अद्वैतशैवसिद्धान्ते पुरुष-प्रकृति-विचारः (Puruṣa–Prakṛti Analysis in Advaita Śaiva Doctrine)

Verse 1

वामदेव उवाच । नियत्यधस्तात्प्रकृतेरुपरिस्थः पुमानिति । पूर्वत्र भवता प्रोक्तमिदानीं कथमन्यथा

ବାମଦେବ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ପୂର୍ବେ ଆପଣ କହିଥିଲେ ଯେ ପୁରୁଷ ନିୟତିର ତଳେ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏବେ କିପରି ଆପଣ ଅନ୍ୟଥା କହୁଛନ୍ତି?

Verse 2

मायया संकुचद्रूपस्तदधस्तादिति प्रभो । इति मे संशयं नाथ छेत्तुमर्हसि तत्त्वतः

ହେ ପ୍ରଭୁ! ମାୟାଦ୍ୱାରା ତତ୍ତ୍ୱ ସଙ୍କୁଚିତ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ‘ତଳେ-ତଳେ’ ଭଳି ଅବରୋହୀ ସ୍ତରରେ ଦିଶେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ନାଥ! ସତ୍ୟାନୁସାରେ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।

Verse 3

श्रीसुबह्मण्य उवाच । अद्वैतशैववादोऽयं द्वैतन्न सहते क्वचित् । द्वैतं च नश्वरं ब्रह्माद्वैतम्परमनश्वरम्

ଶ୍ରୀ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ କହିଲେ—“ଏହି ଶୈବବାଦ ଅଦ୍ୱୈତ; ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱୈତକୁ ସହେନାହିଁ। ଦ୍ୱୈତ ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଅଦ୍ୱୈତ ଓ ଅବିନାଶୀ।”

Verse 4

सर्वज्ञस्सर्वकर्ता च शिवस्सर्वेश्वरोऽगुणः । त्रिदेवजनको ब्रह्मा सच्चिदानन्दविग्रहः

ଶିବ ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବକର୍ତ୍ତା; ସେ ସର୍ବେଶ୍ୱର, ଗୁଣାତୀତ। ସେଇ ତ୍ରିଦେବଜନକ ବ୍ରହ୍ମା, ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ।

Verse 5

स एव शंकरो देवस्स्वेच्छया च स्वमायया । संकुचद्रूप इव सन्पुरुषस्संबभूव ह

ସେଇ ଦେବ ଶଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱେଚ୍ଛା ଓ ନିଜ ମାୟାଦ୍ୱାରା, ଯେନେ ସଂକୁଚିତ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପରମପୁରୁଷ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 6

कलादि पञ्चकेनैव भोक्तृत्वेन प्रकल्पितः । प्रकृतिस्थः पुमानेष भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान्

କଲାଦି ପଞ୍ଚକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜୀବ ଭୋକ୍ତାଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ପ୍ରକୃତିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପୁରୁଷ ପ୍ରକୃତିଜ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ କରେ।

Verse 7

इति स्थानद्वयान्तस्थः पुरुषो न विरोधकः । संकुचन्निजरूपाणां ज्ञानादीनां समष्टिमान्

ଏହିପରି ଦ୍ୱିସ୍ଥାନାନ୍ତର୍ଗତ ପୁରୁଷ କାହା ସହିତ ବିରୋଧୀ ନୁହେଁ। ସେ ନିଜ ଜ୍ଞାନାଦି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ ସଂକୁଚିତ କରି ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ଏକୀଭୂତ ସମଷ୍ଟି ରୂପେ ରହେ।

Verse 8

सत्त्वादिगुणसाध्यं च बुध्यादित्रितयात्मकम् । चित्तम्प्रकृतितत्त्वं तदासीत्सत्त्वादिकारणात्

