Andhakeśvara-liṅga Māhātmya and Śiva’s Subjugation of Andhaka (अन्धकेश्वरलिङ्गमाहात्म्य तथा अन्धकवध-प्रसङ्ग)

Verse 1

सूत उवाच । यथाभवल्लिंगरूपः संपूज्यस्त्रिभवे शिवः । तथोक्तं वा द्विजाः प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

ସୂତ କହିଲେ—ତ୍ରିଭୁବନରେ ଲିଙ୍ଗରୂପ ଶିବଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି କିପରି ପୂଜିବା ଉଚିତ, ସେହିପରି କହାଯାଇଛି। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପ୍ରୀତିରେ କୁହ—ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?

Verse 2

ऋषय ऊचुः अन्धकेश्वरलिंगस्य महिमानं वद प्रभो । तथान्यच्छिवलिंगानां प्रीत्या वक्तुमिहार्हसि

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ, ଅନ୍ଧକେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ। ଏବଂ କୃପାକରି ଅନ୍ୟ ଶିବଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଗୌରବ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ପ୍ରୀତିରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 3

सूत उवाच । पुराब्धिगर्तमाश्रित्य वसन्दैत्योऽन्धकासुरः । स्ववशं कारयामास त्रैलोक्यं सुरसूदनः

ସୂତ କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ ଦୈତ୍ୟ ଅନ୍ଧକାସୁର ଆଦ୍ୟ ସମୁଦ୍ରର ଗର୍ତ୍ତକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସୁଥିଲା। ଦେବହନ୍ତା ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ନିଜ ବଶରେ କରିଦେଲା।

Verse 4

तस्माद्गर्ताच्च निस्सृत्य पीडयित्वा पुनः प्रजाः । प्राविशच्च तदा दैत्यस्तं गर्तं सुपराक्रमः

ସେଇ ଗର୍ତ୍ତରୁ ବାହାରି ସେ ପୁଣି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲା। ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପରାକ୍ରମୀ ସେ ଦୈତ୍ୟ ସେଇ ଗର୍ତ୍ତକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 5

देवाश्च दुःखितः सर्वे शिवं प्रार्थ्य पुनःपुनः । सर्वं निवेदयामासुस्स्वदुःखं च मुनीश्वराः

ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦୁଃଖର ସମଗ୍ର ବିବରଣୀ ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 6

सूत उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तेषां देवानां परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा दुष्टहंता सतां गतिः

ସୂତ କହିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କ ସେହି କଥା ଶୁଣି ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ, ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତ, ଦୁଷ୍ଟହନ୍ତା ଓ ସତ୍ଜନଙ୍କ ଶରଣ, ଶାନ୍ତଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 7

शिव उवाच । घातयिष्यामि तं दैत्यमन्धकं सुरसूदनम् । सैन्यं च नीयतान्देवा ह्यायामि च गणैस्सह

ଶିବ କହିଲେ—ଦେବସଂହାରକ ସେଇ ଦୈତ୍ୟ ଅନ୍ଧକକୁ ମୁଁ ବଧ କରିବି। ହେ ଦେବମାନେ, ସେନାକୁ ଆଗେ ନେଉ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଆସୁଛି।

Verse 8

तस्माद्गर्तादंधके हि देवर्षिद्रुहि भीकरे । निस्सृते च तदा तस्मिन्देवा गर्तमुपाश्रिताः

ଦେବର୍ଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୋହୀ, ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକ ସେଇ ଗର୍ତ୍ତରୁ ବାହାରିଲା; ତେବେ ଦେବମାନେ ଭୟରେ ସେଇ ଗର୍ତ୍ତକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶରଣ ନେଲେ।

Verse 9

दैत्याश्च देवताश्चैव युद्धं चक्रुः सुदारुणम् । शिवानुग्रहतो देवाः प्रबलाश्चाभवंस्तदा

ତେବେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦେବତାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସେ ସମୟରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରବଳ ହୋଇ ବିଜୟୀ ହେଲେ।

