୍ବସୁଖଦାୟକ—ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଏହା କୁହାଯାଇଛି।
Frequently Asked Questions
Kumāra, after returning to Kailāsa, leaves for Mount Krāuñca despite parental restraint; Pārvatī grieves, Śiva consoles her, and devas with ṛṣis are sent to petition Kumāra to return.
Separation and return are used as a pedagogic template: grief becomes a site for Śiva’s instruction, while emissaries (devas/ṛṣis/gaṇas) symbolize ordered mediation—how divine will restores equilibrium without negating personal emotion.
Śiva appears as Śambhu/Śaṅkara in the role of the compassionate instructor and stabilizing sovereign; Gaurī appears as Girijā/Pārvatī embodying maternal devotion and affective bhakti refined through Śiva’s counsel.