ଚିତ୍ତ ପ୍ରକୃତି-ତତ୍ତ୍ୱର ବିକାର; ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହା ସାଧ୍ୟ/ଉତ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ଆଦି ତ୍ରୟରୂପ। ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଗୁଣଙ୍କର କାରଣ-କ୍ରିୟାରୁ ଏହା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ।

Verse 9

सात्त्विकादिविभेदेन गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । गुणेभ्यो बुद्धिरुत्पन्ना वस्तुनिश्चयकारिणी

ସତ୍ତ୍ୱାଦି ଭେଦରେ ଗୁଣମାନେ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେହି ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ନେଇ ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ, ଯାହା ବସ୍ତୁର ନିଶ୍ଚୟ କରେ।

Verse 10

ततो महानहङ्कारस्ततो बुद्धीन्द्रियाणि च । जातानि मनसो रूपं स्यात्संकल्पविकल्पकम्

ତାପରେ ମହାନ ଅହଂକାର ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଶକ୍ତିମାନେ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି। ମନର ସ୍ୱରୂପ ସଙ୍କଳ୍ପ-ବିକଳ୍ପ କରିବା।

Verse 11

बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रं त्वक् चक्षुर्जिह्वा च नासिका । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च गोचरः

ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିୟ—କାନ, ଚର୍ମ, ଆଖି, ଜିଭ, ନାକ। ଏମାନଙ୍କର ବିଷୟ କ୍ରମେ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ।

Verse 12

बुद्धीन्द्रियाणां कथितः श्रोत्रादिक्रमतस्ततः । वैकारिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात्

ଶ୍ରୋତ୍ର ଆଦି କ୍ରମରେ ବୁଦ୍ଧିଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ। ତଦନନ୍ତରେ ବୈକାରିକ (ସାତ୍ତ୍ୱିକ) ଅହଂକାରରୁ ତନ୍ମାତ୍ରାମାନେ କ୍ରମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 13

तानि प्रोक्तानि सूक्ष्माणि मुनिभि स्तत्त्वदर्शिभिः । कर्मेन्द्रियाणि ज्ञेयानि स्वकार्य्यसहितानि च

ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଏଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ-ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟସହିତ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 14

विप्रर्षे वाक्करौ पादौ पायूपस्थौ च तत्क्रियाः । वचनादानगमनविसर्ग्गानन्दसंज्ञिताः

ହେ ବିପ୍ରର୍ଷି! ବାକ୍, ହାତ, ପାଦ, ପାୟୁ ଓ ଉପସ୍ଥ—ଏମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା କ୍ରମେ ବଚନ, ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ (ଗ୍ରହଣ/ଦାନ), ଗମନ, ବିସର୍ଜନ ଓ ଆନନ୍ଦ ବୋଲି ପରିଚିତ।

Verse 15

भूतादिकादहंकारात्तन्मात्राण्यभवन्क्रमात् । तानि सूक्ष्माणि रूपाणी शब्दादीनामिति स्थितिः

ଭୂତାଦି (ତାମସ) ଅହଂକାରରୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ତନ୍ମାତ୍ରାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ଶବ୍ଦାଦିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ—ଏହି ହେଉଛି ସ୍ଥିର କ୍ରମ।

Verse 16

तेभ्यश्चाकाशवाय्वग्निजलभूमिजनिः क्रमात् । विज्ञेया मुनिशार्दूल पञ्चभूतमितीष्यते

ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରି କ୍ରମେ ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ, ଏହିଏ ‘ପଞ୍ଚମହାଭୂତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां शिवाद्वैतज्ञानकथनादि सृष्टिकथनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଷଷ୍ଠ କୈଲାସସଂହିତାରେ ‘ଶିବଙ୍କ ଅଦ୍ୱୈତଜ୍ଞାନକଥନାଦି ଓ ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ସପ୍ତଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 18

वामदेव उवाच । भूतसृष्टिः पुरा प्रोक्ता कलादिभ्यः कथम्पुनः । अन्यथा प्रोच्यते स्कन्द संदेहोऽत्र महान्मम