Verse 10

देवैश्च पीडितः सोपि यावद्गर्तमुपागतः । तावच्छूलेन संप्रोतः शिवेन परमात्मना

ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ସେ ମଧ୍ୟ ପଳାଇ ପଳାଇ ଗର୍ତ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିବା ସହିତେ, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପରମାତ୍ମା ଶିବ ତାଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳରେ ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 11

तत्रत्यश्च तदा शंभुं ध्यात्वा संप्रार्थयत्तदा । अन्तकाले च त्वां दृष्ट्वा तादृशो भवति क्षणात्

ତେବେ ସେଠାର ଲୋକଟି ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଆର୍ତ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା; ଏବଂ ଅନ୍ତିମ କ୍ଷଣରେ ତୁମକୁ ଦେଖି ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ତୁମ ପରି ହୋଇଯାଏ।

Verse 12

इत्येवं संस्तुतस्सोपि प्रसन्नः शंकरस्तदा । उवाच वचनं तत्र वरं ब्रूहि ददामि ते

ଏଭଳି ସ୍ତୁତି ପାଇ ଶଙ୍କର ସେତେବେଳେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ କହିଲେ—“ବର ମାଗ; ମୁଁ ତୋତେ ଦେବି।”

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां वटुकोत्पत्तिवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ—କୋଟିରୁଦ୍ରସଂହିତାରେ ‘ବଟୁକୋତ୍ପତ୍ତି-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 14

अन्धक उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश स्वभक्तिं देहि मे शुभाम् । कृपां कृत्वा विशेषेण संस्थितो भव चेह वै

ଅନ୍ଧକ କହିଲା—ହେ ଦେବେଶ, ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ମୋତେ ଆପଣଙ୍କର ନିଜ ଶୁଭ ଭକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ। ବିଶେଷ କୃପା କରି, ଏଠିଏ (ମୋ ହୃଦୟ-ଜୀବନରେ) ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତୁ।

Verse 15

सूत उवाच । इत्युक्तस्तेन दैत्यं तं तद्गर्ते चाक्षिपद्धरः । स्वयं तत्र स्थितो लिंगरूपोऽसौ लोककाम्यया

ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କୁହାଯାଇଲା ପରେ ଧର (ଭାଲୁ) ସେଇ ଦାନବକୁ ସେଇ ଗର୍ତ୍ତରେ ନিক্ষେପ କଲା। ପରେ ଲୋକହିତ ଓ ଜଗତର କାମନାସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ।

Verse 16

अन्धकेशं च तल्लिंगं नित्यं यः पूजयेन्नरः । षण्मासाज्जायते तस्य वांछासिद्धिर्न संशयः

ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ଧକେଶ ନାମକ ସେଇ ଲିଙ୍ଗକୁ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରେ, ତାହାର ଛଅ ମାସରେ ଇଚ୍ଛାସିଦ୍ଧି ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 17

वृत्त्यर्थं पूजयेल्लिंगं लोकस्य हितकारकम् । षण्मासं यो द्विजश्चैव स वै देवलकः स्मृतः

ଲୋକହିତକର ସେଇ ଲିଙ୍ଗକୁ କେବଳ ଜୀବିକାର୍ଥେ ଯେ ଦ୍ୱିଜ ଛଅ ମାସ ପୂଜା କରେ, ସେ ‘ଦେବଲକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 18

यथा देवलकश्चैव स भवेदिह वै तदा । देवलकश्च यः प्रोक्तो नाधिकारो द्विजस्य हि

ସେହିପରି ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ନିଶ୍ଚୟ ‘ଦେବଲକ’ ହୋଇଯାଏ। ଯେ ‘ଦେବଲକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାହାର ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ବେଦକର୍ମ ଓ ସଂସ୍କାରରେ ଅଧିକାର ନାହିଁ।

Verse 19

ऋषय ऊचुः । देवलकश्च कः प्रोक्तः किं कार्यं तस्य विद्यते । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ लोकानां हितहेतवे

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଉଲ୍ଲେଖିତ ଦେବଲକ କିଏ? ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ କ’ଣ? ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଲୋକହିତ ପାଇଁ ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତୁ।

Verse 20

सूत उवाच । दधीचिर्नाम विप्रो यो धर्मिष्ठो वेदपारगः । शिवभक्तिरतो नित्यं शिवशास्त्रपरायणः

