उत्तरदिग्देशस्थ-शिवलीङ्गमाहात्म्य (Māhātmya of Northern-Region Śiva-liṅgas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଉତ୍ତର ଦିଗ/ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶିବଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ପାପନାଶକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ସୂତ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୀର୍ଥ-ତାଲିକା ଶୈଳୀରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ରତା, ପରେ ଲିଙ୍ଗର ନାମ, ତାହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପରମ୍ପରା, ଏବଂ ଶେଷରେ ବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି। ଗୋକର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଳ ଲିଙ୍ଗର ମହିମା, ରାବଣ ଆଣିଥିବା ପରମ୍ପରା ଓ ବୈଦ୍ୟନାଥ ସମ ମହତ୍ତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ସ୍ନାନ କରି ଚନ୍ଦ୍ରଭାଳ ପୂଜା କଲେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ମିଶ୍ରର୍ଷିବରତୀର୍ଥରେ ଦଧୀଚି ଋଷି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦଧୀଚି-ଲିଙ୍ଗ ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖ କରି, କଥା-ପରମ୍ପରା, କ୍ରିୟା ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାନପାବନତାର ଶୈବ ପ୍ରମାଣ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाभाग धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । महाबलस्य लिंगस्य श्रावितेयं कथाद्भुता
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ସୂତପୁତ୍ର ସୂତ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ! ତୁମେ ଧନ୍ୟ; ତୁମ ବୁଦ୍ଧି ଶିବଭକ୍ତିରେ ଆସକ୍ତ। ମହାବଳ-ଲିଙ୍ଗର ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ତୁମେ ଆମକୁ ଶୁଣାଇଲ।
Verse 2
उत्तरस्यां दिशायां च शिवलिंगानि यानि च । तेषां माहात्म्यमनघ वद त्वं पापनाशकम्
ହେ ନିଷ୍ପାପ! ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଯେ ଶିବଲିଙ୍ଗମାନ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପାପନାଶକ ପବିତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୋତେ କହ।
Verse 3
सूत उवाच । शृणुतादरतो विप्रा औत्तराणां विशेषतः । माहात्म्यं शिवलिंगानां प्रवदामि समासतः
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଆଦର ସହିତ ଶୁଣ, ବିଶେଷକରି ଉତ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ (ଲିଙ୍ଗମାନ) ବିଷୟରେ। ମୁଁ ଶିବଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି।
Verse 4
गोकर्णं क्षेत्रमपरं महापातकनाशनम् । महावनं च तत्रास्ति पवित्रमतिविस्तरम्
ଗୋକର୍ଣ୍ଣ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, ଯାହା ମହାପାତକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ। ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ବିଶାଳ ଏକ ମହାବନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 5
तत्रास्ति चन्द्रभालाख्यं शिवलिंगमनुत्तमम् । रावणेन समानीतं सद्भक्त्या सर्वसिद्धिदम्
ସେଠାରେ ‘ଚନ୍ଦ୍ରଭାଳ’ ନାମକ ଅନୁତ୍ତମ ଶିବଲିଙ୍ଗ ବିରାଜିତ। ରାବଣ ସଦ୍ଭକ୍ତିରେ ତାହାକୁ ସେଠାକୁ ଆଣିଥିଲା, ଏବଂ ତାହା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦାନ କରେ।
Verse 6
तस्य तत्र स्थितिर्वैद्यनाथस्येव मुनीश्वराः । सर्वलोकहितार्थाय करुणासागरस्य च
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ସେ ତେଠାରେ ବୈଦ୍ୟନାଥ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ। କରୁଣାସାଗର ଶିବ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ମାତ୍ର ସେଠାରେ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 7
स्नानं कृत्वा तु गोकर्णे चन्द्रभालं समर्च्य च । शिवलोकमवाप्नोति सत्यंसत्यं न संशयः
ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ସ୍ନାନ କରି ଚନ୍ଦ୍ରଭାଳ (ଚନ୍ଦ୍ରମୌଳି) ଶିବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିଲେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟই; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 8
चन्द्रभालस्य लिंगस्य महिमा परमाद्भुतः । न शक्यो वर्णितुं व्यासाद्भक्तस्नेहितरस्य हि
ଚନ୍ଦ୍ରଭାଳ ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ପରମ ଅଦ୍ଭୁତ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ନେହଶୀଳ ବ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 9
चन्द्रभालमहादेव लिंगस्य महिमा महान् । यथाकथंचित्संप्रोक्तः परलिंगस्य वै शृणु
ଚନ୍ଦ୍ରଭାଳ ମହାଦେବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାନ; ତାହା କେବଳ କିଛି ମାତ୍ରାରେ କୁହାଯାଇଛି—ଏବେ ପରମ ଲିଙ୍ଗର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣ।
Verse 10
दाधीचं शिवलिंगं तु मिश्रर्षिवरतीर्थके । दधीचिना मुनीशेन सुप्रीत्या च प्रतिष्ठितम्
ମିଶ୍ରର୍ଷିବର ତୀର୍ଥରେ ‘ଦାଧୀଚ’ ନାମକ ସେଇ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ମହର୍ଷି ଦଧୀଚି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତି ଓ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ।