ବାମଦେବ କହିଲେ—ହେ ସ୍କନ୍ଦ! ପୂର୍ବେ ଭୂତସୃଷ୍ଟି କଳାଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା; ତେବେ ଏବେ ଏହା ଅନ୍ୟଥା କାହିଁକି କୁହାଯାଉଛି? ଏହି ବିଷୟରେ ମୋର ମହା ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମିଛି।

Verse 19

आत्मतत्त्वमकारस्स्याद्विद्या स्यादुस्ततः परम् । शिवतत्त्वम्मकारस्स्याद्वामदेवेति चिंत्यताम्

ଅକାରକୁ ଆତ୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ଧ୍ୟାନ କର, ଏବଂ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପରା ବିଦ୍ୟାକୁ ଚିନ୍ତନ କର। ମକାରକୁ ଶିବ-ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ, ବାମଦେବ ସ୍ୱରୂପେ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 20

बिन्दुनादौ तु विज्ञेयौ सर्वतत्त्वार्थकावुभौ । तत्रत्या देवतायाश्च ता मुने शृणु साम्प्रतम्

ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦ—ଏ ଦୁହେଁ—ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଅର୍ଥକୁ ସୂଚାଏ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣ। ଏବେ, ହେ ମୁନି, ସେଠାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।

Verse 21

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च महेश्वरसदाशिवौ । ते हि साक्षाच्छिवस्यैव मूर्तयः श्रुतिविश्रुताः

ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ମହେଶ୍ୱର ଓ ସଦାଶିବ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୁତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାବେ, ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ରୂପ।

Verse 22

इत्युक्तम्भवता पूर्वमिदानीमुच्यतेऽन्यथा । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति सन्देहोऽत्र महान्मम

ଭଗବନ୍, ଆପଣ ପୂର୍ବେ ଏହାକୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରକାରେ କହିଥିଲେ; ଏବେ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରେ କୁହାଯାଉଛି। ସେମାନେ ତନ୍ମାତ୍ରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏଥିରେ ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ହୋଇଛି।

Verse 23

कृत्वा तत्करुणां स्कन्द संशयं छेत्तुमर्हसि । इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यं कुमारः प्रत्यभाषत

“ହେ ସ୍କନ୍ଦ, କରୁଣା କରି ମୋର ସନ୍ଦେହ ଛେଦ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ।” ମୁନିଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି କୁମାର (ସ୍କନ୍ଦ) ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 24

श्रीसुब्रह्मण्य उवाच । तस्माद्वेति समारभ्य भूतसृष्टिक्रमे मुने । ताञ्छृणुष्व महाप्राज्ञ सावधानतया द रात्

ଶ୍ରୀ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ କହିଲେ—ହେ ମୁନେ! ‘ତସ୍ମାତ୍’ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭୂତସୃଷ୍ଟିର କ୍ରମ ଶୁଣ। ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ଦୃଢ଼ ସାବଧାନତାରେ ଧ୍ୟାନଦେଇ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 25

जातानि पञ्च भूतानि कलाभ्य इति निश्चितम् । स्थूलप्रपञ्चरूपाणि तानि भूतपतेर्वपुः

ନିଶ୍ଚିତ ଯେ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଦିବ୍ୟ କଳାମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଜନ୍ମେ। ସ୍ଥୂଳ ପ୍ରପଞ୍ଚରୂପ ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ଭୂତପତି ଭଗବାନ୍ ଶିବଙ୍କ ଦେହସ୍ୱରୂପ।

Verse 26

शिवतत्त्वादि पृथ्व्यन्तं तत्त्वानामुदयक्रमे । तन्मात्रेभ्यो भवन्तीति वक्तव्यानि क्रमान्मुने

ହେ ମୁନେ! ଶିବତତ୍ତ୍ୱରୁ ପୃଥିବୀତତ୍ତ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଉଦୟକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାବେଳେ, ସେମାନେ ତନ୍ମାତ୍ରାମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କ୍ରମେ କହିବା ଉଚିତ।