ସୂତ କହିଲେ—ଦଧୀଚି ନାମକ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମିଷ୍ଠ ଓ ବେଦପାରଙ୍ଗତ। ସେ ନିତ୍ୟ ଶିବଭକ୍ତିରେ ରତ ଏବଂ ଶିବଶାସ୍ତ୍ରରେ ପରାୟଣ ଥିଲେ।

Verse 21

तस्य पुत्रस्तथा ह्यासीत्स्मृतो नाम्ना सुदर्शनः । तस्य भार्या दुकूला च नाम्ना दुष्टकुलोद्भवा

ତାଙ୍କର ସୁଦର୍ଶନ ନାମକ ଜଣେ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୁକୂଲା ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେ ଦୁଷ୍ଟ କୁଳରେ ଜନ୍ମିଥିଲା।

Verse 22

तद्वशे स च भर्तासीत्तस्य पुत्रचतुष्टयम् । सोऽपि नित्यं शिवस्यैव पूजां च स्म करोत्यसौ

ତାହାର ବଶରେ ପଡି ସେ ତାହାର ପତି ହେଲା, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଚାରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ନିତ୍ୟ କେବଳ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ପୂଜା କରୁଥିଲା।

Verse 23

दधीचेस्तु तदा ह्यासीद्ग्रामान्तरनिवेशनम् । ज्ञातिसंयोगतश्चैव ज्ञातिभिर्न स मोचितः

ସେତେବେଳେ ଦଧୀଚିଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଗାଁରେ ବସବାସ ଥିଲା; ଜ୍ଞାତି-ସଂଯୋଗ ହେତୁ ସେ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 24

कथयित्वा च पुत्रं स शिवभक्तिरतो भव । इत्युक्त्वा स गतो मुक्तो दाधीचिश्शैवसत्तमः

ପୁତ୍ରକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେ କହିଲେ—“ଶିବଭକ୍ତିରେ ରତ ହେଅ।” ଏହି କଥା କହି ପରମ ଶୈବ ଦଧୀଚି ଶିବନିଷ୍ଠାରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 25

सुदर्शनस्तत्पुत्रोऽपि शिवपूजां चकार ह । एवं चिरतरः कालो व्यतीयाय मुनीश्वराः

ସୁଦର୍ଶନଙ୍କ ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶିବପୂଜା କଲା। ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ଏଭଳି ଶିବଭକ୍ତିରେ ଅତି ଦୀର୍ଘ କାଳ ବ୍ୟତୀତ ହେଲା।

Verse 26

एवं च शिवरात्रिश्च समायाता कदाचन । तस्यां चोपोषितास्सर्वे स्वयं संयोगतस्तदा

ଏଭଳି ଏକଥର ଶିବରାତ୍ରି ଆସିଲା। ସେହି ରାତିରେ ସମସ୍ତେ ଦୈବସଂଯୋଗରେ ସ୍ୱୟଂ ଉପବାସ କଲେ।

Verse 27

पूजां कृत्वा गतस्सोऽपि सुदर्शन इति स्मृतः । स्त्रीसंगं शिवरात्रौ तुं कृत्वा पुनरिहागतः

ପୂଜା କରି ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା ଏବଂ ‘ସୁଦର୍ଶନ’ ନାମରେ ସ୍ମରଣୀୟ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ଶିବରାତ୍ରିର ରାତିରେ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ କରି ସେ ପୁଣି ଏହି ସାଂସାରିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଆସିଲା।

Verse 28

न स्नानं तेन च कृतं तद्रात्र्यां शिवपूजनम् । तेन तत्कर्मपाकेन क्रुद्धः प्रोवाच शङ्करः

ସେହି ରାତିରେ ସେ ନ ସ୍ନାନ କଲା, ନ ଶିବପୂଜା। ସେ କର୍ମର ଫଳ ପକ୍କ ହେବା ସମୟରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଶଙ୍କର କହିଲେ।

Verse 29

महेश्वर उवाच । शिवरात्र्यां त्वया दुष्ट सेवनं च स्त्रियाः कृतम् । अस्नातेन मदीया च कृता पूजाविवेकिना

ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଶିବରାତ୍ରିର ରାତିରେ ତୁମେ ନାରୀ ସହ ଦୁଷ୍ଟ ସଙ୍ଗ କଲ; ଏବଂ ସ୍ନାନ ନକରି, ନିଜକୁ ବିବେକୀ ଭାବି ମଧ୍ୟ, ମୋର ପୂଜାକୁ ବିଧିବିରୁଦ୍ଧ କଲ।”

Verse 30

ज्ञात्वा चैवं कृतं यस्मात्तस्मात्त्वं जडतां व्रज । ममास्पृश्यो भव त्वं च दूरतो दर्शनं कुरु

“ତୁମେ ଜାଣିଶୁଣି ଏହିପରି କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମେ ଜଡତାକୁ ଯାଅ। ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ହେଅ, ଏବଂ ଦୂରରୁ ମାତ୍ର ମୋର ଦର୍ଶନ କର।”

Verse 31

सूत उवाच । इति शप्तो महेशेन दाधीचिस्स सुदर्शनः । जडत्वं प्राप्तवान्सद्यश्शिवमायाविमोहितः

ସୂତ କହିଲେ—ଏହିପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶାପରେ ଦଧୀଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁଦର୍ଶନ ଶିବମାୟାରେ ବିମୋହିତ ହୋଇ, ସତ୍ୱରେ ଜଡତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 32

एतस्मिन्समये विप्रा दधीचिः शैवसत्तमः । ग्रामान्तरात्समायातो वृत्तान्तं श्रुतवांश्च सः

ସେ ସମୟରେ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଶୈବଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଧୀଚି ଅନ୍ୟ ଗ୍ରାମରୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ; ଘଟିଥିବା ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁଣିଥିଲେ।

Verse 33

शिवेन भर्त्सितः सोऽपि दुःखितोऽभूदतीव हि । रुरोद हा हतोऽश्मीति दुःखेन सुतकर्मणा

ଶିବଙ୍କ ତିରସ୍କାରରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲା। ପୁତ୍ରର ଦୁଷ୍କର୍ମଜନିତ ପରିଣାମରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ସେ କାନ୍ଦି ଉଠିଲା—“ହାୟ! ମୁଁ ହତ, ପଥର ପରି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲି!”

Verse 34

पुनःपुनरुवाचेति स दधीचिस्सतां मतः । अनेनेदं कुपुत्रेण हतं मे कुलमुत्तमम्

ସତ୍ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜ୍ୟ ଦଧୀଚି ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ—“ଏହି କୁପୁତ୍ର ମୋର ଉତ୍ତମ କୁଳକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଲା।”

Verse 35

स पुत्रोऽपि हतो भार्यां पुंश्चलीं कृतवान्द्रुतम् । पश्चात्तापमनुप्राप्य स्वपित्रा परिभर्त्सितः

ନିଜ ପୁଅକୁ ମାରିଦେଇ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୀଘ୍ର ବିବାହ କଲା ଏବଂ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ କରିଦେଲା। ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ହେଲେ ନିଜ ପିତା ତାକୁ ତିରସ୍କାର କଲେ।

Verse 36

तत्पित्रा गिरिजा तत्र पूजिता विधिभिर्वरैः । सुयत्नतो महाभक्त्या स्वपुत्रसुखहेतवे

ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପିତା ଉତ୍ତମ ବିଧିବିଧାନରେ, ଅତି ଯତ୍ନ ଓ ମହାଭକ୍ତି ସହ, ନିଜ ପୁଅର ସୁଖ-କଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ ଗିରିଜା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

Verse 37

सुदर्शनोऽपि गिरिजां पूजयामास च स्वयम् । चण्डीपूजनमार्गेण महाभक्त्या शुभैः स्तवैः

ସୁଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଚଣ୍ଡୀପୂଜନ ମାର୍ଗରେ, ମହାଭକ୍ତି ସହ ଶୁଭ ସ୍ତବ ଅର୍ପଣ କରି ଗିରିଜା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

Verse 38

एवं तौ पितृपुत्रौ हि नानोपायैः सुभक्तितः । प्रसन्नां चक्रतुर्देवीं गिरिजां भक्तवत्सलाम्