Verse 11
तत्र गत्वा च तत्तीर्थे स्नात्वा सम्यग्विधानतः । शिवलिंगं समर्चेद्वै दाधीचेश्वरमादरात्
ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ବିଧିମତେ ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରି, ଦାଧୀଚେଶ୍ୱର ନାମକ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସାଦରେ ସମର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
दाधीचमूर्तिस्तत्रैव समर्च्या विधिपूर्वकम् । शिवप्रीत्यर्थमेवाशु तीर्थयात्रा फलार्थिभिः
ସେଠାରେ ଦଧୀଚିଙ୍କ ପବିତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତୀର୍ଥଫଳ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକେ କେବଳ ଶିବପ୍ରୀତି ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରନ୍ତୁ।
Verse 13
एवं कृते मुनिश्रेष्ठाः कृतकृत्यो भवेन्नरः । इह सर्वसुखं भुक्त्वा परत्र गतिमाप्नुयात्
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏଭଳି କଲେ ମନୁଷ୍ୟ କୃତକୃତ୍ୟ ହୁଏ। ଇହଲୋକରେ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଭୋଗ କରି ପରଲୋକରେ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଏ।
Verse 14
नैमिषारण्यतीर्थे तु निखिलर्षिप्रतिष्ठितम् । ऋषीश्वरमिति ख्यातं शिवलिंगं सुखप्रदम्
ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ଏହା ‘ଋଷୀଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସୁଖପ୍ରଦ।
Verse 15
तद्दर्शनात्पूजनाच्च जनानां पापिनामपि । भुक्तिमुक्तिश्च तेषां तु परत्रेह मुनीश्वराः
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ସେହି (ଶିବପ୍ରତୀକ)ର ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା ମାତ୍ରରେ ପାପୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଇହଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ—ପାଆନ୍ତି।
Verse 16
हत्याहरणतीर्थे तु शिवलिंगमघापहम् । पूजनीयं विशेषेण हत्याकोटिविनाशनम्
ହତ୍ୟାହରଣ ତୀର୍ଥରେ ପାପହର ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ଏହାକୁ ବିଶେଷ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ହତ୍ୟାଦି ଘୋର ପାପର କୋଟି ଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।
Verse 17
देवप्रयागतीर्थे तु ललितेश्वरनामकम् । शिवलिंगं सदा पूज्यं नरैस्सर्वाघनाशनम्
ଦେବପ୍ରୟାଗ ତୀର୍ଥରେ ‘ଲଲିତେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସଦା ଏହାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ।
Verse 18
नयपालाख्यपुर्य्यां तु प्रसिद्धायां महीतले । लिंगं पशुपतीशाख्यं सर्वकामफलप्रदम्
ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନୟପାଳ ନାମକ ନଗରୀରେ ‘ପଶୁପତୀଶ’ ନାମର ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; ଏହା ସମସ୍ତ (ଧର୍ମସମ୍ମତ) କାମନାର ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 19
शिरोभागस्वरूपेण शिवलिंगं तदस्ति हि । तत्कथां वर्णयिष्यामि केदारेश्वरवर्णने
ସେହି ଶିବଲିଙ୍ଗ ନିଶ୍ଚୟ ‘ଶିରୋଭାଗ’ ସ୍ୱରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏବେ କେଦାରେଶ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ମୁଁ ତାହାର ପବିତ୍ର କଥା କହିବି।
Verse 20
तदारान्मुक्तिनाथाख्यं शिवलिंगं महाद्भुतम् । दर्शनादर्चनात्तस्य भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्यते
ତାପରେ ସେଠାରେ ‘ମୁକ୍ତିନାଥ’ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅଛି। ତାହାର ଦର୍ଶନ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି—ଦୁହେଁ ମିଳେ।
Verse 21
इति वश्च समाख्यातं लिंगवर्णनमुत्तमम् । चतुर्दिक्षु मुनिश्रेष्ठाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
ଏପରି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଶିବଲିଙ୍ଗର ଉତ୍ତମ ବର୍ଣ୍ଣନା କହିଦେଲି। ଏବେ ଚାରି ଦିଗରୁ ଏକତ୍ର ଋଷିମାନେ—ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
Frequently Asked Questions
The chapter presents a tīrtha-catalog argument: specific liṅgas are validated through narrative provenance (e.g., Candrabhāla associated with Rāvaṇa’s bringing/installing tradition) and are theologically framed as reliable means to liberation when approached through prescribed rites.
The liṅga functions as a portable axis of Śiva-Tattva localized in geography; snāna signifies purification and readiness, while arcana signifies relational devotion. The promised śivaloka-prāpti encodes the claim that embodied ritual action, when aligned with bhakti, becomes a direct soteriological technology.
Śiva is highlighted primarily through named liṅga-manifestations—Candrabhāla (as Mahādeva in liṅga form) and Dādhīca-liṅga—rather than anthropomorphic forms; the emphasis is on site-specific Śiva-presence and its ritual efficacy.