Verse 27

तन्मात्राणां कलानामप्यैक्यं स्याद्भूतकारणम् । अविरुद्धत्व मेवात्र विद्धि ब्रह्माविदांवर

ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ କଳାମାନଙ୍କର ଏକୀଭୂତ ସମନ୍ୱୟ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର କାରଣ ହୁଏ। ହେ ବ୍ରହ୍ମବିଦାଂବର, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବିରୋଧତ୍ୱ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 28

स्थूलसूक्ष्मात्मके विश्वे चन्द्रसूर्य्यादयो ग्रहाः । सनक्षत्राश्च संजातास्तथान्ये ज्योतिषां गणाः

ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱରୂପମୟ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ଗ୍ରହମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଦିବ୍ୟଦେହମାନଙ୍କ ଗଣମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 29

ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवता भूतजातयः । इन्द्रादयोऽपि दिक्पाला देवाश्च पितरोऽसुराः

ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ ଆଦି ଦେବତାମାନେ; ସମସ୍ତ ଭୂତଜାତି; ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ଦିକ୍ପାଳ; ଦେବମାନେ, ପିତୃମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ—ଏ ସବୁ (ଏଥିରେ) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 30

राक्षसा मानुषाश्चान्ये जंगमत्वविभागिनः । पशवः पक्षिणः कीटाः पन्नगादि प्रभेदिनः

ରାକ୍ଷସ, ମାନବ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗମ ପ୍ରାଣୀମାନେ—ନିଜ ନିଜ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ—ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, କୀଟ ଏବଂ ସର୍ପ ଆଦି ନାନା ଭେଦରେ (ଦେଖାଯାନ୍ତି)।

Verse 31

तरुगुल्मलतौषध्यः पर्वताश्चाष्ट विश्रुताः । गंगाद्यास्सरितस्सप्त सागराश्च महर्द्धयः

ବୃକ୍ଷ, ଗୁଲ୍ମ, ଲତା ଓ ଔଷଧି; ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆଠ ପର୍ବତ; ଗଙ୍ଗା ଆଦି ସାତ ନଦୀ; ଏବଂ ମହିମାମୟ ସମୃଦ୍ଧ ସାଗରମାନେ—ଏ ସବୁ (ପ୍ରକଟ ଜଗତର) ଅଙ୍ଗ ଭାବେ କଥିତ।

Verse 32

यत्किंचिद्वस्तुजातन्तत्सर्वमत्र प्रतिष्ठितम् । विचारणीयं सद्बुध्या न बहिर्मुनिसत्तम

ଯେ କିଛି ବସ୍ତୁଜାତ ଅଛି, ସେ ସବୁ ଏଠିଏ (ଏହି ସତ୍ୟ/ଅନ୍ତଃସ୍ୱରୂପରେ) ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତେଣୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦ୍ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କର; ବାହାରେ ଖୋଜ ନାହିଁ।

Verse 33

स्त्रीपुंरूपमिदं विश्वं शिवशक्त्यात्मकं बुधैः । भवादृशैरुपास्यं स्याच्छिवज्ञानविशारदैः

ବୁଧଜନ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁଂରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ଓ ଶିବ-ଶକ୍ତ୍ୟାତ୍ମକ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ତେଣୁ, ଶିବଜ୍ଞାନରେ ବିଶାରଦ ତୁମ ପରି ଲୋକେ ଏହାକୁ ଶିବ-ଶକ୍ତିରୂପେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 34

सर्वं ब्रह्मेत्युपासीत सर्वं वै रुद्र इत्यपि । श्रुतिराह मुने तस्मात्प्रपञ्चात्मा सदाशिवः