ଏଭଳି ସେଇ ପିତା-ପୁଅ ଦୁହେଁ ନାନା ଉପାୟରେ ସୁଭକ୍ତି ସହ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳା ଗିରିଜା ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଦେଲେ।

Verse 39

तयोः सेवाप्रभावेण प्रसन्ना चण्डिका तदा । सुदर्शनं च पुत्रत्वे चकार गिरिजा मुने

ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିମୟ ସେବାର ପ୍ରଭାବରେ ସେତେବେଳେ ଚଣ୍ଡିକା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ହେ ମୁନି, ଗିରିଜା ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ପୁତ୍ରରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 40

शिवं प्रसादयामास पुत्रार्थे चण्डिका स्वयम् । क्रुद्धाऽक्रुद्धा पुनश्चण्डी तत्पुत्रस्य प्रसन्नधीः

ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ଚଣ୍ଡିକା ସ୍ୱୟଂ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଆରାଧନା କଲେ। କେବେ କ୍ରୋଧିତ, କେବେ ସୌମ୍ୟ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ଚଣ୍ଡୀ ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ହୋଇ ସେ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି କୃପାଳୁ ହେଲେ।

Verse 41

अथाज्ञाय प्रसन्नं तं महेशं वृषभध्वजम् । नमस्कृत्य स्वयं तस्य ह्युत्संगे तं न्यवेशयत्

ତାପରେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ମହେଶ ପ୍ରସନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣି ସେ ନମସ୍କାର କଲା ଏବଂ ନିଜ ହାତରେ ତାକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୋଳରେ ବସାଇଲା।

Verse 42

घृतस्नानं ततः कृत्वा पुत्रस्य गिरिजा स्वयम् । त्रिरावृत्तोपवीतं च ग्रन्थिनैकेन संयुतम्

ତାପରେ ଗିରିଜା ସ୍ୱୟଂ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଘୃତସ୍ନାନ କରାଇଲେ। ଏବଂ ଏକ ଗ୍ରନ୍ଥିଯୁକ୍ତ, ତିନି ଆବୃତ୍ତିର ଉପବୀତ ତାଙ୍କୁ ପିନ୍ଧାଇଲେ।

Verse 43

सुदर्शनाय पुत्राय ददौ प्रीत्या तदाम्बिका । उद्दिश्य शिवगायत्रीं षोडशाक्षरसंयुताम्

ତେବେ ଅମ୍ବିକା ସ୍ନେହରେ ପୁତ୍ର ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ଶିବ-ଗାୟତ୍ରୀ ଦାନ କଲେ—ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ, ଷୋଡଶାକ୍ଷରଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ର—ଉପାସନା ଓ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ।

Verse 44

तदोंनमः शिवायेति श्रीशब्द पूर्वकाय च । वारान्षोडश संकल्पपूजां कुर्यादयं बटुः

ତାପରେ ସେଇ ବଟୁ ଭକ୍ତ ‘ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ’ ଜପ କରି, ‘ଶ୍ରୀ’ ଶବ୍ଦ ପୂର୍ବକ ମଧ୍ୟ, ଷୋଳ ଥର ସଙ୍କଳ୍ପ-ପୂଜା କରିବ।

Verse 45

आस्नानादिप्रणामान्तं पूजयन्वृषभध्वजम् । मंत्रवादित्रपूजाभिस्सर्षीणां सन्निधौ तथा

ସେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଆସ୍ନାନ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶେଷ ପ୍ରଣାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ବିଧିରେ ପୂଜା କରିବ; ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ଓ ବାଦ୍ୟ-ଆରାଧନା ସହ ପୂଜା ଅର୍ପଣ କରିବ।

Verse 46

नाममंत्राननेकांश्च पाठयामास वै तदा । उवाच सुप्रसन्नात्मा चण्डिका च शिवस्तथा

ତେବେ ସେ ଅନେକ ନାମମନ୍ତ୍ର ପାଠ କଲା। ସେହି ସମୟରେ ପରମ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତା ଚଣ୍ଡିକା କହିଲେ, ଏବଂ ସେହିପରି ଭଗବାନ ଶିବ ମଧ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 47

