Kṣaura-Snāna-Vidhi — Rite of Tonsure/Shaving and Purificatory Bath (Śaiva Procedure)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ବାମଦେବ ଋଷିଙ୍କୁ କ୍ଷୌର-ସ୍ନାନ-ବିଧି ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ବ୍ରତୀ/ତପସ୍ବୀଙ୍କ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁଣ୍ଡନ/କ୍ଷୌରକୁ ଶୁଦ୍ଧିକାରୀ ସ୍ନାନ ସହ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି। ଶିଷ୍ୟର ଅଧିକାର-ଯୋଗ୍ୟତା, ଯୋଗପଟ୍ଟ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ବ୍ରତ-ସମାପ୍ତି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁମତି ନେବା, ଆଚମନ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶୌଚ ଆଦି ପୂର୍ବକର୍ମ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବସ୍ତ୍ର, କ୍ଷୁର, ଜଳ ଓ ମୃତ୍ତିକାକୁ ଧୋଇ ‘ଶିବଂ ଶିବମ୍’ ପ୍ରଭୃତି ଶୈବ ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି ରକ୍ଷା କରାଯାଏ। ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦିଗନିୟମରେ କେଶଛେଦନ, କେଶର ବିଧିପୂର୍ବକ ନିଷ୍କାସନ/ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଦାଢ଼ି ଓ ନଖ-ଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପରେ ବିଲ୍ବ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ତୁଳସୀ ଆଦି ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ମାଟି ଗ୍ରହଣ, ପୁନଃପୁନଃ ଅବଗାହନ, ପ୍ରମାଣାନୁସାରେ ବିଭାଜନ ଓ ପୁନର୍ମନ୍ତ୍ର-ସଂସ୍କାର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସମଗ୍ରରେ ଗୁରୁ-ଆଜ୍ଞା ଓ ମନ୍ତ୍ର-ରକ୍ଷା ଅଧୀନରେ ଦେହକର୍ମକୁ ପୂଜାତ୍ମକ କର୍ମ କରି ଶୈବ ଶୁଦ୍ଧି-ନିୟମ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
सुब्रह्मण्य उवाच । क्षौरस्नानविधिं वक्ष्ये वामदेव महामुने । यस्य सद्यो विधानेन शुद्धिस्स्याद्यतिनः परा
ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନି ବାମଦେବ! ମୁଁ କ୍ଷୌର ଓ ଶୁଦ୍ଧି-ସ୍ନାନର ବିଧି କହିବି। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧାନରେ କଲେ ଯତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପରମ ଶୁଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 2
योगपट्टप्रकारस्य विधिम्प्राप्य मुनीश्वर । स शिष्यस्स्याद्व्रती पूर्णः क्षौरकर्म्मोद्यतो भवेत्
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ଯୋଗପଟ୍ଟର ପ୍ରକାର ଓ ବିଧି ଜାଣିଲେ ସେ ଶିଷ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରତୀ ହୁଏ; ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ କ୍ଷୌରକର୍ମ (ମୁଣ୍ଡନ) କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 3
गुरुं नत्वा विशेषेण लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः । शिरस्संक्षाल्य चाचम्य सवासाः क्षौरमाचरेत्
ଗୁରୁଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ନମସ୍କାର କରି, ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ମୁଣ୍ଡ ଧୋଇ ଆଚମନ କରି, ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ କ୍ଷୌର (ମୁଣ୍ଡନ) କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
क्षालयेद्वसनं पश्चान्मृदम्भोभिः क्षुरादिकम् । तद्धस्तौ च मृदालिप्य क्षालयेति मृदं ददेत्
ତାପରେ ସେ ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ଧୋଇବ; ମୃଦା ମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ କ୍ଷୁର ଆଦି ଉପକରଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଧୋଇବ। ସେହି ମୃଦାକୁ ହାତରେ ଲେପି ହାତ ଧୋଇ, ‘କ୍ଷାଲୟ’ (ଅଶୁଚି ଧୋଇଯାଉ) ବୋଲି କହି ବ୍ୟବହୃତ ମୃଦାକୁ ଅଲଗା କରି ରଖିବ।