‘ସର୍ବଂ ବ୍ରହ୍ମ’ ବୋଲି ଉପାସନା କର; ଏବଂ ‘ସର୍ବଂ ରୁଦ୍ର’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ। ହେ ମୁନେ, ଶ୍ରୁତି ଏହିପରି କହେ; ତେଣୁ ପ୍ରପଞ୍ଚର ଆତ୍ମା ସଦାଶିବ।

Verse 35

अष्टत्रिंशत्कलान्याससामर्थ्याद्वैतभावना । सदाशिवोऽहमेवेति भावि तात्मा गुरुः शिवः

ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶତ୍ କଳାର ନ୍ୟାସସାମର୍ଥ୍ୟରୁ ଅଦ୍ୱୈତଭାବନା ଜାଗେ—‘ମୁଁ ହିଁ ସଦାଶିବ’। ଏହି ଅନ୍ତଃସାକ୍ଷାତ୍କାର; ଗୁରୁ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ।

Verse 36

एवं विचारी सच्छिष्यो गुरुस्स्यात्स शिवस्स्वयम् । प्रपञ्चदेवतायंत्रमंत्रात्मा न हि संशयः

ଏଭଳି ବିଚାରଶୀଳ ସତ୍‌ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ—ସେ ନିଜେ ଶିବ ହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ପ୍ରପଞ୍ଚ, ଦେବତା, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରର ସାର ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ସେ ଜାଣେ।

Verse 37

आचार्य्य रूपया विप्र संछिन्नाखिलबन्धनः । शिशुः शिवपदासक्तो गुर्वात्मा भवति धुवम्

ହେ ବିପ୍ର! ଆଚାର୍ଯ୍ୟରୂପ ଗୁରୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛିନ୍ନ ହୁଏ। ଶିବପଦରେ ଆସକ୍ତ ଶିଶୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଗୁରୁତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ଥିତ (ଗୁର୍ୱାତ୍ମା) ହୁଏ।

Verse 38

यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुण प्राधान्ययोगतः । समस्तं व्यस्तमपि च प्रणवार्थम्प्रचक्षते

ଯାହା କିଛି ବସ୍ତୁରୂପେ ଅଛି, ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଅନୁସାରେ ତାହା ବୁଝିଲେ—ସମଷ୍ଟି ହେଉ କି ବ୍ୟଷ୍ଟି—ସେ ସବୁକୁ ‘ପ୍ରଣବ’ (ଓଁ)ର ଅର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 39

रागादिदोषरहितं वेदसारः शिवो दिशः । तुभ्यम्मे कथितम्प्रीत्याऽद्वैतज्ञानं शिवप्रियम्

ରାଗାଦି ଦୋଷରହିତ ଏବଂ ବେଦର ସାରସ୍ୱରୂପ ଶିବ ହିଁ ପରମ ଗତି। ମୁଁ ପ୍ରୀତିପୂର୍ବକ ତୁମକୁ ଏହି ଶିବପ୍ରିୟ ଅଦ୍ୱୈତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କଲି।

Verse 40

यो ह्यन्यथैतन्मनुते मद्वचो मदगर्वितः । देवो वा मानवस्सिद्धो गन्धर्वो मनुजोऽपि वा

ଯିଏ ଅହଂକାରରେ ମତ୍ତ ହୋଇ ମୋର ବାକ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ—ସେ ଦେବତା, ମାନବ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ ବା ଯେକୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ହେଉ।

Verse 41

दुरात्मनस्तस्य शिरश्छिंद्यां समतयाद्ध्रुवम् । सच्छक्त्या रिपुकालाग्निकल्पया न हि संशयः

ମୁଁ ସେହି ଦୁରାତ୍ମାର ଶିର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଛେଦନ କରିବି—ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାଳାଗ୍ନି ସଦୃଶ ମୋର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 42

भवानेव मुने साक्षाच्छिवाद्वैतविदांवरः । शिवज्ञानोपदेशे हि शिवाचारप्रदर्शकः

ହେ ମୁନି! ଆପଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବାଦ୍ୱୈତ-ତତ୍ତ୍ୱବିଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କାରଣ ଶିବଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ ଦେବା ସମୟରେ ଆପଣ ଶୈବାଚାରକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