मदर्पितं च यत्किंचिद्धनधान्यादिकन्तथा । तत्सर्वं च त्वया ग्राह्यं न दोषाय भविष्यति

ମୋତେ ଅର୍ପିତ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଆଦି ଯାହା କିଛି ଅଛି—ସେ ସବୁ ତୁମେ ନିଃସଙ୍କୋଚରେ ଗ୍ରହଣ କର; ଏହା ତୁମ ପାଇଁ ଦୋଷ (ପାପ) ହେବ ନାହିଁ।

Verse 48

मम कृत्ये भवान्मुख्यो देवीकृत्ये विशेषतः । घृततैलादिकं सर्वं त्वया ग्राह्यं मदर्पितम्

ମୋ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମେ ମୁଖ୍ୟ—ବିଶେଷତଃ ଦେବୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ। ମୋ ନାମରେ ଅର୍ପିତ ଘିଅ, ତେଲ ଆଦି ସବୁ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 49

प्राजापत्यं भवेद्यर्हिं तर्ह्येको हि भवान्भवेत् । तदा पूजा च सम्पूर्णान्यथा सर्वा च निष्फला

ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଏକାକୀ ରହି ସଂୟମ ଧାରଣ କର। ତେବେ ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ନହେଲେ ସବୁ ପୂଜା ନିଷ୍ଫଳ।

Verse 50

तिलकं वर्तुलं कार्यं स्नानं कार्यं सदा त्वया । शिवसन्ध्या च कर्तव्या गायत्री च तदीयिका

ତୁମେ ସଦା ବୃତ୍ତାକାର ତିଳକ କରିବା ଓ ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ରହିବା। ଶିବସନ୍ଧ୍ୟା କରିବା ଓ ଶିବଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

Verse 51

मत्सेवां प्रथमं कृत्वा कार्यमन्यत्कुलोचितम् । एवं कृतेऽखिले भद्रं दोषाः क्षान्ता मया तव

ପ୍ରଥମେ ମୋର ସେବା-ପୂଜା କର; ପରେ ତୁମ କୁଳୋଚିତ ଅନ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର। ଏହି କ୍ରମରେ କଲେ, ହେ ଭଦ୍ର, ତୁମ ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମୁଁ କ୍ଷମା କରେ।

Verse 52

सूत उवाच । इत्युक्त्वा तस्य पुत्राश्च चत्वारो बटुकास्तदा । अभिषिक्ताश्चतुर्दिक्षु शिवेन परमात्मना

ସୂତ କହିଲେ—ଏପରି କହି, ସେତେବେଳେ ବଟୁକ ରୂପରେ ଥିବା ତାହାର ଚାରି ପୁଅଙ୍କୁ ପରମାତ୍ମା ଶିବ ଚାରି ଦିଗରେ ଅଭିଷେକ କଲେ।

Verse 53

चण्डी चैवात्मनिकटे पुत्रं स्थाप्य सुदर्शनम् । तत्पुत्रान्प्रेरयामास वरान्दत्त्वा ह्यनेकशः

ଚଣ୍ଡୀ ନିଜ ନିକଟରେ ପୁତ୍ର ସୁଦର୍ଶନକୁ ରଖି, ତାହାର ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଆଗେଇବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଅନେକ ବର ଦାନ କଲେ।

Verse 54

देव्युवाच । उभयोर्युवयोर्मध्ये वटुको यो भवेन्मम । तस्य स्याद्विजयो नित्यं नात्र कार्या विचारणा

ଦେବୀ କହିଲେ—ତୁମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେ ମୋର ବଟୁକ (ସେବକ-ଶିଶୁ) ହେବ, ତାହାର ନିତ୍ୟ ବିଜୟ ହେବ; ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 55

भवांश्च पूजितो येन तेनैवाहं प्रपूजिता । कर्तव्यं हि भवद्भिश्च स्वीयं कर्म सदा सुत

ଯେ ତୁମମାନଙ୍କୁ ପୂଜିଛି, ସେଇ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିଛି। ତେଣୁ, ହେ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକର୍ମ କର।

Verse 56

सूत उवाच । एवं तस्मै वरान्दत्तास्सपुत्राय महात्मने । सुदर्शनाय कृपया शिवाभ्यां जगतां कृते

ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ଜଗତର ହିତ ପାଇଁ କୃପାବଶତଃ ଶିବ ଓ ଶିବା (ପାର୍ବତୀ) ମହାତ୍ମା ସୁଦର୍ଶନଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ସହିତ ବର ଦେଲେ।

Verse 57

तथेति नियमश्चासीत्तस्य राज्ञो महामुने । प्राजापत्यं कृतं नित्यं शिवपूजाविधानत

“ତଥାସ୍ତୁ”—ହେ ମହାମୁନେ, ଏହିପରି ସେ ରାଜାଙ୍କର ନିୟମ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଶିବପୂଜାବିଧାନ ଅନୁସାରେ ସେ ନିତ୍ୟ ବ୍ରତରୂପେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ।

Verse 58

शिवयोः कृपया सर्वे विस्तारं बहुधा गताः । तेषां च प्रथमा पूजा महापूजा महात्मनः

ଶିବ ଓ ଦେବୀ ଗୌରୀଙ୍କ କୃପା-କରୁଣାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ପ୍ରକଟତା ନାନା ପ୍ରକାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହାପୂଜା ହିଁ ପ୍ରଥମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜା।

Verse 59

तेन यावत्कृता नैव पूजा वै शंकरस्य च । तावत्पूजा न कर्त्तव्या कृता चेन्न शुभापि सा

ଏହିପରି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେହି ପ୍ରକାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଶୁଭ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 60

शुभं वाप्यशुभं वापि बटुकं न परित्यजेत् । प्राजापत्ये च भोज्ये वै वटुरेको विशिष्यते

ଶୁଭ ହେଉ କି ଅଶୁଭ, ବଟୁକ (ଯୁବ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ)କୁ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବିଧିର ଭୋଜନରେ ଏକମାତ୍ର ବଟୁକ ହିଁ ବିଶେଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ।

Verse 61

शिवयोश्च तथा कार्ये विशेषोऽत्र प्रदृश्यते । तदेव शृणु सुप्राज्ञ यथाहं वच्मि तेऽनघ

ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ବିଶେଷ ନିୟମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ, ହେ ଅତି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ନିର୍ଦୋଷ, ମୁଁ ଯେପରି କହୁଛି ସେପରି ତାହା ଶୁଣ।

Verse 62

तस्यैव नगरे राज्ञो भद्रस्य नित्यभोजने । प्राजापत्यस्य नियमे ह्यन्धकेशसमीपतः

ସେହି ନଗରରେ, ଅନ୍ଧକେଶଙ୍କ ସମୀପରେ, ରାଜା ଭଦ୍ରଙ୍କ ନିତ୍ୟ ପବିତ୍ର ଭୋଜନ-ଦାନ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ନିୟମାନୁସାରେ ହୋଇଥିଲା।

Verse 63

यज्जातमद्भुतं वृत्तं शिवानुग्रहकारणात् । श्रूयतां तच्च सुप्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम्

ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ-କାରଣରୁ ଯେ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା, ତାହାକୁ ପ୍ରୀତିଭକ୍ତିରେ ଶୁଣ। ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି ସେପରି କହୁଛି।

Verse 64

ध्वज एकश्च तद्राज्ञे दत्तस्तुष्टेन शंभुना । प्रोक्तश्च कृपया राजा देवदेवेन तेन सः

ତୁଷ୍ଟ ଶମ୍ଭୁ ସେଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର ଧ୍ୱଜ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ କରୁଣାରେ ରାଜାଙ୍କୁ କୃପାମୟ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 65

प्रातश्च वर्ध्यतां राजन्ध्वजो रात्रौ पतिष्यति । मम त्वेवं च सम्पूर्णे प्राजापत्ये तथा पुनः

ହେ ରାଜନ, ପ୍ରାତଃକାଳେ ଧ୍ୱଜକୁ ଉଠାଅ; ରାତିରେ ସେ ଖସିପଡିବ। ମୋର ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କର୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ପୁଣି ଏହିପରି ହେବ।

Verse 66

अन्यथायं ध्वजो मे हि रात्रावपि स्थिरो भवेत् । इत्युक्त्वान्तर्हितश्शंभू राज्ञे तुष्टः कृपानिधिः