Verse 5
स्थापितम्प्रोक्षितन्तोयैश्शिवं शिवमितीरयन् । स्वनेत्रे पिहिते चैवानामांगुष्ठाभिमंत्रिते
ତାହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି ‘ଶିବଂ ଶିବଂ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ପରେ ନିଜ ନେତ୍ର ମୃଦୁଭାବେ ବନ୍ଦ କରି, ଅନାମିକା ଓ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠକୁ ମନ୍ତ୍ରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି, ସେମାନେ ପୂଜାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।
Verse 6
अस्त्रेणोन्मील्य संदृश्य क्षुरा दिक्षौ रसाधनम् । अभिमन्त्र्य द्वादशाथ प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ତାହାକୁ ‘ଉନ୍ମୀଳିତ’ କରି ଭଲଭାବେ ନିରୀକ୍ଷଣ କରି, କ୍ଷୁର ଓ ଅଭିଷିକ୍ତ ରସ-ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରିବ। ପରେ ବାରଥର ଜପ କରି, ଶୁଦ୍ଧି ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅସ୍ତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରିବ।
Verse 7
क्षुरं गृहीत्वा तारेण दक्षभागे निकृन्तयेत् । केशांश्च कांश्चि दग्रेषु वप्त्वा सर्वं च वापयेत्
କ୍ଷୁର ଧରି ‘ତାରକ’ (ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’) ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପ୍ରଥମେ ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମୁଣ୍ଡନ କରିବ। ଆଗ ଭାଗର କିଛି କେଶ କାଟି, ପରେ ସମସ୍ତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୁଣ୍ଡନ କରିଦେବ।
Verse 8
पृथिव्यां पर्णमादाय विक्षिपेन्न भुवः स्थले । श्मश्रूणि हस्तपादस्थनखानि च निकृंतयेत्
ପୃଥିବୀରେ ପତ୍ର ନେଇ (ଅଶୁଚି) ଭୂମି ଉପରେ ଛିଟାଇବ ନାହିଁ। ଦାଢ଼ି ଏବଂ ହାତ-ପାଦର ନଖମାନେ ମଧ୍ୟ କାଟିବ।
Verse 9
बिल्वाश्वत्थतुलस्यादिस्थाने संगृह्य मृतिकाम् । द्विषट्वारं निमज्याप्सु तीरं गत्वोपविश्य च
ବିଲ୍ୱ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ତୁଳସୀ ଆଦି ପବିତ୍ର ଉଦ୍ଭିଦ ଥିବା ସ୍ଥାନରୁ ପୁଣ୍ୟମୃତ୍ତିକା ସଂଗ୍ରହ କର। ତାହାକୁ ଜଳରେ ବାରଥର ନିମଜ୍ଜିତ କରି, ପରେ ତୀରକୁ ଯାଇ ବସି କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ କର।
Verse 10
शुद्धे देशे तु संस्थाप्य मृदं त्रेधा विभज्य च । एवम्पुनस्त्रिधा कृत्वा प्रोक्ष्यास्त्रेणाभिमन्त्रयेत्
ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ମୃତ୍ତିକାକୁ ସ୍ଥାପନ କରି ତାହାକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କର। ପୁଣି ସେହିପରି ତ୍ରିଧା କରି, ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି ‘ଅସ୍ତ୍ର’ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କର।
Verse 11
तत्रैकां मृदमादाय दापयित्वान्यपाणिना । करौ द्वादशधा लिप्य प्रत्येकं केन क्षालयेत्
ସେଠାରେ ଶୁଦ୍ଧିକର ମୃତ୍ତିକାର ଗୋଟିଏ ଡେଳା ନେଇ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ରଖ। ଦୁଇ ହାତକୁ ବାର ଭାଗରେ ଲେପନ କରି, ପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାଗ ଧୋଇ ସୁଶୁଦ୍ଧ କର।
Verse 12
पुनरेकाम्पादयोश्च मुखे चान्यां करे क्रमात् । संलिप्याक्षाल्य चाम्भोभिः पुनश्च जलमाविशेत्
ପୁନଃ କ୍ରମାନୁସାରେ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ, ପରେ ଅନ୍ୟ ପାଦରେ, ମୁଖରେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ-ହାତରେ ଜଳସ୍ପର୍ଶ କରିବ। ଜଳଦ୍ୱାରା ଧୋଇ, ପୁନର୍ବାର ଆଚମନ କରି, ଶିବପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରିବ।
Verse 13
अन्यां मृदम्भागयित्वा शिरसि द्वादश क्रमात् । आलिप्य मृदमास्यान्तनिमज्य च पुनः पुनः