Verse 43

यद्देहभस्मसम्पर्कात्संछिन्नाघव्रजोऽशुचिः । महापिशाचः सम्प्राप्य त्वत्कृपातस्सतां गतिम्

ଆପଣଙ୍କ ଦେହଭସ୍ମର ସ୍ପର୍ଶରୁ ତାହାର ପାପସମୂହ ଛିନ୍ନ ହେଲା; ସେଇ ଅଶୁଚି ମହାପିଶାଚ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ସତ୍ଜନମାନେ ପାଉଥିବା ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 44

शिवयोगीति संख्यातत्रिलोक विभवो भवान् । भवत्कटाक्षसम्पर्कात्पशु पशुपतिर्भवेत्

ଆପଣ ‘ଶିବଯୋଗୀ’ ଭାବେ ବିଖ୍ୟାତ, ତ୍ରିଲୋକର ବୈଭବରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ଆପଣଙ୍କ କୃପାକଟାକ୍ଷର ସ୍ପର୍ଶରେ ବନ୍ଧିତ ଜୀବ (ପଶୁ) ମଧ୍ୟ ପଶୁପତିତ୍ୱ ପାଏ।

Verse 45

तव तस्य मयि प्रेक्षा लोकाशिक्षार्थमादरात् । लोकोपकारकरणे विचरन्तीह साधवः

ଆପଣଙ୍କ ଓ ତାଙ୍କର ମୋ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଆଦରସହ ଲୋକଶିକ୍ଷାର୍ଥ। କାରଣ ଏହି ଲୋକରେ ସାଧୁଜନ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ବିଚରନ୍ତି।

Verse 46

इदं रहस्यम्परमं प्रतिष्ठितमतस्त्वयि । त्वमपि श्रद्धया भक्त्या प्रणवेष्वेव सादरम्

ଏହି ପରମ ରହସ୍ୟ ତୁମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହ କେବଳ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ଉପରେ ଆଦରରେ ଲଗ୍ନ ହେଉ।

Verse 47

उपविश्य च तान्सर्वान्संयोज्य परमेश्वरे । शिवाचारं ग्राहयस्व भूतिरुद्राक्षमिश्रितम्

ସେମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବସାଇ ପରମେଶ୍ୱରରେ ଭକ୍ତିରେ ଏକତ୍ର କର; ଭସ୍ମ ଓ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ-ଚିହ୍ନିତ ଶିବାଚାର ସେମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରା।

Verse 48

त्वं शिवो हि शिवाचारी सम्प्राप्ताद्वैतभावतः । विचरंलोकरक्षायै सुखमक्षयमाप्नुहि

ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବ—ଶିବାଚାରରେ ନିଷ୍ଠ—ଅଦ୍ୱୈତଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ। ତେଣୁ ଲୋକରକ୍ଷାର୍ଥେ ବିଚର ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ ସୁଖ ପ୍ରାପ୍ତ କର।

Verse 49

सूत उवाच । श्रुत्वेदमद्भुतमतं हि षडाननोक्तं वेदान्तनिष्ठितमृषिस्तु विनम्रमूर्त्तिः । भूत्वा प्रणम्य बहुशो भुवि दण्डवत्तत्पादारविन्दविहरन्मधुपत्वमाप

ସୂତ କହିଲେ—ଷଡାନନ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ଉଚ୍ଚାରିତ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ, ବେଦାନ୍ତନିଷ୍ଠ ମତ ଶୁଣି ସେ ବିନମ୍ର ଋଷି ପୁନଃପୁନଃ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କଲେ; ଏବଂ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦାରବିନ୍ଦ ଚାରିପାଖେ ଭ୍ରମର ପରି ଭ୍ରମଣ କରି, ମଧୁପଭାବ—ମଧୁର ରସାସ୍ୱାଦ—ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।