ନହେଲେ ମୋର ଏହି ଧ୍ୱଜ ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ରହିଥାନ୍ତା। ଏହିପରି କହି କୃପାନିଧି ଶମ୍ଭୁ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 68

स्वयं प्रातर्विवर्दे्धेत ध्वजः सायं पतेदिति । यदि कार्यं च सम्पूर्णं जातं चैव भवेदिह

ଯଦି ଧ୍ୱଜ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାତଃକାଳେ ଉଠି ବଢ଼େ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଖସିପଡ଼େ, ତେବେ ଜାଣ ଯେ ଏଠାର କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।

Verse 69

एकस्मिन्समये चात्र बटोः कार्यं पुरा ह्यभूत् । ध्वजः स पतितो वै हि ब्रह्मभोजं विनापि हि

ଏକ ସମୟରେ ଏଠାରେ ଏକ ବଟୁ (ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ହେଲା। ସତ୍ୟକୁହିଲେ ଧ୍ୱଜ ପଡ଼ିଗଲା—ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜ ଅବହେଳା ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ।

Verse 70

दृष्ट्वा तच्च तदा तत्र पृष्टा राज्ञा च पण्डिताः । भुञ्जते ब्राह्मणा ह्यत्र नोत्थितो वै ध्वजस्त्विति

ସେ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ରାଜା ସେଠାରେ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ—“ଏଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଧ୍ୱଜ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଠାଯାଇନାହିଁ।”

Verse 71

कथं च पतितः सोऽत्र ब्राह्मणा ब्रूत सत्यतः । ते पृष्टाश्च तदा प्रोचुर्ब्राह्मणाः पण्डितोत्तमाः

“ସେ ଏଠାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ କିପରି ପତିତ ହେଲା? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସତ୍ୟ କହ।” ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ପରେ ସେହି ପଣ୍ଡିତୋତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 72

ब्रह्मभोजे महाराज वटुको भोजितः पुरा । चण्डीपुत्रश्शिवस्तुष्टस्तस्माच्च पतितो ध्वजः

ହେ ମହାରାଜ, ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମଭୋଜର ପବିତ୍ର ଅବସରରେ ଏକ ବଟୁକ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଭୋଜନ କରାଯାଇଥିଲା। ଚଣ୍ଡୀପୁତ୍ରରୂପେ ଶିବ ସେ କର୍ମରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ସେହି କାରଣରୁ ଧ୍ୱଜ ପତିତ ହେଲା।

Verse 73

तच्छ्रुत्वा नृपतिस्सोऽथ जनाश्चान्ये ऽपि सर्वशः । अभवन्विस्मितास्तत्र प्रशंसां चक्रिरे ततः

ଏହା ଶୁଣି ସେ ନୃପତି ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ତାପରେ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ହିଁ ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସାବାକ୍ୟ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 74

एवं च महिमा तेषां वर्द्धितः शङ्करेण हि । तस्माच्च वटुकाः श्रेष्ठाः पुरा विद्भिः प्रकीर्तिताः

ଏହିପରି ଶଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ମହିମା ବଢ଼ାଇଲେ। ତେଣୁ ପୁରାତନକାଳରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବଟୁକମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ କଲେ।

Verse 75

शिवपूजा तु तैः पूर्वमुत्तार्य्या नान्यथा पुनः । अन्येषां नाधिकारोऽस्ति शिवस्य वचनादिह

କିନ୍ତୁ ଶିବପୂଜା ପ୍ରଥମେ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟମପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ନାହିଁ—ଏହା ଶିବଙ୍କ ବଚନ।

Verse 76

उत्तारणं च कार्य्यं वै पूजा पूर्णा भवत्विति । एतावदेव तेषां तु शृणु नान्यत्तथैव च

ତାପରେ ‘ଉତ୍ତାରଣ’ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏତିକି ମାତ୍ର ବିଧାନ—ଶୁଣ; ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 77

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं च मुनीश्वराः । यच्छ्रुत्वा शिवपूजायाः फलं प्राप्नोति वै नरः

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସବୁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି। ଏହା ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବପୂଜାର ଫଳ ପାଏ।