ତାପରେ ପବିତ୍ର ମୃତ୍ତିକାର ଅନ୍ୟ ଭାଗ ନେଇ ଶିରରେ ଦ୍ୱାଦଶ କ୍ରମରେ ଲେପ କରିବା ଉଚିତ। ଲେପ କରି ପୁନଃପୁନଃ ଓଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଡୁବାଇ, ଏଭଳି ଶୈବ ଶୁଦ୍ଧିବିଧି କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
तीरं गत्वा तु गंडूषान्षोडशाचमनं द्विधा । प्राणानायम्य च पुनः प्रणवं द्व्यष्टसंख्यया
ଜଳତୀରକୁ ଯାଇ ଗଣ୍ଡୂଷ କରି, ଦୁଇ ଭାଗରେ ଷୋଳ ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ପ୍ରାଣ ସଂଯମ କରି, ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ କୁ ଛବ୍ବିଶ ଥର ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
मृदमन्यां पुनस्त्रेधा विभज्य च तदेकया । कटिशौचं पादशौचं विधायाचम्य च द्विधा
ତାପରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ମୃତ୍ତିକାର ଅନ୍ୟ ଭାଗ ନେଇ ପୁନଃ ତିନି ଭାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋଟିଏ ଭାଗରେ କଟି-ଶୌଚ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଗରେ ପାଦ-ଶୌଚ କରି, ଶେଷରେ ଦୁଇଥର ଆଚମନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
प्रणवेनाथ षोडश प्राणानायम्य वाग्यतः । पुनरन्यां स्वोरुदेशे त्रिधा विन्यस्य चोमिति
ତାପରେ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣାୟାମ କରି ଷୋଳ ପ୍ରାଣକୁ ସଂଯମ କରି, ବାକ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରଖିବା ଉଚିତ। ପୁନଃ ନିଜ ଉରୁ-ପ୍ରଦେଶରେ ତିନି ଭାଗରେ ବିନ୍ୟାସ କରି ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
प्रोक्ष्याभिमंत्रयेत्सप्त स्वपाण्योस्तलमेकधा । त्रिधालिप्याथ सम्पश्येत्सूर्य्यमूर्तिं च पावनीम्
ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି ସାତଥର ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ; ପରେ ଦୁଇ ହସ୍ତତଳକୁ ଏକତ୍ର କରି ଏକ ଗଭୀରତା ତିଆରି କରିବ। ତାପରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର (ଭସ୍ମର ତିନି ରେଖା) ଲେପନ କରି ପାବନ ସୂର୍ଯ୍ୟମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 18
स्वकक्षयोः समालिप्य व्यत्यस्ताभ्यामथान्यया । पाणिभ्याञ्च मृदा शिष्यस्सुमतिर्दृढमानसः
ତାପରେ ଦୃଢ଼ମନ ଶିଷ୍ୟ ସୁମତି ଦୁଇ ହାତକୁ ପରସ୍ପର ଆଡ଼କୁ ରଖି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ମଧ୍ୟ, ପବିତ୍ର ମୃଦା (ଭସ୍ମ/ମାଟି)କୁ ନିଜ କକ୍ଷସ୍ଥଳ (ବଗଳ)ରେ ଭକ୍ତିସହ ଲେପନ କଲେ।
Verse 19
गृहीत्वान्यां मृदं शुद्धां तथासौ गुरुभक्तिमान् । शिर आरभ्य पादान्तं विलिप्यादित्यदृष्टया
ତାପରେ ଗୁରୁଭକ୍ତ ସେ ସାଧକ ଅନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ମୃଦା ଗ୍ରହଣ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅଭିମୁଖ କରି, ଶିରରୁ ପାଦାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହରେ ଲେପନ କରିବ।
Verse 20
इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां क्षौरस्नानविधिवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଷଷ୍ଠ କୈଲାସସଂହିତାରେ “କ୍ଷୌର-ସ୍ନାନବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ବିଂଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 21
ततस्साम्बं महेशानं शंकरं चन्द्रशेखरम् । संस्मरेद्भक्तितश्शिष्य सर्वेश्वर्यपतिं शिवम्
ତାପରେ, ହେ ଶିଷ୍ୟ, ଭକ୍ତିସହିତ ସାମ୍ବ, ମହେଶାନ, ଶଙ୍କର, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର—ସର୍ବ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ପତି ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।
Verse 22
त्रिवारम्प्रणमेत्प्रीत्या साष्टांगं च गुरु शिवम् । पञ्चाङ्गेनैकवारञ्च समुत्थाय च वन्दयेत्
ପ୍ରୀତିସହିତ ଗୁରୁ ଶିବଙ୍କୁ ତିନିଥର ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କର। ପରେ ଉଠି ଏକଥର ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମରେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦନା କର।
Verse 23
तीर्थं प्रविश्य तन्मध्ये निमज्योन्मज्य ताम्मृदम् । स्कन्धे संस्थाप्य पूर्वोक्तप्रकारेण विलेपयेत्
ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଡୁବି ପୁଣି ଉଠି ସେହି ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ-ମୃଦା ଗ୍ରହଣ କର; କାନ୍ଧରେ ସ୍ଥାପି ପୂର୍ବୋକ୍ତ ବିଧିରେ ଦେହରେ ଲେପ କର।
Verse 24
तत्रावशिष्टं संगृह्य जलमध्ये प्रविश्य च । विलोड्य सम्यक् तां तत्र सर्वांगेषु विलिप्य च
ସେଠାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଯାହା ରହିଛି ତାହା ସଂଗ୍ରହ କରି ଜଳମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କର; ଭଲଭାବେ ମଥି ମିଶାଇ ସେହି ଲେପକୁ ଦେହର ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ଲଗା।
Verse 25
त्रिवारमोमिति प्रोच्य शिवपादाम्बुजं स्मरन् । संसाराम्बुधिसंतारं सदा यद्विधितो हि सः
ତିନିଥର ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରୁଥିବା ସେ, ବିଧିଅନୁସାରେ ସଦା ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରକୁ ତରିଯାଏ।
Verse 26
अभिषिच्योमिति जलं विरजाभस्मलोलितम् । अंगोपमार्ज्जनं कृत्वा सुस्नायाद्भस्मना ततः
“ଓଁ” ଜପ କରି ନିର୍ମଳ ଭସ୍ମମିଶ୍ରିତ ଜଳ ଛିଟି ଅଭିଷେକ କରିବ; ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ପୋଛି ଶୁଦ୍ଧ କରି, ପରେ ସେଇ ବିଭୂତି (ଭସ୍ମ) ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବ।
Verse 27
त्रिपुंड्रं च विधायाथ यथोक्तविधिना शुभम् । यथोक्तांगेषु सर्वेषु सावधान तया मुने
ତାପରେ, ହେ ମୁନି, ଯଥୋକ୍ତ ବିଧିରେ ଶୁଭ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରି, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ତାହାକୁ ସାବଧାନରେ ଲଗାଇବ।
Verse 28
ततश्शुद्धमना भूत्वा कुर्य्यान्मध्यंदिनक्रियाः । महेश्वरं नमस्कृत्य गुरूंस्तीर्थादिकानि च
ତାପରେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ମଧ୍ୟାହ୍ନ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ କରିବ; ପ୍ରଥମେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ଓ ତୀର୍ଥାଦିକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରି ବିଧିରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବ।
Verse 29
सम्पूजयेन्महेशानं भक्त्या परमया मुने । साम्बिकं ज्ञानदातारं पातारं त्रिभवस्य वै
ହେ ମୁନେ, ପରମ ଭକ୍ତିରେ ମହେଶାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂଜନ କରିବା ଉଚିତ—ଅମ୍ବିକାସହିତ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନଦାତା ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକର ରକ୍ଷକ-ତ୍ରାତା।
Verse 30
ततोसौ दृढचेतस्को यतिः स्ववृषसंस्थितः । भिक्षार्थम्प्रव्रजेच्छुद्धो विप्रवर्गेषु साधुषु
ତାପରେ ସେ ଦୃଢଚିତ୍ତ ଯତି, ନିଜ ବ୍ରତ-ନିୟମରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଶୁଦ୍ଧଭାବେ ଭିକ୍ଷାର୍ଥେ ପ୍ରବ୍ରଜିତ ହେଲା ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କ ଧର୍ମପରାୟଣ ସମୁଦାୟରେ ବିଚରଣ କଲା।
Verse 31
ततस्तत्र च शुद्धात्मा पञ्चधा परिकल्पितम् । भैक्ष्यं यथोचितं कुर्य्याद्दूषितान्नं विवर्ज्जयेत्
ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ହୋଇ ସେଠାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଞ୍ଚବିଧ ପ୍ରକାରରେ ଯଥୋଚିତ ଭିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବ, ଏବଂ ଦୂଷିତ ଅନ୍ନକୁ ବର୍ଜନ କରିବ।
Verse 32
शौचं स्नानं तथा भिक्षां नित्यमेकान्तसेवनम् । भिक्षौश्चत्वारि कर्म्माणि पञ्चमं नैव विद्यते
ଶୌଚ, ସ୍ନାନ, ଭିକ୍ଷାବୃତ୍ତି ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଏକାନ୍ତସେବନ—ଏହି ଚାରିଟି ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ କର୍ମ; ସତ୍ୟ ଭିକ୍ଷୁ ପାଇଁ ପଞ୍ଚମ କର୍ମ ନାହିଁ।
Verse 33
अलाबुं वेणुपात्रं च दारवम्मृण्मयन्तथा । भिक्षोश्चत्त्वारि पात्राणि पञ्चमन्नैव विद्यते
ଶୈବମାର୍ଗରେ ନିଷ୍ଠ ଭିକ୍ଷୁ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ଚାରିଟି ମାତ୍ର ଅନୁମୋଦିତ—ଅଲାବୁ (ଲାଉ), ବେଣୁ (ବାଁଶ), ଦାରୁ (କାଠ) ଓ ମୃଣ୍ମୟ (ମାଟିର); ପଞ୍ଚମ ପାତ୍ର ନାହିଁ।
Verse 34
ताम्बूलं तैजसम्पात्रं रेतस्सेकं सितांबरम् । दिवास्वापो हि नक्तान्नं यतीनां षड्विवर्जिताः
ଯତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଛଅଟି ବିଷୟ ବର୍ଜନୀୟ—ତାମ୍ବୂଳ ସେବନ, ଦୀପ୍ତ ଧାତୁପାତ୍ର ଧାରଣ, ବୀର୍ୟକ୍ଷୟ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ, ଦିବାସ୍ୱପ୍ନ ଓ ରାତ୍ରିଭୋଜନ।
Verse 35
साक्षरा विपरीताश्च राक्षसास्त इति स्मृताः । तस्माद्वै विपरीतं च कर्म्म नैवाचरेद्यतिः
ଅକ୍ଷରଜ୍ଞ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯେମାନେ ବିପରୀତ ଓ ବିକୃତ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସ୍ମୃତିରେ ସେମାନେ ‘ରାକ୍ଷସ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତେଣୁ ଯତୀ କେବେ ଧର୍ମବିରୋଧୀ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 36
यतिः प्रयत्नतः कुर्य्यात्क्षौरस्नानं च शुद्धये । संस्मरन्मनसा शुद्धं परं ब्रह्म सदाशिवम्
ଯତି ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ କ୍ଷୌର ଓ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ନିତ୍ୟଶୁଦ୍ଧ ପରବ୍ରହ୍ମ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 37
इत्यैव मुनिशार्द्दूल तव स्नेहान्मयाखिलः । क्षौरस्नानविधिः प्रोक्तः किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि
ହେ ମୁନିଶାର୍ଦ୍ଦୂଳ! ତୁମ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରୁ ମୁଁ କ୍ଷୌର-ସ୍ନାନର ବିଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିଦେଲି; ଏବେ ତୁମେ ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
Frequently Asked Questions
Subrahmaṇya teaches Vāmadeva the kṣaura-snāna-vidhi: a step-by-step Śaiva procedure combining shaving/tonsure with purificatory bathing, including guru permission, ācamana, cleansing of tools, mantra-empowerment, the act of shaving, and subsequent purity handling.
The rahasya is that purification is not merely hygienic: implements and substances become ritually ‘fit’ through mantra-saṃskāra. The repeated “śivaṃ śivam” and protective astra-mantra function as sacral authorization and energetic safeguarding, converting ordinary actions into Śaiva liturgy aligned with Śiva-tattva.
Rather than a narrative iconographic form, the chapter highlights Śiva’s presence as mantra and sanctifying principle—invoked through Śiva-nāma utterance and astra-mantra protection—showing a functional theology where Śiva operates as purifier, protector, and the ground of ritual efficacy.